آموزش علوم دینی در افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

==مدارس علوم دینی==

در افغانستان مدارس علوم دینی از ارکان اصلی نظام آموزش علوم دینی است و به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

==دانشکده‌های شرعیات==

دانشکدۀ شرعیاتِ [[تحصیلات عالی افغانستان|دانشگاه کابل]] یکی از آموزشگا‌ه‌های علوم دینی در افغانستان است. این دانشکده در ۱۳۳۰ش به‌عنوان اولین مرکز تعلیمات علوم شرعی و قانونی و پنجمین دانشکده در دانشگاه کابل ایجاد شد. هـدف از تأسیس این دانشکده فراهم‌آوری زمینه‌های تحصیل و تحقیق در عرصۀ علوم شرعی و قانونی و [[تربیت|تربیت]] کادر برای ادارات قضایی از قبیل قاضی، څارنوالی (دادگستری)، وکالت دعاوی و کادرهای علوم شرعی برای دانشگاه‌ها، مدارس دینی و مکاتب بوده است. دانشکدۀ شرعیات دارای پنج دپارتمان (گروه علمی) شامل [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[علوم قرآن]]؛ فقه و اصول فقه؛ تعلیمات اسلامی؛ عقیده و فلسفه و ثقافت ([[فرهنگ]]) اسلامی، است.<ref>[https://ku.edu.af/dr «وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل؛ «تعداد محصلين» وب‌سایت دانشگاه کابل؛ «درباره پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل.]</ref> اغلب دانشگاه‌های ولایتی و دانشگاه‌های خصوصی نیز دارای دانشکدۀ شرعیات هستند.<ref>«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی؛ «دانشکده شرعیات»، وب‌سایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق؛ «شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات؛ «دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ.</ref>

در کنار نظام آموزشی داخلی، برخی از شهروندان افغانستانی برای تحصیل علوم دینی به مراکز آموزش دینی خارج از کشور مراجعه می‌کنند. این مراکز آموزشی کشورهای اسلامی با ارائه برنامه‌های تحصیلی متنوع، فرصت‌هایی برای دانشجویان افغانستانی ایجاد می‌کنند:<ref>شیرازی، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارۀ هند»، مجلۀ مطالعات راهبردی جهان اسلام، ص169.</ref>

==مواد و منابع آموزش دینی در افغانستان==

==رابطه زبان فارسی و آموزش دینی در افغانستان==

==مدارس دینی شیعیان افغانستان==

مدارس دینی به‌طور معمول توسط عالمان دین، در زمین‌های موقوفه برپا می‌شود.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص50-155.</ref> هزینۀ ساخت، شهریۀ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب نیز از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> ساختار فیزیکی مدارس دینی به‌طور معمول دارای یک یا چند اتاق درسی، خوابگاه طلاب، [[کتابخانه|کتاب‌خانه]] و [[مسجد]] است.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص57-70.</ref> این مدارس به‌طور کامل مستقل از دولت است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> حضور طلاب به‌طور ‌معمول شبانه‌روزی است و حضور استادان به‌صورت تمام‌وقت یا پاره‌وقت است. در مدارس دینی ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تدریس می‌شود و امروزه در مدرسه‌های دینی بزرگ تا مدارج و سطوح عالی این دروس نیز تدریس می‌شود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص16-17.]</ref>

مدارس دینی شیعیان در افغانستان، فراتر از نهادهای فقط آموزشی، به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌ است که نقش چندبعدی در تحولات جامعه ایفا می‌کند. این مراکز علمی علاوه‌بر تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی، به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده‌ و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌ است. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانۀ مؤثری در حل و فصل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی ایفا کرده‌اند که این امر به تقویت [[همبستگی اجتماعی]] و کاهش نزاع‌های درون‌جامعه‌ای منجر شده است.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.</ref>

غلام‌حسن پدردار ( متولد ۱۲۸۰ش) از علمای مبارز و مؤسسان حوزه‌های علمیه در شمال افغانستان بود. وی پس از تحصیل مقدمات در بلخاب، برای تکمیل علوم حوزوی به نجف  [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و در نزد مراجعی چون ابوالقاسم خویی و حکیم به درجۀ اجتهاد رسید.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>  پدردار با بازگشت به افغانستان، با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه [[باجگاه|باجگاه]] و دره چیوک، به احیای معارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] در مناطق شمالی پرداخت. این مدارس به کانون‌های اصلی [[تربیت|تربیت]] طلاب تبدیل شد و نقش به‌سزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>

