پرش به محتوا

قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۷۲۱ ویرایش‌ها
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۷۲۱ ویرایش‌ها
 
(۵۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.
{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در سده‌های سیزدهم و چهاردهم هجری.


قاجاریه، زمام حکومت [[ایران]] را به مدت ۱۳۰ سال در یک دوران تاریخی مهم به‌دست گرفت. آثار و پیامدهای حکومت قاجار تا امروز در سبک زندگی مردم باقی مانده است؛ سرزمین‌های بسیاری از خاک ایران جدا شد و استعمار خارجی و استبداد داخلی، باعث غارت ثروت‌های مادی و معنوی کشور، تزریق حس حقارت عمومی، از بین‌رفتن غرور ملی و عقب‌ماندگی ایران شد. در این دوره که مواجهه با فرهنگ و تمدن غربی، موجب تحول در اندیشه و آداب‌ورسوم ایرانیان شده بود، عالمان دینی برای حفظ [[دین]] و فرهنگ، به فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گسترده روی آوردند و در حفظ، گسترش و تداوم پاک‌زیستی ایرانیان، نقش اساسی ایفا کردند.
قاجاریه، نام سلسلهٔ پادشاهی است که به دست [[آقامحمدخان قاجار]] بنیان نهاده شد و بر [[ایران]] حکومت کرد. این سلسله که ریشه در [[ایل قاجار]] داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورهٔ هرج‌ومرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دورهٔ قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات [[امیرکبیر]] و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی [[مجلس شورای ملی]] به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.
 
== معرفی ==
قاجاریه خاندانی پادشاهی بود که از سال ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به قدرت رسیدن [[آقامحمدخان قاجار]] آغاز شد و تا سال ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با خلع آخرین شاه قاجار و روی کار آمدن رضاخان پهلوی ادامه یافت. در این میان، شش شاه دیگر از این دودمان بر ایران حکومت کردند: [[فتحعلی‌شاه]]، [[محمدشاه]]، [[ناصرالدین‌شاه]]، [[مظفرالدین‌شاه]]، [[محمدعلی‌شاه]] و [[احمدشاه]]. این سلسله حدود ۱۳۰ سال دوام آورد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، ۱۳۸۷ش، ص۴۱، ۱۱۷ و ۵۱۹.</ref>


== بنیانگذار ==
== بنیانگذار ==
بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد زاده شد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> وی پس از کشته شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد‌‌.<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریم‌خان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%A8%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پریزاد و هادی‌منش، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref> با آگاهی از بیماری و مرگ قریب‌الوقوع کریم‌خان، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت‌و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان تسلط یافت.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.</ref> وی با یکپارچه‌سازی تیره‌های مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و تهران را به‌عنوان مرکز حکومت خود برگزیند.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴
بنیانگذار سلسلهٔ قاجار، آقامحمدخان قاجار (حدود ۱۱۵۵–۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد زاده شد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، ریاست تیرهٔ قوانلو را بر عهده گرفت<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و حدود ۱۶ سال را در دربار [[کریم‌خان زند]] با احترام سپری کرد و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/جریان-شناسی-نخبگانی-در-ایران-معاصر-مطالعه-موردی-دوره-قاجار پریزاد و هادی‌منش، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref> وقتی از بیماری و مرگ نزدیک کریم‌خان آگاه شد، در ۱۱۹۳ق از [[شیراز]] گریخت و به [[شمال ایران]] رفت و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر [[گیلان]]، [[مازندران]] و [[زنجان]] چیره شد.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref><ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.</ref> او با متحد کردن تیره‌های گوناگون قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، ازجمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، بیشتر ایالات ایران را به‌دست آورد و [[تهران]] را پایتخت خود قرار داد.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴</ref> سرانجام در ۱۲۰۹ق [[لطف‌علی‌خان زند]] را شکست داد و به قدرت برتر کشور تبدیل شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷.</ref> و در ۱۲۱۰ق در تهران تاج‌گذاری کرد و دودمان قاجاریه را بنیان نهاد.<ref>پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶</ref>


</ref> آغامحمدخان سرانجام با شکست لطفعلی‌خان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷.
== عوامل پیروزی ==
پژوهشگران دلایل گوناگونی برای پیروزی قاجارها و سلطۀ آنها بر ایران برشمرده‌اند؛ ازجمله:


</ref> و در ۱۲۱۰ق در تهران به‌عنوان پادشاه ایران تاج‌گذاری کرد و بدین‌ترتیب، سلسله قاجاریه را بنیان نهاد.‌<ref>پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶
* پیشینهٔ طولانی آنان در مناصب نظامی و اداری در دوره‌های [[صفوی]] و افشاری که تجربهٔ حکومت و سازماندهی نیروهای رزمی را برای‌شان به‌همراه داشت؛<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref>
* ساختار ایلی منسجم و سواره‌نظام توانمند که آنان را از رقیبان پراکنده برتر می‌کرد؛<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref>
* همچنین بهره‌گیری هوشمندانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دوره‌های افشاریه و زندیه؛
* موقعیت استرآباد، پایگاه اولیهٔ قاجارها، که دوری از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی ترکمن را برای آنان فراهم و به استقلال عمل‌شان کمک کرد؛<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref>
* رهبری آقامحمدخان در سرکوب مدعیان محلی و شکست زندیان<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref> و نبود رقیبی یکپارچه و نیرومند پس از مرگ کریم‌خان که خلأ سیاسی بزرگی پدید آورده بود.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref>


</ref>وی در ۱۲۱۱ق، در جبهه نبرد با قفقاز، به‌دست سه تن از لشکریان خود به قتل رسید.<ref>اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶.</ref>
== اقتدار سیاسی ==
مشروعیت و اقتدار سیاسی قاجاریه بر سه اصل استوار بود:


== تاریخچه ==
* قدرت نظامی و غلبه: قاجارها با شمشیر به قدرت رسیدند و تسخیر حاکمیت را دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند.<ref>[https://www.bloghnews.com/news/176770/گذری-مبانی-چهار-گانه-مشروعیت-سلسله-قاجار «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ.]</ref>  
پس از بنیان‌گذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزاده‌اش فتحعلی‌شاه (۱۲۱۳-۱۲۱۰ق) رسید. دورهٔ او با تحکیم پایه‌های دولت، گسترش مناسبات با اروپا و دو جنگ با روسیه همراه بود که به عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های شمال‌غربی ایران انجامید. فتحعلی‌شاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباس‌میرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی‌ شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> محمدشاه (۱۲۶۴-۱۲۱۳ق) که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجی‌میرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپس‌گیری هرات با مخالفت انگلستان مواجه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> ناصرالدین‌شاه (۱۳۱۳-۱۲۶۴ق) در ۱۲۶۴ق با حمایت سفارتخانه‌های روس و انگلیس بر تخت نشست و امیرکبیر را به صدارت برگزید. اصلاحات امیرکبیر در عرصه‌های اداری، اقتصادی و نظامی، با مخالفت درباریان مواجه شد و سرانجام به عزل و قتل او انجامید. ناصرالدین‌شاه سه سفر به اروپا داشت و در دورهٔ وی امتیازاتی چون رویتر، تنباکو و بانک استقراضی به بیگانگان واگذار گردید[۱۳] که اعتراضات مردمی و روحانیون، از جمله نهضت تنباکو، را در پی داشت. وی در ۱۳۱۳ق به‌دست میرزا رضا کرمانی به قتل رسید.‌<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87__a-1331-46346-9461-9473-33713-33725-33791.aspx سلطانی‌مقدم، «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت پژوهه.]</ref> مظفرالدین‌شاه (۱۳۲۴-۱۳۱۳ق) که ۳۵ سال ولیعهد بود، در ۱۳۱۳ق بر تخت نشست. دوران سلطنت او با نارضایتی‌های عمومی از جمله تحصن تجار در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) و سپس تحصن روحانیون و مردم در قم همراه بود که در نهایت به صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی در ۱۳۲۴ق انجامید. وی ده روز پس از امضای نظامنامه انتخابات، در ۲۴ ذیقعده ۱۳۲۴ق درگذشت.<ref>اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲؛ [https://www.iichs.ir/fa/news/1012/%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 معزی، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref> احمدشاه (۱۳۴۴-۱۳۲۷ق) دورهٔ جنگ جهانی اول و اشغال ایران را تجربه کرد و سرانجام در ۱۳۰۴ش، مجلس شورای ملی به خلع او و انقراض سلسلهٔ قاجار رأی داد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.</ref>
* ساختار عمودی قدرت: نظریهٔ ظل‌اللهی، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/مبانی-اقتدار-در-فرهنگ-سیاسی-ایران-از-تاسیس-قاجاریه-تا-اواسط-دوره-ناصری رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۴.]</ref>  
* فقه سیاسی شیعه: تلاش علمای شیعه برای تبیین همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت. شاهان قاجار با تأکید بر شعائر مذهبی درصدد جلب حمایت علمای دین برآمدند، اما با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانهٔ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت افزایش یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/مبانی-اقتدار-در-فرهنگ-سیاسی-ایران-از-تاسیس-قاجاریه-تا-اواسط-دوره-ناصری رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴-۱۷۹]</ref>