{{اصلی|2=سید سرور واعظ}}

{{اصلی|قربانعلی محقق کابلی}}

[[قربانعلی محقق کابلی]] (۱۳۰۷-۱۳۹۸ش) از مراجع تقلید برجستۀ شیعیان افغانستان، به نظام آموزشی حوزوی این کشور رونق بخشید.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> وی مدارس متعددی از جمله مدرسۀ علمیۀ جامعة‌الاسلام در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در [[دایکندی]] و مجتمع علمی-فرهنگی در [[بامیان]] را تأسیس و تحولی بنیادین در نظام آموزشی شیعیان افغانستان ایجاد کرد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> این مراکز علمی به کانون‌های اصلی تربیت طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت در دوران پرچالش معاصر تبدیل شد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> محقق کابلی همچنین با بنیان‌گذاری [[نماز]] [[جمعه]] شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت بخشیدن به فعالیت‌ها و آیین‌های مذهبی شیعیان برداشت.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> آثار علمی متعدد وی در زمینۀ فقه و اصول از جمله منهاج‌الصلحاء و تحریر العروه، منابع درسی مهمی برای طلاب<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> و شاگردان برجسته‌ای که در این مراکز علمی تربیت یافتند، امروزه از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود.<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref>

[[آخوند|آخوند]] محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقۀ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن|وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> او در  ۱۳۵۸ش به [[شهادت]] رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref>

خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از  عالمان دینی افغانستان است که با تأسیس مراکز علمی و تربیت نسل جدیدی از طلاب، نهضت آموزشی نوینی را در مناطق شیعه‌نشین افغانستان بنیان گذاشت. پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیۀ ورس، [[بهسود]] و [[یکه‌ولنگ]]، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و از محضر مراجعی چون خوئی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، حوزه‌علمیۀ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای [[تربیت]] طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزۀ علمیۀ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینۀ ارزشمندی برای جامعۀ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود. تلاش‌های آموزشی و تألیفی وی سهم مهم در احیای آموزش دینی و تقویت بنیان‌های علمی حوزه‌های شیعی افغانستان داشته است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C/ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

{{اصلی|3=محمدآصف محسنی}}

[[محمدآصف محسنی]] (۱۳۱۴-۱۳۹۸ش) از چهره‌های مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب می‌شود. وی با تأسیس حوزۀ علمیۀ خاتم‌النبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانون‌های اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینه‌های فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به شمار می‌رود. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگی‌نامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref>

[[محمدهاشم صالحی]] مدرس از چهره‌های برجستۀ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب می‌شود که خدمات گسترده‌ای در زمینه توسعۀ معارف اهل‌بیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانواده‌ای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمد باقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی  تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است که در گسترش علوم حوزوی در افغانستان اثرگذار بوده است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی محسوب شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%80%D9%80%D9%85-%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ «آیت الله محمدهاشــم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

نظام آموزش دینی شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی، حضور دانش‌آموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم می‌گذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان  درمیان مردم با بهره‌گیری از مناسبت‌های مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایه‌های مختلف جامعه نهادینه می‌کنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است:  

# تبلیغ چهره به چهره از دیگر نقش مدارس در زندگی مردم است که تأثیرگذاری زیادی دارد. به‌همین دلیل، روحانی محل که حضور دایمی بین مردم دارد، در مناسبت‌های مختلف از این روش برای آموزش و تبلیغ بهره می‌گیرد. برای مثال هنگام صرف غذا که به‌طور معمول به همراه میزبان است، در جمع خانوادگی حاضر می‌شود و به بیان مسائل اخلاقی، ارائه مشاوره، حل اختلافات خانوادگی و پاسخگویی به پرسش‌های شرعی می‌پردازد. این رویکرد در تحکیم بنیان خانواده، کاهش مشکلات و ترویج [[اخلاق]] در جامعه بسیار مؤثر است. در این جلسات، اگر رفتار ناشایست یا هنجارشکنی از فردی سر بزند، روحانی محل با واکنش مناسب و به موقع، آن را مدیریت می‌کند که این امر به نوبه خود موجب پیشگیری از بسیاری از مشکلات احتمالی می‌شود.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>

# در مجالس [[ترحیم]] و فاتحه، علاوه‌بر قرائت قرآن کریم فرصتی برای بیان معارف دینی فراهم می‌شود. آیین «تلقین میت» ضمن آموزش اصول [[دین]] به مرده، در واقع مخاطبان زنده را مورد خطاب قرار می‌دهد. حضور روحانیون در مراسم‌های [[ختم قرآن]]، [[نذر|نذورات]]، [[مهمان نوازی|مهمانی‌ها]] و مراسم خانوادگی، از تولد تا [[ازدواج]]، به‌عنوان فرصتی برای آموزش غیرمستقیم مورد توجه است. حتی در مراسم ساده‌ای مانند «[[اذان]] گفتن در گوش نوزاد»، نخستین پیام‌های دینی به نسل جدید منتقل می‌شود. در مجالس عروسی نیز با رعایت موازین شرعی، معارف اسلامی تبیین می‌شود.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>

# آموزش رسانه‌ای در سال‌های اخیر از روش‌های دیگر نظام آموزش شیعیان است. برای مثال پخش برنامه‌های مذهبی در ماه [[رمضان]]، [[نیمه شعبان]]، ایام محرم، رعایت احکام شرعی ارتباط زن و مردم، رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] در برنامه‌ها، عدم نشر فیلم و سریال‌های مغایر با ارزش‌های اسلامی توسط شبکه‌های تلویزیونی شیعیان به‌یژه [[تلویزیون تمدن]] موجب شده است که تلویزیون تمدن در بین مردم افغانستان طرفداران زیادی پیدا کند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> همچنین پخش برنامه‌های خاص دینی چون «عطر زندگی» پیرامون [[خانواده]] و برنامه «زن و جامعه در نگاه دینی» از برنامه‌های پرطرفداری است که در تلویزیون تمدن پخش می‌شود و سبک زندگی دینی را به خانواده و زنان آموزش می‌دهد.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref>

# آموزش هنر خط و خوشنویسی نیز در این نظام جایگاه ویژه‌ای دارد. البته امروزه این روش کمرنگ شده است. شاگردان با نوشتن عباراتی چون «بسم الله» و «یا علی» در کنار کسب مهارت نوشتاری، صفاتی چون [[صبر]] و نظم را در خود پرورش می‌دهند. استفاده از ابزار ساده‌ای مانند تخته‌چوبی و قلم نی، خود درس عملی [[قناعت]] و [[ساده‌زیستی]] در این نظام است.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>

در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطاف‌ناپذیر، از هرگونه سازش با حکومت‌های ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره به‌عنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزش‌های دینی شناخته شده‌اند.

در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیسی‌ها، شوروی‌ها و آمریکایی‌ها و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیۀ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایط، مانند دورۀ عبدالرحمن خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>

یکی از تأثیرهای مهم حوزه‌­های علمیه نجف و قم و دانش‌آموختگان آنها در افغانستان (به‌خصوص حوزۀ علمیۀ نجف)، گسترش فرهنگ شیعی در میان جامعه است. جان.ال اسپوزیتو معتقد است که تغییرات فرهنگی در عراق و ایران باعث تغییر در فرهنگ افغانستان نیز می‌شود.<ref>اسپوزيتو، ''انقلاب اسلامي و بازتاب جهاني آن''،  1382ش، ص200.</ref>

یکی از برنامه‌­های دانش‌آموختگان مراکز دینی نجف، بعد از بازگشت به افغانستان فعالیت‌های فرهنگی بوده است. برای مثال قربان‌علی محقق کابلی در [[زمستان|زمستان]] ۱۳۵۱ش از نجف به [[کابل|کابل]] بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیت‌های فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب می‌شود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت [[مسجد|مسجد]] امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیین‌های مذهبی نیز به‌خصوص [[عزاداری|عزاداری]] در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سخنرانی‌های [[جمعه|جمعه]] و [[رمضان|رمضان]] از سوی محقق کابلی برگزار می‌شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%a2%db%8c%d9%87-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%b8%d9%85%db%8c-%d9%85%d8%ad%d9%82%d9%82-%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%db%8c/ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