== ساختار قدرت ==
ساختار قدرت در دورهٔ قاجار بر دو پایهٔ اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوان‌سالاری سنتی. شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> و صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی به شمار می‌رفتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های خارجه، داخله، مالیه و علوم و فوائد عامه ایجاد شد و نظام اداری به تدریج دگرگون گردید.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> با [[انقلاب مشروطه]]، ساختار سیاسی به‌سوی تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] پیش رفت. مجلس با تصویب نظام‌نامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا نتوانستند ثبات و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/مجلس-شورای-ملی شریعت‌جو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/تاثیر-مولفه-های-سرمایه-اجتماعی-بر-روند-شکل-گیری-و-پیروزی-انقلاب-مشروطه-ایران همراهی، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه‌شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورهٔ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران صدارت امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به عنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم ایران به رسمیت شناخته شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref>


ایل قاجار در زمان حملهٔ مغول به مناطق داخلی ایران آمدند و در زمان [[صفویه]] توسط شاه‌عباس به‌عنوان نیروی دفاعی به کار گمارده شدند. برخی طوایف آنها در اواخر حکومت‌های [[صفویه]]، افشاریه و زندیه برای به قدرت‌رسیدن تلاش کردند و از میان آنها، آغامحمدخان که در [[شیراز]] اسیر دربار زند بود، بعد از مرگ کریم‌خان زند، آزاد شد، به شمال ایران رفت و با تصرف [[گیلان]]، [[مازندران]]، زنجان و [[کردستان]]،<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref> سرانجام در ۱۲۰۰ق در [[تهران]] بر تخت شاهی نشست.<ref>طباطبایی، ایران در دورهٔ فتح‌علی‌شاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.</ref>
== شیوهٔ حکمرانی ==
شیوهٔ کشورداری قاجارها بر نظام خاندان‌سالاری و پیوندهای [[خویشاوندی]] استوار بود. شاهزادگان قاجار، که جمعیت زیادی داشتند، ایالات و ولایات را اداره می‌کردند و این نظام، اگرچه ظرفیت سیاسی ایجاد می‌کرد، اما به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی نیز انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دیدگاه آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفهٔ قاجار انجام می‌شد تا سلطنت در خاندان قوانلو باقی بماند، اما به‌دلیل نبود قانون روشن، شاهزادگان مدعی اعتراض می‌کردند و بحران جانشینی به چالشی ساختاری تبدیل شد. در این میان، دولت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های [[عهدنامه گلستان|گلستان]] و [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای]]، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانهٔ خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref>


وی پس از آن با پیروزی کامل بر حاکمان زند و دیگر مدعیان قدرت، در ۱۲۱۰ق در تهران به‌عنوان پادشاه ایران به‌صورت رسمی تاج‌گذاری کرد و به این ترتیب حکومت سلسلهٔ قاجاریه آغاز شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۴۰.</ref> پس از او، ۶ نفر دیگر از خاندان قاجاریه به نام‌های «فتح‌علی‌شاه»، «محمدشاه»، «ناصرالدین‌شاه»، «مظفرالدین‌شاه»، «محمدعلی‌شاه» و «احمدشاه» به پادشاهی رسیدند و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کردند.<ref>هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.</ref> احمدشاه آخرین شاه قاجاریه با کودتای «رضاخان پهلوی» و «سیدضیاءالدین طباطبایی» از پادشاهی برکنار شد و در ۱۳۰۴ش مجلس مؤسسان، انقراض کامل قاجاریه را اعلام کرد.
ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود. رهبران ایلات با تکیه بر سواره‌نظام و تفنگ‌داران قبیله‌ای، نیروهای خود را سازمان می‌دادند؛ اما این نیروها فاقد نظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>


== شاهان‌ قاجار‌ ==
== رویدادهای مهم ==
{| class="wikitable"
|'''دوره'''
|'''رویدادهای مهم'''
|-
|'''آقامحمدشاه'''
|یکپارچگی مجدد سرزمین ایران پس از چنددستگی دوره افشاریه و زندیه، انتقال پایتخت به تهران<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۴۰.</ref>
|-
|'''فتحعلی‌شاه'''
|جنگ‌های ایران و روس (دو دوره)، عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز، عهدنامه فین‌کن‌اشتاین با فرانسه، عهدنامه ارزروم اول با عثمانی، برقراری مناسبات سیاسی با کشورهای اروپایی<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>
|-
|'''محمدشاه'''
|لشکرکشی به [[هرات]] و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/اوضاع-سیاسی-دوره-محمد-شاه-قاجار اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref>
|-
|'''ناصرالدین‌شاه'''
|واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، قرارداد گلداسمید، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمین‌های شرق خزر، قتل [[امیرکبیر]]، شورش بابیان، سه سفر به اروپا و افزایش وابستگی به بیگانگان<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref><ref>[https://ensafnews.com/350528/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%8C-%D8%A2%D8%AE%D8%A7%D9%84-%D9%88-%DA%AF%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D9%82%D8%B1/ «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز.]</ref>
|-
|'''مظفرالدین‌شاه'''
|صدور فرمان مشروطیت و تأسیس [[مجلس شورای ملی]]، تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، تحصن‌های مشروطه‌خواهان (مهاجرت صغری و کبری)، وام‌های خارجی برای سفرهای اروپایی، واگذاری امتیازات گسترده به روس و انگلیس (نفت، راه‌آهن، بانک)<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref>
|-
|'''محمدعلی‌شاه'''
|به توپ بستن مجلس شورای ملی و استبداد صغیر، امضای متمم قانون اساسی، خلع از سلطنت و پناهندگی به سفارت روسیه<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/980/محمدعلی-شاه-قاجار-نخستین-سال-سلطنت معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>
|-
|'''احمدشاه'''
|اشغال ایران در جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۹م و الغای آن، کودتای ۱۲۹۹ش و به قدرت رسیدن رضاخان، انقراض سلسله قاجار و واگذاری سلطنت به رضاخان پهلوی<ref>[https://www.iichs.ir/fa/gallery/3363/2/preview/ موسوی، «احمدشاه از کودکی تا سلطنت»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر]</ref>
|}
 
== دستاوردها و چالش‌ها ==
 
=== دستاوردها ===
پس‌از سقوط [[صفویه]] و پیش از شکل‌گیری حکومت قاجاریه، ایران درگیر کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده بود و مرزهای پایداری نداشت؛ اما قاجارها توانستند ثبات نسبی را بازگردانند و مرزهای منسجمی ایجاد کنند که حس هویت ملی را تقویت کرد. قدرت مرکزی با عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، احداث خطوط تلگراف و رشد تهران، پایتخت جدید، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجار، به آشنایی ایران با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3911890-دستاوردها-کاستی-های-دوره-قاجار «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
 