به‌گواهی در افغانستان، آموزش و امکانات آموزشی، برای شیعیان، بسیار اندک بوده است. آموزش به‌طور سنّتی توسط روحانیان انجام می‌گرفته است. در مناطق هزارجات از مدارس جدید تا دهۀ ۱۳۴۰ش خبری نبود. دانش‌آموختگان حوزۀ علمیۀ نجف بعد از بازگشت، اولین زیرساخت­‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری را در افغانستان به وجود آوردند. آنان در کنار تدریس علوم دینی و تبلیغ معارف اهل‌بیت، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند. همچنین از طریق مکتبخانه‌های سنتی و ملاامامی و آموزش‌های غیر مستقیم به توسعۀ آموزش دینی کمک کردند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>

علمای افغانستانی که برای تحصیل به نجف اشرف رفته بودند، پس از بازگشت به وطن، در سراسر مناطق شیعه‌نشین به تأسیس حوزه‌های علمیه همت گماردند. از جمله این شخصیت‌های برجسته می‌توان به [[نور احمد تقدسی|نوراحمد تقدسی]] اشاره کرد. وی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در کابل، راهی نجف شد و در محضر مراجع بزرگی چون محسن حکیم و شاهرودی به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به افغانستان، در منطقه قلعۀ شهادۀ کابل، مدرسه علمیه مدینه‌العلم را تأسیس کرد که امروزه علاوه‌بر فعالیت‌های آموزشی، محل برگزاری [[نماز|نماز]] [[جمعه|جمعه]] نیز است.

مدارس دیگر نیز توسط ده‌ها عالم تحصیل‌کرده در حوزه‌های علمیه نجف و قم در سراسر افغانستان پایه‌گذاری شده که در توسعۀ فرهنگ و معارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] نقش مهم داشته است. برای مثال می‌توان از این مداس نام برد: مدرسۀ سید محمد سرور واعظ (کابل)، مدرسۀ سید علی بهشتی (ورس بامیان)، مدرسۀ صادقیه (هرات)، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسۀ رسالت، مدرسه مهدویه (کابل)، مدرسۀ سلطانیه (مزار شریف)، مدرسۀ جعفریه ([[هرات]])، مدرسۀ امیرالمؤمنین (مزار شریف) مدرسۀ جعفریه (مزار شریف)، مدرسۀ امام حسن (هرات)، مدرسۀ امام حسین ([[هرات]])، مدرسۀ خاتم‌الانبیاء (هرات)، مدرسۀ بقیةالله (هرات)، مدرسۀ مترقیه (هرات)، مدرسۀ محمدیه تپه سلام (کابل) و ده‌ها حوزه‌های علمیه در مناطق روستایی از جمله در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، بهسود، کابل، هرات، [[بلخ]]، [[قندهار]]، [[ارزگان]]، مرکز [[غزنی]]، [[بدخشان|بدخشان]] (فیضیه در شهرستان درواز) و پنجاب.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.</ref>

امروزه دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی بسیاری وجود دارد که به دست دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه به‌ویژه حوزۀ علمیۀ قم راه‌اندازی شده‌اند. بسیاری از طلاب و دانش‌پژوهان علوم دینی افغانستان در کنار دروس حوزوی در قم، به مطالعات جدید و علوم غیر حوزوی نیز روی آورند. برای مثال دانشگاه بامیان و مؤسسۀ تحصیلات عالی بامیکا در بامیان، دانشگاه ابن‌سینا، دانشگاه خاتم‌النبیین، دانشگاه کاتب، دانشگاه غرجستان، خواجه عبدالله انصاری در هرات، ناصر خسرو دایکندی، گوهرشاد، ابوریحان بیرونی و رهنورد در مزار، را یا طلاب افغانستانی تأسیس کرده‌اند و یا دانش‌آموتگان حوزه‌ها در این مراکز حضور فعال داشته و کادرهای علمی این مراکز را به عهده‌ دارند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>

====تأسیس کتابخانه====

در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان تاریخچه‌ای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب [[امام زین‌العابدین]]، نقش مهمی در بنیان‌گذاری این عرصه ایفا کرده است. باکوشش [[آخوند خراسانی|آخوند محمدکاظم هروی خراسانی]] و با نگارش «کفایة الأصول» توسط وی، این تلاش علمی ادامه پیدا کرد. خراسانی در دوران قتل‌عام مردم هزاره توسط امیرعبدالرحمان خان در عراق [[زندگی|زندگی]] می‌کرد و پس از درگشت میرزای شیرازی، مسئولیت زعامت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت.

عالمان بزرگی مانند فیض‌محمد کاتب هزاره با نگارش «[[سراج‌التواریخ|سراج التواریخ]]»، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] و [[شیعیان افغانستان]] را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزه‌های علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله [[محمدافضل ارزگانی|ملا محمدافضل ارزگانی]] و ده‌ها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف  [[مهاجرت|مهاجرت]] کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref>  

در حال‌حاضر در مناطق اصلی شیعه‌نشین افغانستان مانند کابل، بامیان، یکاولنگ، [[قندهار|قندهار]] و [[هرات|هرات]] مدارس علمیۀ متعددی فعال است. تنها در [[کابل|کابل]] حدود ۱۵ [[مدرسه|مدرسۀ]] دینی شیعی تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند که حدود ۱۲۰۰ طلبه در آنها مشغول تحصیل هستند. حوزۀ علمیۀ خاتم‌الانبیاء که توسط محمدآصف محسنی تأسیس شده و مدرسۀ جامعه الاسلام محقق کابلی  از مراکز مهم علمی شیعیان در پایتخت افغانستان شمرده می‌شود. همچنین حوزه علمیه رسالت کابل به مدیریت محمدهاشم صالحی با دارا بودن ۲۷۰ طلبۀ شبانه‌روزی و ارائه دروس تا سطح خارج، از مراکز پیشرو در شهر کابل است.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>   

==<big>مدارس اهل‌سنت در افغانستان</big>==

در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان، توسعۀ مدارس دولتی و خصوصی در دستور کار قرار گرفت، به‌طوری که در ۲۰۱۳م حدود ۳۰۰ مدرسه دولتی و ۱۳ هزار مدرسه خصوصی فعال بودند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1628987/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D «گزارشی جامع از راهاندازی مدارس دینی در افغانستان طالبان چه نقشهای در سر دارد؟» خبر آنلاین.]</ref> پس از بازگشت طالبان به قدرت، تمرکز بر توسعه مدارس دینی افزایش یافته و محدودیت‌های آموزشی برای دختران موجب رونق این مدارس شده است.<ref>[https://kelkein.com/13503/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%BA/ «گسترش مدارس دینی آیا طالبان به دنبال تغییر قطب مدارس دینی از پاکستان به افغانستان هستند؟»، وبسایت پنجرهای برای شناخت افغانستان.]</ref>  براساس آخرین گزارش‌ها، تعداد مدارس دینی اهل‌سنت به بیش از ۱۹ هزار مورد رسیده و در هر مرکز استان یک مدرسۀ دینی ویژه تأسیس شده است.<ref>[https://41172539.khabarban.com/ «ایجاد بیش از 19 هزار مدرسۀ دینی در افغانستان»، وب‌سایت خبربان.]</ref>

مدارس دینی به‌طور معمول شبانه‌روزی بوده و هزینه‌های مدارس دولتی بر عهدۀ دولت است. مدارس خصوصی منبع مشخصی ندارد و به‌طور عموم از کمک‌های مردمی تأمین می‌شود.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> در مواردی، طالبان علم، روزانه، جهت جمع‌آوری هزینۀ [[مدرسه|مدرسه]] به‌ویژه غذای شبانه‌روزی، به خانه‌های مردم محل مراجعه می‌کنند و یا در کنار جاده‌های عمومی به جمع‌آوری کمک می‌پردازند.<ref>[https://aiss.af/persian/assets/aiss_publication/ea6075f080cfdcd0fe4f944dfd24ddbb.pdf محمدی و دیگران، «جریان افراط گرایی در مدارس دینی غیر رسمی افغانستان»، 1394ش، ص33.]</ref>   