=== چالش‌ها ===
قدرت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با پیروزی در جنگ‌ها و تنظیم عهدنامه‌ها، ارادهٔ خود را بر ایران تحمیل کردند و بخش‌هایی از کشور، مانند قفقاز را از ایران جدا ساختند. با وجود تلاش‌ها، اصلاحات مؤثر از سوی حکومت صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی ایجاد نشد. همچنین ورود کالاهای صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران به‌جز فرش، آسیب زد و اقتصاد سنتی را با چالش مواجه ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3911890-دستاوردها-کاستی-های-دوره-قاجار «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
 
=== رشد غرب‌گرایی ===
در اواخر قاجار، گرایش به غرب رشد چشمگیری یافت. عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، پس از شکست از روسیه، بر ضرورت ایجاد ارتش به سبک غربی و اعزام دانشجو به اروپا تأکید کرد. از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی، روشنفکران و تجددخواهان تحصیلکردهٔ غرب، به نقد سنت پرداختند و از طریق روزنامه‌ها، انجمن‌ها و رساله‌های انتقادی، غرب‌گرایی را در ایران ترویج کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-تاریخ-اقتصاد-31/721115-روزگار-قاجار-مساله-مدرنیته «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
 
== فهرست شاهان قاجار ==
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|'''نام'''
|'''نام'''
خط ۲۸: خط ۷۹:
|'''تاریخ و علت مرگ'''
|'''تاریخ و علت مرگ'''
|'''مدفن'''
|'''مدفن'''
|'''اتفاقات مهم'''
|-
|-
|'''آقامحمدشاه'''
|'''آقامحمدشاه'''
|۲۷ خرداد ۱۱۲۱ در استرآباد
|۲۷ خرداد ۱۱۲۱ش در استرآباد


محمدحسن‌خان و جیران خانم
محمدحسن‌خان و جیران خانم<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref>
|۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی
|۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی


۱۱۹۳ - رمضان ۱۲۱۰ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۶۱ - ۱ فروردین ۱۱۷۵) (مدعی)
۱۱۹۳–۱۲۱۰ق (۱ فروردین ۱۱۶۱–۱ فروردین ۱۱۷۵ش)


رمضان ۱۲۱۰ - ۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۷۵ - ۲۸ خرداد ۱۱۷۶) (رسمی) [الف]
رمضان ۱۲۱۰–۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ق (۱ فروردین ۱۱۷۵–۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش) (رسمی)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/445244/اولین-صدر-اعظم-قاجار-حاج-ابراهیم-خان-کلانتر-اعتماد-الدوله امیری، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»،  ۱۳۵۳ش، ص۹۱۳.]</ref>
|۲۸ خرداد ۱۱۷۶ در شوشی
|۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش در شوشی


توسط خدمتکارانش کشته شد.
توسط خدمتکارانش کشته شد.<ref>امداد، تاریخ رجال ایران، ۱۳۴۷–۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۵۴.</ref>
|حرم علی بن ابی‌طالب، نجف
|حرم علی بن ابی‌طالب، نجف<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|یکپارچگی ملی ایران
|-
|-
|'''فتحعلی‌شاه'''
|'''فتحعلی‌شاه'''
|۴ بهمن ۱۱۵۰ در دامغان
|۴ بهمن ۱۱۵۰ش در دامغان


حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم
حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم
|۳۷ سال
|۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱–۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق
 
۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ - ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ هـ. ق


(۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶ - ۱ آبان ۱۲۱۳) [ب]
(۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶–۱ آبان ۱۲۱۳ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله


میرزا شفیع مازندرانی
میرزا شفیع مازندرانی


محمدحسین‌خان صدر اصفهانی
محمدحسین‌خان صدر اصفهانی<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۳۱۰.</ref>


عبدالله خان امین‌الدوله
عبدالله خان امین‌الدوله
خط ۶۵: خط ۱۱۲:
الله‌یار خان آصف‌الدوله
الله‌یار خان آصف‌الدوله


عبدالله خان امین‌الدوله
عبدالله خان امین‌الدوله<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۲۰.</ref>
|۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان
|۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان


مرگ طبیعی
مرگ طبیعی
|حرم فاطمه معصومه، قم
|حرم فاطمه معصومه، قم<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|جنگ‌های ایران و روس، برقراری رابطه با کشورهای اروپایی
|-
|-
|'''محمدشاه'''
|'''محمدشاه'''
|۱۴ دی ۱۱۸۶ در تبریز
|۱۴ دی ۱۱۸۶ش در تبریز


عباس میرزا و گلبین خانم
عباس میرزا و گلبین خانم
|۱۴ سال
|۱۴ سال


۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ - ۶ شوال ۱۲۶۴ هـ. ق
۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق - ۶ شوال ۱۲۶۴ق


(۱ آبان ۱۲۱۳ - ۲۲ شهریور ۱۲۲۷) [پ]
(۱ آبان ۱۲۱۳–۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|قائم‌مقام فراهانی
|قائم‌مقام فراهانی


حاجی میرزا آقاسی
حاجی میرزا آقاسی<ref>افشاری، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، 1376ش، ص۱۰۱–۱۰۶</ref>
|۲۲ شهریور ۱۲۲۷ در تجریش
|۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش در تجریش


نقرس
نقرس<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1115211-مرگ-محمدشاه-به-دلیل-بیماری «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
|حرم فاطمه معصومه، قم
|حرم فاطمه معصومه، قم<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref>
|-
|-
|'''ناصرالدین‌شاه'''
|'''ناصرالدین‌شاه'''
|۲۵ تیر ۱۲۱۰ در تبریز
|۲۵ تیر ۱۲۱۰ش در تبریز


محمدشاه و ملک‌جهان خانم
محمدشاه و ملک‌جهان خانم
|۴۸ سال
|۴۸ سال


۶ شوال ۱۲۶۴ - ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ هـ. ق
۶ شوال ۱۲۶۴–۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ق


(۲۲ شهریور ۱۲۲۷ - ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵) [ت]
(۲۲ شهریور ۱۲۲۷–۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش)<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۳، ص۱۴۵.</ref>
|امیرکبیر
|[[امیرکبیر]]


میرزا آقاخان نوری
میرزا آقاخان نوری<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/356118/میرزا-آقاخان-نوری-و-مرده-ریگ-اصلاحات-امیر-کبیر شعبانی و صنعتی، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، 1395ش، ص۲۰۸.]</ref>


میرزا محمدخان سپهسالار
میرزا محمدخان سپهسالار
خط ۱۱۱: خط ۱۵۶:
میرزا یوسف مستوفی‌الممالک
میرزا یوسف مستوفی‌الممالک


امین‌السلطان
امین‌السلطان<ref>[https://www.psri.ir/?id=h4pkse9x «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
|۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ در ری
|۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش در ری


به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.
به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۶.]</ref>
|حرم عبدالعظیم حسنی، ری
|[[حرم عبدالعظیم حسنی]]، شهرری<ref>فرهمند، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری»، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۸.</ref>
|قتل امیرکبیر، جنگ با انگلستان و چشم‌پوشی از هرات، عهدنامه آخال، شورش بابیان
|-
|-
|'''مظفرالدین‌شاه'''
|'''مظفرالدین‌شاه'''
|۳ فروردین ۱۲۳۲ در تبریز
|۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز


ناصرالدین‌شاه و شکوه‏‌السلطنه
ناصرالدین‌شاه و شکوه‌السلطنه
|۱۰ سال
|۱۰ سال


۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ - ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ هـ. ق
۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳–۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ق


(۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ - ۱۲ دی ۱۲۸۵) [ث]
(۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵–۱۲ دی ۱۲۸۵ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|امین‌السلطان
|امین‌السلطان


امین‌الدوله
امین‌الدوله<ref>امین‌الدوله، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، 1341ش، ص424.</ref>


محسن مشیرالدوله
محسن مشیرالدوله
خط ۱۳۵: خط ۱۷۹:
امین‌السلطان
امین‌السلطان


عین‌الدوله
عین‌الدوله<ref>[https://psri.ir/?id=po0i47mn «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
|۱۲ دی ۱۲۸۵ در تهران
|۱۲ دی ۱۲۸۵ش در تهران


حمله قلبی
حمله قلبی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۹.]</ref>
|حرم حسین بن علی، کربلا
|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|صدور فرمان مشروطیت، تدوین قانون اساسی مشروطه
|-
|-
|'''محمدعلی‌شاه'''
|'''محمدعلی‌شاه'''
|۱ تیر ۱۲۵۱ در تبریز
|۱ تیر ۱۲۵۱ش در تبریز


مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک
مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک
|۲ سال و ۷ ماه
|۲ سال و ۷ ماه


۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ - ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ هـ. ق
۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴–۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ق


(۱۲ دی ۱۲۸۵ - ۲۵ تیر ۱۲۸۸) [ج]
(۱۲ دی ۱۲۸۵–۲۵ تیر ۱۲۸۸ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|نصرالله مشیرالدوله
|نصرالله مشیرالدوله


خط ۱۶۵: خط ۲۰۸:
احمد مشیرالسلطنه
احمد مشیرالسلطنه


کامران میرزا
کامران میرزا<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/980/محمدعلی-شاه-قاجار-نخستین-سال-سلطنت معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>


سعدالدوله
سعدالدوله<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۵۹۶، ۶۱۰َ، ۶۱۳، ۶۱۴ و ۶۱۷.</ref>
|۱۶ فروردین ۱۳۰۴ در سانرمو، ایتالیا
|۱۶ فروردین ۱۳۰۴ش در سانرمو، ایتالیا


مرگ طبیعی
مرگ طبیعی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۱۱.]</ref>
|حرم حسین بن علی، کربلا
|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/92820/کدام-پادشاهان-و-رجال-ایرانی-در-کربلا-دفن-شده اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.]</ref>
|استبداد صغیر
|-
|-
|'''احمدشاه'''
|'''احمدشاه'''
|۱۲ بهمن ۱۲۷۵ در تبریز
|۱۲ بهمن ۱۲۷۵ش در تبریز


محمدعلی‌شاه و ملکه جهان
محمدعلی‌شاه و ملکه جهان
|۱۶ سال
|۱۶ سال


۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ - ۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ هـ. ق
۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷–۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ق


(۲۵ تیر ۱۲۸۸ - ۹ آبان ۱۳۰۴) [چ]
(۲۵ تیر ۱۲۸۸–۹ آبان ۱۳۰۴ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه
|فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه
|۸ اسفند ۱۳۰۸ در پاریس، فرانسه
|۸ اسفند ۱۳۰۸ش در پاریس، فرانسه


ورم کلیه
ورم کلیه<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3359657-مرگ-آخرین-شاه-قاجار «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
|حرم حسین بن علی، کربلا
|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/92820/کدام-پادشاهان-و-رجال-ایرانی-در-کربلا-دفن-شده اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.]</ref>
|اشغال ایران در جنگ جهانی اول، ظهور رضاخان<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وب‌سایت اسلامیکال.]</ref>
|}
|}


== زمینه‌های تسلط و پیروزی ==
== انقراض ==
 
سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان و با حمایت انگلستان، قدرت را از دست داد. رضاخان که پیشتر با سمت‌هایی چون فرماندهٔ قوای قزاق و سردار سپه، به‌تدریج قدرت را به دست گرفته بود، در [[۳ آبان|سوم آبان]] ۱۳۰۲ش به نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را مجبور به ترک کشور و سفر به اروپا کرد. او در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی ازجمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در [[۹ آبان|نهم آبان]] ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در [[۲۲ آذر]] ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان واگذار کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> ناکارآمدی، ظلم، نارضایتی گسترده، ناامنی، فقر و رویگردانی نخبگان، از عوامل زوال سلسله قاجاریه دانسته شده است.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/انتقال-قدرت-از-قاجاریه-به-پهلوی واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]</ref><ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/برخی-زمینه-های-سقوط-سلسله-قاجار پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref>  
* پیشینهٔ طولانیِ حضور قاجارها در مناصب نظامی و اداریِ دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومت‌داری و سازمان‌دهیِ نیروهای رزمی را برای آنان به ارمغان آورده بود.
* ساختارِ ایلی منسجم و توان بالای سواره‌نظامِ قاجار، آنان را در مقایسه با رقیبانِ پراکنده، از برتریِ رزمیِ قابل‌توجهی برخوردار می‌ساخت.
* بهره‌گیریِ ماهرانه از خلأِ قدرت پس از سقوطِ صفویه و هرج‌ومرجِ دورهٔ افشاریه و زندیه، به قاجارها امکان داد تا با ائتلاف‌هایِ گزینشی و جنگ‌زنیِ هدفمند، دامنهٔ نفوذ خود را به‌تدریج گسترش دهند.
* موقعیت جغرافیایی استرآباد به‌عنوان پایگاه اولیهٔ قاجارها، دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابعِ انسانی مناطق ترکمن‌نشین، به تقویتِ بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref>
* رهبری آغامحمدخان که با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه، توانست نیروهایِ پراکنده را یکپارچه کند و در ۱۲۱۰ق بر تخت سلطنت نشیند.<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref>
* نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه، که با مرگ کریم‌خان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورد و مسیر را برایِ سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref>
 
== ویژگی‌ها ==
قاجاریه، برخلاف صفویه که بر پایه مشروعیت دینی شیعی و آرمان دولت-ملت یکپارچه استوار بود و خود را نایب امامان معرفی میکرد، با تکیه بر قدرت ایلی و سنت‌های قبیله‌ای به حکومت رسید و هرگز نتوانست مشروعیتی دینی همپایۀ صفویان کسب کند. در حالی که صفویان با رسمیت بخشی به مذهب شیعه، نهاد «صدر» را برای کنترل علما تأسیس کردند، قاجاریه فاقد چنین ساختار نهادی مذهبی متمرکزی بود و رابطه آن با روحانیون، نوسانی و مبتنی بر منافع متغیر سیاسی باقی ماند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]
</ref> برخلاف پهلوی که با رویکردی بوروکراتیک، سکولار و متمرکز، به دنبال حذف نهادهای سنتی و ایجاد دولتی مدرن با ظاهری غیردینی بود،«<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> قاجاریه همچنان در چارچوب ساختار ایلی-خاندانی و سنتی عمل می‌کرد و نهادهای حکومتی آن به‌طور عمده متکی بر روابط خویشاوندی و مناسبات قبیله‌ای بود. در دوره قاجاریه، نهاد مذهب شیعه حضوری دوگانه داشت: گاه در ائتلاف با دربار و گاه در مخالفت با آن؛ در حالی که در صفویه، مذهب بیشتر در خدمت دولت بود<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]</ref> و در پهلوی، به حاشیه رانده شد.<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> استبداد قاجاری، هرچند خودکامه بود، اما فاقد سازمانیافتگی نوین و ابزارهای قانونی گسترده بود<ref>  سرجان، تاریخ ایران، بی‌تا، ص۲۸-۲۹.</ref> و به‌همین دلیل، محققان دامنه آسیب رسانی آن به جامعه را محدودتر از استبداد سازمانیافتۀ پهلوی ارزیابی می‌کنند؛<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> چنان که در دوران قاجار، بازار و علما در ائتلافی سنتی، نقش مؤثری در تنظیم مناسبات قدرت داشتند و در مواردی چون تحریم تنباکو، توانایی مقابله با حکومت را نشان دادند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]</ref>
 
== مبانی سلطه و اقتدار ==
سلطهٔ شاهان قاجار بر سه رکنِ اصلیِ «نظریهٔ سنتی ظل‌اللهی»، «هماهنگی با نهاد مذهب» و «ویژگی‌های ساختاری قدرت» استوار بود. بر اساس نظریهٔ ظل‌اللهی، شاه نمایندهٔ خدا بر زمین و ارادهٔ او فراتر از حدود انسانی بود و مشروعیتِ او به صلاحیت‌های فردی و فیض الهی وابسته بود، نه به قاعدهٔ جانشینیِ منظم.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_9210.html رئوفت، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»،۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۶.]</ref> شاهان نخستین قاجار، به‌ویژه فتحعلی‌شاه، با همکاری با علما، ساخت اماکن مذهبی و تأکید بر شعائر شیعه، از مشروعیتِ دینی بهره می‌جستند، اما با فاصله‌گرفتن دربار از علما در دورهٔ محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، این همکاری به شکاف انجامید و زمینهٔ تزلزل اقتدار را فراهم ساخت. از نظر ساختاری، قدرتِ شاهان قاجار خودکامه و مطلق‌العنان بود و ارادهٔ آنان در حکم قانون محسوب می‌شد. مقام سلطنت در خاندان قاجار «شه‌دری» بود؛ ولیعهد می‌بایست از مادری قاجاری باشد و ویژگی‌های فردیِ او در سرکوبِ مدعیان نقش اساسی داشت، که گاه به خشونت‌های داخلی و نقصِ عضوِ رقیبان می‌انجامید. قدرتِ پادشاه به هیچ طبقهٔ اجتماعی متکی نبود و این ویژگی، فردی بودنِ سلطه را تشدید می‌کرد و به ناپایداریِ نهادهای اجتماعی می‌انجامید.
 
== نظام سیاسی قاجاریه ==
در دورهٔ قاجاریه، شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و تمام جزئیات حکومتی مانند تصمیم‌های سیاسی مهم و عزل و نصب‌ها را بدون محدودیت انجام می‌داد. شاهزادگان، درباریان، رؤسای ایلات بزرگ و حکام محلی، در ردهٔ دوم قدرت سیاسی بودند.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref>
 
در این روزگار شرایط سیاسی و اجتماعی کشور به گونه‌ای بود که مردم ایران هیچ تضمینی برای جان، مال و ناموس خود در برابر دستگاه استبدادی شاه نداشتند. اکثر مردم در فقر و نادانی به سر می‌بردند که در ادبیات آن روزگار ازجمله اشعار «آیینهٔ عبرت» از [[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرای بهار]] و خاطرات آن دوره بازتاب پیدا کرده است. تاریخ‌نگاران (داخلی و خارجی) همگی از استبداد و ستم شاهان در حق مردم سخن گفته‌اند.<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ۱۳۷۸ش، ص13-14.</ref>
 
سلاطین قاجار همهٔ زمین‌های ایران را ملک خود می‌دانستند؛ شاه حق داشت هر نوع زمینی را به هر یک از هواداران خود بدهد و هیچ‌کس جرئت اظهار نظر در برابر او را نداشت. اگر کسی مخالفت می‌کرد خون او هدر بود.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، ۱۳۷۵ش، ص71-72.</ref>
 
امیران و حاکمان محلی نیز که بیشتر آنها از فرزندان و بستگان شاه و در جای‌جای کشور پراکنده بودند، با لقب‌های مختلف که برای آنان شخصیت و منزلت اجتماعی به همراه می‌آورد، همه‌کاره بودند و هر گونه ستم را برای خود مجاز می‌دانستند.<ref>مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.</ref>


== مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و نظامی ==
== پانویس ==
قاجاریه در طول حیات خود، با رویدادهای مهمی مواجه بود که هر یک، مسیر تاریخ ایران را دگرگون کرد. مهم‌ترین این رویدادها عبارتند از:
 
جنگ‌های ایران و روسیه (۱۲۱۸–۱۲۲۸ق و ۱۲۴۲–۱۲۴۳ق): دو جنگ بزرگ با امپراتوری روسیه که به شکست ایران و از دست دادن سرزمین‌های قفقاز (گرجستان، داغستان، ارمنستان و جمهوری‌های کنونی قفقاز جنوبی) انجامید.
 
عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای: این دو پیمان، مرزهای شمالی ایران را به‌نفع روسیه تغییر داد و ایران را به پرداخت غرامت‌های سنگین و پذیرش کاپیتولاسیون برای اتباع روس وادار ساخت.
 
-جنگ‌های ایران و عثمانی: درگیری‌های مرزی با دولت عثمانی که در دوره‌هایی با میانجیگری قدرت‌های اروپایی به‌پایان می‌رسید.
 
-فتوحات و از دست رفتن هرات: تلاش برای بازپس‌گیری هرات از افغانستان که با مخالفت انگلستان مواجه شد و نهایتاً به عقب‌نشینی ایران انجامید.[۱۴]
 
نهضت تنباکو (۱۳۰۹–۱۳۱۰ق): اعتراضات گستردهٔ مردمی و فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی که به لغو امتیاز انحصار تنباکو به یک شرکت انگلیسی انجامید.[۱۵]
 
انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ش): جنبشی که به محدودیت قدرت شاه و ایجاد مجلس شورای ملی انجامید و نظام سیاسی ایران را از استبداد مطلقه به مشروطه سلطنتی تبدیل کرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1021479/fa#downloadbottom دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، ۱۴۰۱ش، ص۲۰۵.]</ref>
 
کودتای ۱۲۹۹ش و انقراض قاجار: با حمایت انگلستان، رضاخان پهلوی و سیدضیاءالدین در ۳ اسفند ۱۲۹۹ش کودتا کردند و زمینهٔ سقوط قاجاریه و پیدایش پهلوی فراهم آمد.[۱۷]
 
== نظام سیاسی و اداری ==
نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوان‌سالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت. صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند و حکومت‌های محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره می‌شدند. از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، نهادهایی چون دارالفنون و وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد. با انقلاب مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس سنا و شورای ملی پیش رفت، اما این تحولات با کارشکنی‌های دربار و نفوذ خارجی مواجه گردید.
 
== اقتصاد، فرهنگ و روابط خارجی ==
اقتصاد قاجاریه، همچون دوره‌های پیشین، بر پایهٔ کشاورزی، دامداری و صنایع دستی استوار بود. با ورود سرمایه‌داران خارجی و تأسیس بانک شاهنشاهی (۱۳۰۶ق) و بانک استقراضی روس (۱۳۰۸ق)، اقتصاد ایران به شبکهٔ مالی بین‌المللی پیوست، اما این امر به افزایش وابستگی به بیگانگان و خروج سرمایه انجامید.[۲۱] در عرصهٔ فرهنگ، نفوذ غرب در معماری، نقاشی، پوشاک، آموزش و ادبیات به‌تدریج رخنه کرد و جریان‌هایی چون باستان‌گرایی، ناسیونالیسم و نثر نوین فارسی پدید آمدند.[۲۲] روابط خارجی قاجار، که با دو قدرت بزرگ روسیه و انگلستان، بیشترین چالش را داشت، با عهدنامه‌های تحمیلی، واگذاری امتیازات، و دخالت بیگانگان در امور داخلی همراه بود و به‌تدریج استقلال سیاسی و اقتصادی ایران را تضعیف کرد.
 
== دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار ==
دوران قاجار با وجود کاستی‌های متعدد، دستاوردهایی نیز به همراه داشت. مهم‌ترین دستاورد این دوره، یکپارچگی مجدد سرزمین ایران بود که پس از سقوط صفویه دچار چنددستگی شده بود. حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای نسبتاً پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت می‌کردند. قدرت مرکزی در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، پشتیبانی غرب، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران) تا حدی افزایش یافت. این دوره همچنین شاهد گسترش مناسبات با غرب بود که به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش نوین انجامید و زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه را فراهم آورد.
 
در مقابل، کاستی‌های دوره قاجار نیز چشمگیر بود. قدرت‌های غربی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگ‌ها و انعقاد عهدنامه‌ها، مرزهای کشور را محدود ساختند.با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت و در مقایسه با کشورهایی چون مصر و عثمانی، اقدامات اصلاحی در ایران محدود بود. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی چون راه‌آهن احداث نشد. همچنین واردات فرآورده‌های صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستی‌‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
 
== علل افول و سقوط قاجاریه ==
دلایل متعددی در افول و انقراض قاجاریه نقش داشتند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
 
ضعف دیوان‌سالاری و فساد اداری: نظام اداری سنتی و مبتنی بر خویشاوندی و رشوه، کارآمدی دولت را به شدت کاهش داده بود.
 
نفوذ بیگانگان و وابستگی اقتصادی: قراردادها و امتیازهای واگذارشده به روسیه و انگلستان، استقلال اقتصادی و سیاسی ایران را تضعیف کرد.
 
ناتوانی در اصلاحات اساسی: با وجود تلاش‌های اصلاحی (مانند امیرکبیر و سپهسالار)، دولت قاجار نتوانست به‌طور بنیادین ساختارهای کهنه را تغییر دهد.
 
بحران‌های مالی و قحطی: قحطی‌های گسترده (به‌ویژه در ۱۲۸۷ـ۱۲۹۰ق) و کسری بودجه مزمن، فشار بر مردم و دولت را افزایش داد.
 
شکل‌گیری آگاهی عمومی و مشروطه‌خواهی: افزایش آگاهی سیاسی و اجتماعی، به‌ویژه در میان روشنفکران، روحانیان و بازرگانان، مطالبهٔ تغییر را به جنبش مشروطه و سپس سرنگونی قاجار انجامید.
 
ضعف نظامی و وابستگی به نیروی خارجی: ارتش قاجار، از زمان فتح‌علی‌شاه به بعد، در برابر روسیه و انگلستان ناتوان بود و برای حفظ قدرت، به حمایت بیگانگان متکی شد.
 
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
اسمعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.
{{آغاز منابع}}
 
* آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، ۱۳۶۹ش.
پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، مجلۀ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شمارۀ ۲۷، 1402ش.
* اسماعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات
 
* اعتمادالسّلطنه، محمد حسن، منتظم ناصری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش.
پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش،
* افشاری، پرویز، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت‌خارجه، ۱۳۷۶ش.
 
* بیستمین همایش بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
«پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی‌ شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
* امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلهٔ گوهر، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
 
* امین‌الدوله، میرزا علی‌خان، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.
دارا، جلیل و طلوعی هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، مجلۀ جامعه شناسی تاریخی، شمارۀ ۲، ۱۴۰۰ش.
* «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
 
* باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
* «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
 
* پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛ مطالعه موردی دورهٔ قاجار»، مجلهٔ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، شمارهٔ ۲۷، ۱۴۰۲ش.
«دستاوردها و کاستی‌‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
* پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
 
* پاکروان، آمینه، آغامحمدخان قاجار، تهران، زوار، ۱۳۴۸ش
دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، مجلۀ جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، شمارۀ ۲۰، ۱۴۰۱ش.
* پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، ۱۳۷۵ش،
 
* پیرنیا، حسن و عباس، اقبال‌آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابفروشی خیام، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
* «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
 
* دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
  سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
* «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
 
* رئوفت، رحیم، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، مجلهٔ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
سلطانی‌مقدم، سعیده، «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
* رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش.
 
* «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
«فهرست شاهان قاجار»، وب‌سایت اسلامیکال، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
* «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
 
* ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بی‌جا، ۱۳۳۸ش.
کوشکی، فرشته، دانشنامه امام خمینی، به کوشش سیدضیاء مرتضوی، تهران، موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۰۰ش.
* سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
 
* سرجان ملکم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
* سینایی، وحید، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (۱۳۵۷–۱۲۹۹)،'' تهران، نشر کویر، ۱۳۸۴ش.
* شریعت‌جو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
* شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلهٔ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵ش.
* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
* «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش.
* «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
* قدیمی قیداری، عباس، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳–۱۰۴
* «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۹ش.
* کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمهٔ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰ش.
* «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ انتخاب، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۱ش.
* کرمانی، ناظم الاسلام، «زندگی نامهٔ تنی چند از شاهان قاجار»، مجلهٔ اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شماره ۲۷۵ و ۲۷۶، ۱۳۸۹ش.
* «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ش.
* «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۶ش.
* «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب؛ ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
* مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
* معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
* معزی، فاطمه، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۳ش.
* موسوی خرد، سیده اعظم، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال ششم، شماره ۳۷، آبان ۱۴۰۰ش.
* «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۳ش.
* واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلهٔ علوم سیاسی ۱۳۸۲ شماره ۲۴، ۱۳۸۲ش.
* همراهی و دیگران، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران از ۲۶۶ تا ۲۸۱)، شماره ۱۴، ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۲۹

قاجاریه؛ سلسهٔ پادشاهی ایرانی در سده‌های سیزدهم و چهاردهم هجری.

قاجاریه، نام سلسلهٔ پادشاهی است که به دست آقامحمدخان قاجار بنیان نهاده شد و بر ایران حکومت کرد. این سلسله که ریشه در ایل قاجار داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورهٔ هرج‌ومرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دورهٔ قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات امیرکبیر و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.

معرفی

قاجاریه خاندانی پادشاهی بود که از سال ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به قدرت رسیدن آقامحمدخان قاجار آغاز شد و تا سال ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با خلع آخرین شاه قاجار و روی کار آمدن رضاخان پهلوی ادامه یافت. در این میان، شش شاه دیگر از این دودمان بر ایران حکومت کردند: فتحعلی‌شاه، محمدشاه، ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه. این سلسله حدود ۱۳۰ سال دوام آورد.[۱]

بنیانگذار

بنیانگذار سلسلهٔ قاجار، آقامحمدخان قاجار (حدود ۱۱۵۵–۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد زاده شد.[۲] پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، ریاست تیرهٔ قوانلو را بر عهده گرفت[۳] و حدود ۱۶ سال را در دربار کریم‌خان زند با احترام سپری کرد و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.[۴] وقتی از بیماری و مرگ نزدیک کریم‌خان آگاه شد، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان چیره شد.[۵][۶] او با متحد کردن تیره‌های گوناگون قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، ازجمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، بیشتر ایالات ایران را به‌دست آورد و تهران را پایتخت خود قرار داد.[۷] سرانجام در ۱۲۰۹ق لطف‌علی‌خان زند را شکست داد و به قدرت برتر کشور تبدیل شد[۸] و در ۱۲۱۰ق در تهران تاج‌گذاری کرد و دودمان قاجاریه را بنیان نهاد.[۹]

عوامل پیروزی

پژوهشگران دلایل گوناگونی برای پیروزی قاجارها و سلطۀ آنها بر ایران برشمرده‌اند؛ ازجمله:

  • پیشینهٔ طولانی آنان در مناصب نظامی و اداری در دوره‌های صفوی و افشاری که تجربهٔ حکومت و سازماندهی نیروهای رزمی را برای‌شان به‌همراه داشت؛[۱۰]
  • ساختار ایلی منسجم و سواره‌نظام توانمند که آنان را از رقیبان پراکنده برتر می‌کرد؛[۱۱]
  • همچنین بهره‌گیری هوشمندانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دوره‌های افشاریه و زندیه؛
  • موقعیت استرآباد، پایگاه اولیهٔ قاجارها، که دوری از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی ترکمن را برای آنان فراهم و به استقلال عمل‌شان کمک کرد؛[۱۲]
  • رهبری آقامحمدخان در سرکوب مدعیان محلی و شکست زندیان[۱۳] و نبود رقیبی یکپارچه و نیرومند پس از مرگ کریم‌خان که خلأ سیاسی بزرگی پدید آورده بود.[۱۴]

اقتدار سیاسی

مشروعیت و اقتدار سیاسی قاجاریه بر سه اصل استوار بود:

  • قدرت نظامی و غلبه: قاجارها با شمشیر به قدرت رسیدند و تسخیر حاکمیت را دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند.[۱۵]
  • ساختار عمودی قدرت: نظریهٔ ظل‌اللهی، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت؛[۱۶]
  • فقه سیاسی شیعه: تلاش علمای شیعه برای تبیین همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت. شاهان قاجار با تأکید بر شعائر مذهبی درصدد جلب حمایت علمای دین برآمدند، اما با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانهٔ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت افزایش یافت.[۱۷]

ساختار قدرت

ساختار قدرت در دورهٔ قاجار بر دو پایهٔ اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوان‌سالاری سنتی. شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت[۱۸] و صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی به شمار می‌رفتند.[۱۹] از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های خارجه، داخله، مالیه و علوم و فوائد عامه ایجاد شد و نظام اداری به تدریج دگرگون گردید.[۲۰] با انقلاب مشروطه، ساختار سیاسی به‌سوی تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس شورای ملی پیش رفت. مجلس با تصویب نظام‌نامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا نتوانستند ثبات و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.[۲۱][۲۲] از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورهٔ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد.[۲۳] در دوران صدارت امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به عنوان الگوی اصلی تعیین شد[۲۴] و پس از مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم ایران به رسمیت شناخته شد.[۲۵]

شیوهٔ حکمرانی

شیوهٔ کشورداری قاجارها بر نظام خاندان‌سالاری و پیوندهای خویشاوندی استوار بود. شاهزادگان قاجار، که جمعیت زیادی داشتند، ایالات و ولایات را اداره می‌کردند و این نظام، اگرچه ظرفیت سیاسی ایجاد می‌کرد، اما به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی نیز انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دیدگاه آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفهٔ قاجار انجام می‌شد تا سلطنت در خاندان قوانلو باقی بماند، اما به‌دلیل نبود قانون روشن، شاهزادگان مدعی اعتراض می‌کردند و بحران جانشینی به چالشی ساختاری تبدیل شد. در این میان، دولت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانهٔ خارجی پیوند زدند.[۲۶]

ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود. رهبران ایلات با تکیه بر سواره‌نظام و تفنگ‌داران قبیله‌ای، نیروهای خود را سازمان می‌دادند؛ اما این نیروها فاقد نظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.[۲۷]

رویدادهای مهم

دوره رویدادهای مهم
آقامحمدشاه یکپارچگی مجدد سرزمین ایران پس از چنددستگی دوره افشاریه و زندیه، انتقال پایتخت به تهران[۲۸]
فتحعلی‌شاه جنگ‌های ایران و روس (دو دوره)، عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز، عهدنامه فین‌کن‌اشتاین با فرانسه، عهدنامه ارزروم اول با عثمانی، برقراری مناسبات سیاسی با کشورهای اروپایی[۲۹]
محمدشاه لشکرکشی به هرات و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان[۳۰]
ناصرالدین‌شاه واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، قرارداد گلداسمید، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمین‌های شرق خزر، قتل امیرکبیر، شورش بابیان، سه سفر به اروپا و افزایش وابستگی به بیگانگان[۳۱][۳۲]
مظفرالدین‌شاه صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی، تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، تحصن‌های مشروطه‌خواهان (مهاجرت صغری و کبری)، وام‌های خارجی برای سفرهای اروپایی، واگذاری امتیازات گسترده به روس و انگلیس (نفت، راه‌آهن، بانک)[۳۳]
محمدعلی‌شاه به توپ بستن مجلس شورای ملی و استبداد صغیر، امضای متمم قانون اساسی، خلع از سلطنت و پناهندگی به سفارت روسیه[۳۴]
احمدشاه اشغال ایران در جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۹م و الغای آن، کودتای ۱۲۹۹ش و به قدرت رسیدن رضاخان، انقراض سلسله قاجار و واگذاری سلطنت به رضاخان پهلوی[۳۵]

دستاوردها و چالش‌ها

دستاوردها

پس‌از سقوط صفویه و پیش از شکل‌گیری حکومت قاجاریه، ایران درگیر کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده بود و مرزهای پایداری نداشت؛ اما قاجارها توانستند ثبات نسبی را بازگردانند و مرزهای منسجمی ایجاد کنند که حس هویت ملی را تقویت کرد. قدرت مرکزی با عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، احداث خطوط تلگراف و رشد تهران، پایتخت جدید، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجار، به آشنایی ایران با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.[۳۶]

چالش‌ها

قدرت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با پیروزی در جنگ‌ها و تنظیم عهدنامه‌ها، ارادهٔ خود را بر ایران تحمیل کردند و بخش‌هایی از کشور، مانند قفقاز را از ایران جدا ساختند. با وجود تلاش‌ها، اصلاحات مؤثر از سوی حکومت صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی ایجاد نشد. همچنین ورود کالاهای صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران به‌جز فرش، آسیب زد و اقتصاد سنتی را با چالش مواجه ساخت.[۳۷]

رشد غرب‌گرایی

در اواخر قاجار، گرایش به غرب رشد چشمگیری یافت. عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، پس از شکست از روسیه، بر ضرورت ایجاد ارتش به سبک غربی و اعزام دانشجو به اروپا تأکید کرد. از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی، روشنفکران و تجددخواهان تحصیلکردهٔ غرب، به نقد سنت پرداختند و از طریق روزنامه‌ها، انجمن‌ها و رساله‌های انتقادی، غرب‌گرایی را در ایران ترویج کردند.[۳۸]

فهرست شاهان قاجار

نام تولد و والدین حکومت صدراعظم‌ها تاریخ و علت مرگ مدفن
آقامحمدشاه ۲۷ خرداد ۱۱۲۱ش در استرآباد

محمدحسن‌خان و جیران خانم[۳۹]

۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی

۱۱۹۳–۱۲۱۰ق (۱ فروردین ۱۱۶۱–۱ فروردین ۱۱۷۵ش)

رمضان ۱۲۱۰–۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ق (۱ فروردین ۱۱۷۵–۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش) (رسمی)[۴۰]

حاج ابراهیم اعتمادالدوله[۴۱] ۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش در شوشی

توسط خدمتکارانش کشته شد.[۴۲]

حرم علی بن ابی‌طالب، نجف[۴۳]
فتحعلی‌شاه ۴ بهمن ۱۱۵۰ش در دامغان

حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم

۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱–۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق

(۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶–۱ آبان ۱۲۱۳ش)[۴۴]

حاج ابراهیم اعتمادالدوله

میرزا شفیع مازندرانی

محمدحسین‌خان صدر اصفهانی[۴۵]

عبدالله خان امین‌الدوله

الله‌یار خان آصف‌الدوله

عبدالله خان امین‌الدوله[۴۶]

۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان

مرگ طبیعی

حرم فاطمه معصومه، قم[۴۷]
محمدشاه ۱۴ دی ۱۱۸۶ش در تبریز

عباس میرزا و گلبین خانم

۱۴ سال

۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق - ۶ شوال ۱۲۶۴ق

(۱ آبان ۱۲۱۳–۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش)[۴۸]

قائم‌مقام فراهانی

حاجی میرزا آقاسی[۴۹]

۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش در تجریش

نقرس[۵۰]

حرم فاطمه معصومه، قم[۵۱]
ناصرالدین‌شاه ۲۵ تیر ۱۲۱۰ش در تبریز

محمدشاه و ملک‌جهان خانم

۴۸ سال

۶ شوال ۱۲۶۴–۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ق

(۲۲ شهریور ۱۲۲۷–۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش)[۵۲]

امیرکبیر

میرزا آقاخان نوری[۵۳]

میرزا محمدخان سپهسالار

میرزا یوسف مستوفی‌الممالک

میرزا حسین‌خان سپهسالار

میرزا یوسف مستوفی‌الممالک

امین‌السلطان[۵۴]

۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش در ری

به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.[۵۵]

حرم عبدالعظیم حسنی، شهرری[۵۶]
مظفرالدین‌شاه ۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز

ناصرالدین‌شاه و شکوه‌السلطنه

۱۰ سال

۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳–۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ق

(۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵–۱۲ دی ۱۲۸۵ش)[۵۷]

امین‌السلطان

امین‌الدوله[۵۸]

محسن مشیرالدوله

امین‌السلطان

عین‌الدوله[۵۹]

۱۲ دی ۱۲۸۵ش در تهران

حمله قلبی[۶۰]

حرم امام حسین، کربلا[۶۱]
محمدعلی‌شاه ۱ تیر ۱۲۵۱ش در تبریز

مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک

۲ سال و ۷ ماه

۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴–۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ق

(۱۲ دی ۱۲۸۵–۲۵ تیر ۱۲۸۸ش)[۶۲]

نصرالله مشیرالدوله

افخم

امین‌السلطان

احمد مشیرالسلطنه

ناصرالملک

نظام‌السلطنه

احمد مشیرالسلطنه

کامران میرزا[۶۳]

سعدالدوله[۶۴]

۱۶ فروردین ۱۳۰۴ش در سانرمو، ایتالیا

مرگ طبیعی[۶۵]

حرم امام حسین، کربلا[۶۶]
احمدشاه ۱۲ بهمن ۱۲۷۵ش در تبریز

محمدعلی‌شاه و ملکه جهان

۱۶ سال

۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷–۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ق

(۲۵ تیر ۱۲۸۸–۹ آبان ۱۳۰۴ش)[۶۷]

فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه ۸ اسفند ۱۳۰۸ش در پاریس، فرانسه

ورم کلیه[۶۸]

حرم امام حسین، کربلا[۶۹]

انقراض

سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان و با حمایت انگلستان، قدرت را از دست داد. رضاخان که پیشتر با سمت‌هایی چون فرماندهٔ قوای قزاق و سردار سپه، به‌تدریج قدرت را به دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را مجبور به ترک کشور و سفر به اروپا کرد. او در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی ازجمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان واگذار کرد.[۷۰] ناکارآمدی، ظلم، نارضایتی گسترده، ناامنی، فقر و رویگردانی نخبگان، از عوامل زوال سلسله قاجاریه دانسته شده است.[۷۱][۷۲][۷۳]

پانویس

  1. ↑ شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، ۱۳۸۷ش، ص۴۱، ۱۱۷ و ۵۱۹.
  2. ↑ اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.
  3. ↑ ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.
  4. ↑ ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ پریزاد و هادی‌منش، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.
  5. ↑ پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.
  6. ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.
  7. ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴
  8. ↑ ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷.
  9. ↑ پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶
  10. ↑ سینایی، دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)، 1384ش، ص101.
  11. ↑ کاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.
  12. ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.
  13. ↑ پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76
  14. ↑ ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.
  15. ↑ «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ.
  16. ↑ رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۴.
  17. ↑ رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴-۱۷۹
  18. ↑ مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.
  19. ↑ «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.
  20. ↑ «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.
  21. ↑ شریعت‌جو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.
  22. ↑ همراهی، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ۲۷۹.
  23. ↑ رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.
  24. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.
  25. ↑ موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.
  26. ↑ قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴
  27. ↑ «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  28. ↑ شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۴۰.
  29. ↑ «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  30. ↑ اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.
  31. ↑ پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.
  32. ↑ «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز.
  33. ↑ پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.
  34. ↑ معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
  35. ↑ موسوی، «احمدشاه از کودکی تا سلطنت»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر
  36. ↑ «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  37. ↑ «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  38. ↑ «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  39. ↑ اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.
  40. ↑ باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.
  41. ↑ امیری، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، ۱۳۵۳ش، ص۹۱۳.
  42. ↑ امداد، تاریخ رجال ایران، ۱۳۴۷–۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۵۴.
  43. ↑ «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.
  44. ↑ باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.
  45. ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۳۱۰.
  46. ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۲۰.
  47. ↑ «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.
  48. ↑ باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.
  49. ↑ افشاری، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، 1376ش، ص۱۰۱–۱۰۶
  50. ↑ «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  51. ↑ «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.
  52. ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۳، ص۱۴۵.
  53. ↑ شعبانی و صنعتی، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، 1395ش، ص۲۰۸.
  54. ↑ «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  55. ↑ کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۶.
  56. ↑ فرهمند، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری»، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۸.
  57. ↑ باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.
  58. ↑ امین‌الدوله، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، 1341ش، ص424.
  59. ↑ «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  60. ↑ کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۹.
  61. ↑ «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.
  62. ↑ باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.
  63. ↑ معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
  64. ↑ شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۵۹۶، ۶۱۰َ، ۶۱۳، ۶۱۴ و ۶۱۷.
  65. ↑ کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۱۱.
  66. ↑ اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.
  67. ↑ باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.
  68. ↑ «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
  69. ↑ اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.
  70. ↑ «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  71. ↑ آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.
  72. ↑ واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.
  73. ↑ پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.

منابع

  • آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، ۱۳۶۹ش.
  • اسماعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات
  • اعتمادالسّلطنه، محمد حسن، منتظم ناصری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش.
  • افشاری، پرویز، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت‌خارجه، ۱۳۷۶ش.
  • بیستمین همایش بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
  • امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلهٔ گوهر، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
  • امین‌الدوله، میرزا علی‌خان، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.
  • «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
  • باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
  • «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
  • پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛ مطالعه موردی دورهٔ قاجار»، مجلهٔ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، شمارهٔ ۲۷، ۱۴۰۲ش.
  • پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
  • پاکروان، آمینه، آغامحمدخان قاجار، تهران، زوار، ۱۳۴۸ش
  • پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، ۱۳۷۵ش،
  • پیرنیا، حسن و عباس، اقبال‌آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابفروشی خیام، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
  • «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
  • دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
  • «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
  • رئوفت، رحیم، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، مجلهٔ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
  • رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش.
  • «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
  • «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
  • ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بی‌جا، ۱۳۳۸ش.
  • سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
  • سرجان ملکم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
  • سینایی، وحید، دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (۱۳۵۷–۱۲۹۹)، تهران، نشر کویر، ۱۳۸۴ش.
  • شریعت‌جو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
  • شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلهٔ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵ش.
  • شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
  • «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش.
  • «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • قدیمی قیداری، عباس، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳–۱۰۴
  • «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۹ش.
  • کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمهٔ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰ش.
  • «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ انتخاب، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۱ش.
  • کرمانی، ناظم الاسلام، «زندگی نامهٔ تنی چند از شاهان قاجار»، مجلهٔ اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شماره ۲۷۵ و ۲۷۶، ۱۳۸۹ش.
  • «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ش.
  • «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب؛ ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
  • مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
  • معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
  • معزی، فاطمه، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۳ش.
  • موسوی خرد، سیده اعظم، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال ششم، شماره ۳۷، آبان ۱۴۰۰ش.
  • «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۳ش.
  • واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلهٔ علوم سیاسی ۱۳۸۲ شماره ۲۴، ۱۳۸۲ش.
  • همراهی و دیگران، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران از ۲۶۶ تا ۲۸۱)، شماره ۱۴، ۱۴۰۰ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=قاجاریه&oldid=67593»