در مدارس دولتی تا قبل از قدرت‌گیری مجدد طالبان، ۴۰درصد مضامین معمول مدرسه‌ای و ۶۰رصد مضامین عصری به‌شمول زبان‌های ملی و بین‌المللی و کامپیوتر تدریس می‌شد.<ref>اندیشمند، معارف عصری افغانستان 1282-1389ش، 1389ش، ص179-180.</ref> در گذشته در مدارس دینی خصوصی تدریس ادبیات کلاسیک و طب سنتی نیز رایج بود.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> در مدارس دینی اهل‌سنت، به دانش‌آموزان، طالب علم و با ارتقای سطح علمی آنها به ترتیب [[ملا]]، مولوی، مولانا، مفتی و مفتی اعظم گفته می‌شود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص158.</ref> از نظر کارشناسان دانش‌آموختگان مدارس دولتی متجددتر و به طبقۀ روشن‌فکر نزدیک‌ترند اما دانش‌آموختگان مدارس خصوصی رادیکال و از نظر نفوس نیز اکثریت را دارند.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref>

مدارس دینی اهل‌سنت در افغانستان، با تنوع ساختاری شامل مدارس دولتی، نیمه‌دولتی، خصوصی و خارجی، تأثیرات عمیقی بر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور داشته است. این مراکز آموزشی از یکسو با تربیت نیروهای مذهبی و ترویج ارزش‌های اسلامی، نقش مهمی در حفظ هویت دینی جامعه ایفا کرده و با ارائه آموزش‌های دینی به اقشار محروم، خلأهای نظام آموزشی رسمی را پر کرده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص186-187.]</ref>

پیوندهای مالی این مدارس با بازیگران منطقه‌ای (به‌ویژه عربستان سعودی و قطر) و ارتباطات ارگانیک با نهادهای امنیتی پاکستان، نمونه‌ای بارز از پیچیدگی رابطۀ این مدارس با قدرت سیاسی است. بر اساس آمارها، بیش از ۸۰درصد تروریست‌های دستگیرشده در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، سابقۀ تحصیل در این مدارس را داشته‌اند.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/dr/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B7/ «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر.]</ref>

جریان طالبان به‌عنوان یک پدیده فکری-سیاسی برخاسته از مدارس دینی اهل سنت افغانستان، رابطه‌ی پیچیده‌ای با سنت‌های صوفیانه این کشور دارد. پایگاه اعتقادی طالبان می‌توان در تفسیر افراطی جنبش دیوبندی در شبه‌قارۀ هند می‌رسد که خود ریشه در مکتب فکری دارالعلوم دیوبند هند دارد. این مکتب به لحاظ نظری به طریقت‌های صوفیه مانند چشتیه، نقشبندیه و قادریه ارادت خاص دارد اما در عمل، طالبان تحت تأثیر جنگجویان عرب-افغان و با گرایشی سلفی-جهادی، موضعی سختگیرانه نسبت به بسیاری از [[آداب|آداب]] و رسوم تصوف گرفته‌اند.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182. </ref>  

*حلیمی بلخابی، غلام‌سخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژه‌نامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش.

*«حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.

*«دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.

*«دانشکدۀ شرعیات»، وب‌سایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.

*«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.

*«درباره پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.

*«راهکارهایی برای روز‌آمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 28 فروردین 1401ش.

*رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 1383ش.

*رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، 1389ش.

*رضایتی کیشه‌خاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسی‌ستیزی در یک سدۀ اخیر در افغانستان»، مجلۀ علمی زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، شمارۀ 14، 1401ش.

*زرین‌کوب، عبدالحسین، کارنامۀ اسلام، تهران، امیرکبیر، 1387ش.

*«زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.

*«زندگی‌نامۀ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: 28 آذر1401ش.

*«شرعیات و علوم اسلامی»، وب‌سایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.

*شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترس‌آور افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 11 جدی 1402ش.

*شیرازی، مهران، «ساختار دیوبندیه در شبه‌قارۀ هند»، مجلۀ مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره 72، زمستان 1396ش. از ص149 تا 176

*طاووسی مسرور، سعید، «دارالعلوم دئوبند»، دانشنامه جهان اسلام، 1390ش.

*عادلی، علی‌جان، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامۀ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینۀ اندیشه‌ها، شمارۀ 19، 1400ش.

*غبار، میرغلام‌‌محمد، افغانستان در مسير تاريخ، تهران، جمهوری، 1366ش.

*فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژه‌نامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش.

*کاظمی، سیدآصف، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، 1401ش.

*کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسۀ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»،  مجلۀ پژوهشنامه انقلاب اسلامی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ 11 و 12، 1384ش.

*ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.

*«وضعیت فعلی پوهنځی»، وب‌سایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش.