| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
* '''ایران:''' ایران از گذشتههای دور محل رجوع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و این توجه بعد از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] گسترش یافته است. جدا از دانشگاههای ایران که دارای رشتههای علوم دینی و معارف اسلامی هستند، حوزههای علمیه سراسر ایران بهویژه قم و [[مشهد]] نقش زیادی در [[تربیت]] جوانان [[شیعه]] داشته و به این طریق در حوزههای گوناگون علوم اسلامی شخصیتهای شناخته شدهای آموزش داده است. این شخصیتها نیز توانستهاند در [[فرهنگ]]، سیاست، ادبیات، اجتماع و دانشگاههای افغانستان نقشآفرین باشند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.</ref> در ایران مدارس اهلسنت نیز بهخصوص در [[سیستان]] و [[بلوچستان]] و [[خراسان]] اقدام به جذب جوانان اهلسنت افغانستان کرده و در طول سالهای اخیر [[جامعه المصطفی العالمیه]] نیز در بعضی واحدهای خود چون گرگان طلاب اهلسنت را جذب نموده که برخی از دانشآموختگان این مدارس در افغانستان نقش داشتهاند.<ref>[https://sunnionline.us/farsi/daroruloom-zahedan «معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاعرسانی اهلسنت ایران.]</ref> | * '''ایران:''' ایران از گذشتههای دور محل رجوع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و این توجه بعد از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] گسترش یافته است. جدا از دانشگاههای ایران که دارای رشتههای علوم دینی و معارف اسلامی هستند، حوزههای علمیه سراسر ایران بهویژه قم و [[مشهد]] نقش زیادی در [[تربیت]] جوانان [[شیعه]] داشته و به این طریق در حوزههای گوناگون علوم اسلامی شخصیتهای شناخته شدهای آموزش داده است. این شخصیتها نیز توانستهاند در [[فرهنگ]]، سیاست، ادبیات، اجتماع و دانشگاههای افغانستان نقشآفرین باشند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.</ref> در ایران مدارس اهلسنت نیز بهخصوص در [[سیستان]] و [[بلوچستان]] و [[خراسان]] اقدام به جذب جوانان اهلسنت افغانستان کرده و در طول سالهای اخیر [[جامعه المصطفی العالمیه]] نیز در بعضی واحدهای خود چون گرگان طلاب اهلسنت را جذب نموده که برخی از دانشآموختگان این مدارس در افغانستان نقش داشتهاند.<ref>[https://sunnionline.us/farsi/daroruloom-zahedan «معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاعرسانی اهلسنت ایران.]</ref> | ||
* '''عراق:''' عراق بهعنوان یکی از مهمترین کانونهای علمی و دینی جهان تشیع معروف است. در دوران معاصر، شمار قابل توجهی از طلاب علوم دینی افغانستان این فرصت را یافتهاند که تحت نظر مراجع تقلید در این کشور به تحصیل بپردازند. پس از دورۀ عبدالرحمان خان، این عالمان با ایجاد مدارس علوم دینی در داخل افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. [[مدرس افغانی|محمد علی مدرس]]، [[قربانعلی وحیدی]]، [[سید سرور واعظ]]، [[سید علیاحمد حجت|سید علی احمد حجت]]، [[قربانعلی محقق کابلی]]، [[محمداسحاق فیاض|محمداسحاق فیاض،]] [[محمدآصف محسنی|محمد آصف محسنی]]، [[سید علی بهشتی ورسی|سید علی بهشتی]]، [[سید اسماعیل بلخی]]، [[هاشم صالحی مدرس]]، [[قربانعلی عرفانی یکه ولنگی|قربانعلی عرفانی]] | * '''عراق:''' عراق بهعنوان یکی از مهمترین کانونهای علمی و دینی جهان تشیع معروف است. در دوران معاصر، شمار قابل توجهی از طلاب علوم دینی افغانستان این فرصت را یافتهاند که تحت نظر مراجع تقلید در این کشور به تحصیل بپردازند. پس از دورۀ عبدالرحمان خان، این عالمان با ایجاد مدارس علوم دینی در داخل افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. [[مدرس افغانی|محمد علی مدرس]]، [[قربانعلی وحیدی]]، [[سید سرور واعظ]]، [[سید علیاحمد حجت|سید علی احمد حجت]]، [[قربانعلی محقق کابلی]]، [[محمداسحاق فیاض|محمداسحاق فیاض،]] [[محمدآصف محسنی|محمد آصف محسنی]]، [[سید علی بهشتی ورسی|سید علی بهشتی]]، [[سید اسماعیل بلخی]]، محمدباقر موحودی نجفی،<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref> محمد امینی بامیانی، [[هاشم صالحی مدرس]]، [[قربانعلی عرفانی یکه ولنگی|قربانعلی عرفانی]]، سلطان ترکستانی برخی از تحصیل کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر فرهنگ و هویت دینی شیعیان این کشور گذاشتهاند. در سالهای اخیر نیز با احیای مجدد حوزۀ علمیۀ نجف پس از سقوط صدام حسین، طلاب افغانستانی در این مراکز علمی مشغول تحصیل شدهاند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43. </ref> | ||
==مواد و منابع آموزش دینی در افغانستان== | ==مواد و منابع آموزش دینی در افغانستان== | ||
| خط ۶۷: | خط ۶۷: | ||
=== مکتبخانه بهمثابه پیشنیاز مدرسه دینی === | === مکتبخانه بهمثابه پیشنیاز مدرسه دینی === | ||
مکتبخانهها در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، [[تربیت|تربیت]] مقدماتی کودکان را برای ورود به مدارس دینی بر عهده داشته است. از آنجای که اکثر هزارهها | مکتبخانهها در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، [[تربیت|تربیت]] مقدماتی کودکان را برای ورود به مدارس دینی بر عهده داشته است. از آنجای که اکثر هزارهها [[شیعه|شیعه]] هستند، مکتبخانهها بهدلیل وضعیت اجتماعی، سیاسی و [[فرهنگی]] هزارهها تا دهۀ ۱۳۲۰ش، [[مکتبخانه|مکتبخانه]] تنها مرکز آموزشی در دسترس هزارهها بود و تا دهۀ ۱۳۷۰ش نیز مکتبخانهها سهم اصلی در آموزش مردم هزاره داشتند. مکتبخانهها بهطور معمول در [[مساجد]]، [[حسینیه|حسینیهها]] و خانههای مسکونی توسط ملای قریه/ روستا اداره میشد. کودکان بهطور معمول از ۶سالگی وارد مکتبخانه میشدند، اما حضور دختران کمرنگ بوده است. در مکتبخانه قرآن، [[نماز]]، [[اصول دین|اصول]] و [[فروع دین]]، خواندن و نوشتن [[زبان فارسی]] و ریاضی مقدماتی آموزش داده میشد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص180.]</ref> ملای مکتب در صورت توانایی علمی، لغت و ادبیات عربی (صرف و نحو) را نیز تدریس میکرد. نوجوانان پس از گذراندن دورۀ مکتبخانه و تکمیل شرایط، وارد مدرسه میشدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزههای علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35.</ref> | ||
=== ویژگیهای مدارس دینی شیعیان افغانستان === | === ویژگیهای مدارس دینی شیعیان افغانستان === | ||
| خط ۹۸: | خط ۹۸: | ||
==== '''سیدحسین عالم''' ==== | ==== '''سیدحسین عالم''' ==== | ||
سید حسین عالم زادهٔ ۱۲۴۵ش در سرپل از عالمان برجسته و بنیانگذاران اصلی حوزههای علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در حوزه علمیه | سید حسین عالم زادهٔ ۱۲۴۵ش در [[سرپل]] از عالمان برجسته و بنیانگذاران اصلی حوزههای علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در [[حوزه علمیه مشهد|حوزۀ علمیۀ مشهد]]،<ref>ضیایی، محمدرضا، ''تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.</ref> در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمنخان و اوج فشارهای مذهبی، قتلعام [[شیعیان افغانستان]]، تخریب مساجد و رواج [[تقیه]] بود.<ref>سجادی، ''جامعهشناسی سیاسی افغانستان''، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، ''عینالوقایع''، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، ''بررسی برنامۀ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> در این شرایط، سیدحسین عالم برای حفظ و ترویج معارف اسلامی، ابتدا در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب از جمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و در همان سال، مدرسهای دینی را در آن منطقه پایهگذاری کرد.<ref>حسینی، ''بررسی برنامۀ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ (ولایت [[بامیان]])، به درخواست بزرگان بلخاب به این منطقه بازگشت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهنشِرد» (مدرسه عالمیه) تأسیس کرد. این مدرسه به سرعت به یکی از بزرگترین پایگاههای آموزش علوم اسلامی در افغانستان تبدیل شد.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.</ref> | ||
تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت بلخ و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین | تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت [[بلخ]] و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار [[مساجد]] و [[تکیه|تکیهخانههای]] متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهرهبهچهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی برای مقابله با سیاستهای مذهبی حکومت وقت به شمار میرود.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدینژاد، ''سیمای بلخاب''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.</ref> | ||
سیدحسین عالم | تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون سلطانمحمد ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیده و خود به مؤسسان مدارس دینی و رهبران مذهبی جامعه تبدیل شدند.<ref>رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، ''بلخاب''، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.</ref> وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهنشرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت<ref>[۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، ''بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)''، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.</ref> و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر [[حج]] و بازدید از حوزههای علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.<ref>[۱۶] رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.</ref> | ||
==== میرزاحسین درهصوفی ==== | ==== میرزاحسین درهصوفی ==== | ||
| خط ۱۱۱: | خط ۱۱۱: | ||
==== خادمحسین کوهبیرونی ==== | ==== خادمحسین کوهبیرونی ==== | ||
در تاریکترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوهبیرونی (۱۲۸۶-۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون حکیم و خویی، او را به چهرهای | در تاریکترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوهبیرونی (۱۲۸۶-۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، او را به چهرهای شناخته شده در فقه و اصول تبدیل کرده بود. بازگشت او به افغانستان در ۱۳۳۶ش آغازی بود بر ترویج آموزش دینی. [[مدرسه|مدرسۀ]] علمیۀ باقریه کوهبیرون ولسوالی [[بهسود]] که به نجف کوچک شهرت یافته بود، منشأ تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. سپس مدرسۀ دهنغوری را در [[بغلان]] و [[امام صادق]] را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوبهای کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد. شاگردان پرورشیافته در این مدارس، امروزه نیز جزو مبلغان مهم دینی در افغانستان هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%a2%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%ad%d8%a7%d8%ac-%d8%a2%d8%ae%d9%88%d9%86%d8%af-%da%a9%d9%88%d9%87-%d8%a8%db%8c%d8%b1%d9%88%d9%86/ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وبسایت افق اندیشه.]</ref> | ||
==== قربانعلی وحیدی جاغوری ==== | ==== قربانعلی وحیدی جاغوری ==== | ||
وحیدی از چهرههای تأثیرگذار روحانی [[شیعه|شیعه]] در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهلبیت تلاشهای چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به [[مشهد|مشهد]] و نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیتهای علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد. از مهمترین اقدامات او بنیانگذاری اولین مدرسۀ دینی در اودقول | وحیدی از چهرههای تأثیرگذار روحانی [[شیعه|شیعه]] در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهلبیت تلاشهای چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به [[مشهد|مشهد]] و نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیتهای علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد. از مهمترین اقدامات او بنیانگذاری اولین مدرسۀ دینی در اودقول ولسوالی [[جاغوری]] بود که به کانونی برای آموزش علوم اسلامی تبدیل شد. وی با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیهها در مناطق مختلف از جمله جاغوری، [[کابل]] و بغلان، زمینۀ آموزش معارف اهلبیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونهای بود که شاگردانش نهتنها در علوم حوزوی، بلکه در [[اخلاق]] و مبارزه برای حق نیز پرورش مییافتند. از شاگردان برجسته او میتوان به [[محمدآصف محسنی]] اشاره کرد که تحت تعلیمات وی رشد یافت و بعدها به یکی از عالمان مشهور [[شیعه]] در افغانستان تبدیل شد.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.</ref> | ||
==== محمدسلطان ترکستانی ==== | ==== محمدسلطان ترکستانی ==== | ||
محمد سلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در [[بلخ]]، فقیه، مجتهد و از بنیانگذاران و مدرسان مدارس علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.</ref> و [[بهسود]]،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.</ref> در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به [[درجه اجتهاد]] رسید.<ref>قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.</ref> ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازۀ اجتهاد و وکالت از مراجع تقلید چون [[امام خمینی|سید روحالله خمینی]]، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در شهر مزارشریف مستقر شد.<ref>ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.</ref> در شرایطی که جامعه شیعیان بهدلیل تبعیضات دولتی از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساختهای آموزشی و دینی قرار داد.<ref>لعلی، سیری در هزارهجات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.</ref> | محمد سلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در [[بلخ]]، فقیه، مجتهد و از بنیانگذاران و مدرسان مدارس علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.</ref> و [[بهسود]]،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.</ref> در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به [[درجه اجتهاد]] رسید.<ref>قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.</ref> ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازۀ اجتهاد و وکالت از مراجع تقلید چون [[امام خمینی|سید روحالله خمینی]]، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در شهر مزارشریف مستقر شد.<ref>ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.</ref> در شرایطی که جامعه شیعیان بهدلیل تبعیضات دولتی از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساختهای آموزشی و دینی قرار داد.<ref>لعلی، سیری در هزارهجات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.</ref> | ||
مهمترین اقدام وی در این زمینه، تأسیس | مهمترین اقدام وی در این زمینه، تأسیس مدرسۀ علمیۀ سلطانیه مزارشریف در سال ۱۳۴۳ش بود. این مجموعه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریانهای مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.<ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسنزاده، آشنایی با حوزههای علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.</ref> وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آقچشمه و گلمحمد پشتبند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در شهر مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.<ref>حسنزاده، آشنایی با حوزههای علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> ترکستانی علاوه بر فعالیتهای عمرانی و آموزشی، به حلوفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه میپرداخت<ref>ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛</ref> و آثاری شامل تقریرات و حاشیهنویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.<ref>داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.</ref> وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط عوامل حکومت به [[شهادت]] رسیده است.<ref>عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.</ref> | ||
==== سیدمحمد سرور واعظ بهسودی ==== | ==== سیدمحمد سرور واعظ بهسودی ==== | ||
| خط ۱۴۵: | خط ۱۴۵: | ||
نظام آموزش دینی شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهای از مساجد، حسینیهها و مراکز مذهبی، حضور دانشآموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم میگذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان درمیان مردم با بهرهگیری از مناسبتهای مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایههای مختلف جامعه نهادینه میکنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است: | نظام آموزش دینی شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهای از مساجد، حسینیهها و مراکز مذهبی، حضور دانشآموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم میگذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان درمیان مردم با بهرهگیری از مناسبتهای مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایههای مختلف جامعه نهادینه میکنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است: | ||
# در مناسبتهای مذهبی مانند اعیاد | # در مناسبتهای مذهبی مانند [[اعیاد مذهبی در افغانستان]][[عید غدیر|،]] آموزشهای دینی در قالب مراسم شادمانی ارائه میشود. شیعیان افغانستان این مناسبتها را با حضور در مساجد و حسینیهها گرامی میدارند و از فرصت دیدوبازدیدها برای تبادل معارف دینی استفاده میکنند. در ایام ولادت معصومین نیز مجالس سخنرانی و مدیحهسرایی بهعنوان فرصتهای آموزشی مورد توجه قرار میگیرد.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> | ||
# مراسم سوگواری [[ماه محرم|محرم]] و [[صفر]] بهعنوان یکی از مؤثرترین بسترهای آموزشی عمل میکند. در این ایام، مجالس [[روضهخوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانیهای تربیتی برگزار میشود که ضمن زندهنگاهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل میکند. سنتهایی مانند «[[جمعه خوانی|جمعهخوانی]]» و «[[منقبتخوانی]]» نیز بهعنوان محافل آموزشی غیررسمی مورد استفاده قرار میگیرند. | # مراسم سوگواری [[ماه محرم|محرم]] و [[صفر]] بهعنوان یکی از مؤثرترین بسترهای آموزشی عمل میکند. در این ایام، مجالس [[روضهخوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانیهای تربیتی برگزار میشود که ضمن زندهنگاهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل میکند. سنتهایی مانند «[[جمعه خوانی|جمعهخوانی]]» و «[[منقبتخوانی]]» نیز بهعنوان محافل آموزشی غیررسمی مورد استفاده قرار میگیرند.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | ||
# تبلیغ چهره به چهره از دیگر نقش مدارس در زندگی مردم است که تأثیرگذاری زیادی دارد. بههمین دلیل، روحانی محل که حضور دایمی بین مردم دارد، در مناسبتهای مختلف از این روش برای آموزش و تبلیغ بهره میگیرد. برای مثال هنگام صرف غذا که بهطور معمول به همراه میزبان است، در جمع خانوادگی حاضر میشود و به بیان مسائل اخلاقی، ارائه مشاوره، حل اختلافات خانوادگی و پاسخگویی به پرسشهای شرعی میپردازد. این رویکرد در تحکیم بنیان خانواده، کاهش مشکلات و ترویج [[اخلاق]] در جامعه بسیار مؤثر است. در این جلسات، اگر رفتار ناشایست یا هنجارشکنی از فردی سر بزند، روحانی محل با واکنش مناسب و به موقع، آن را مدیریت میکند که این امر به نوبه خود موجب پیشگیری از بسیاری از مشکلات احتمالی میشود.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | # تبلیغ چهره به چهره از دیگر نقش مدارس در زندگی مردم است که تأثیرگذاری زیادی دارد. بههمین دلیل، روحانی محل که حضور دایمی بین مردم دارد، در مناسبتهای مختلف از این روش برای آموزش و تبلیغ بهره میگیرد. برای مثال هنگام صرف غذا که بهطور معمول به همراه میزبان است، در جمع خانوادگی حاضر میشود و به بیان مسائل اخلاقی، ارائه مشاوره، حل اختلافات خانوادگی و پاسخگویی به پرسشهای شرعی میپردازد. این رویکرد در تحکیم بنیان خانواده، کاهش مشکلات و ترویج [[اخلاق]] در جامعه بسیار مؤثر است. در این جلسات، اگر رفتار ناشایست یا هنجارشکنی از فردی سر بزند، روحانی محل با واکنش مناسب و به موقع، آن را مدیریت میکند که این امر به نوبه خود موجب پیشگیری از بسیاری از مشکلات احتمالی میشود.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | ||
# در مجالس [[ترحیم]] و فاتحه، علاوهبر قرائت قرآن کریم فرصتی برای بیان معارف دینی فراهم میشود. آیین «تلقین میت» ضمن آموزش اصول [[دین]] به مرده، در واقع مخاطبان زنده را مورد خطاب قرار میدهد. حضور روحانیون در مراسمهای [[ختم قرآن]]، [[نذر|نذورات]]، [[مهمان نوازی|مهمانیها]] و مراسم خانوادگی، از تولد تا [[ازدواج]]، بهعنوان فرصتی برای آموزش غیرمستقیم مورد توجه است. حتی در مراسم سادهای مانند «[[اذان]] گفتن در گوش نوزاد»، نخستین پیامهای دینی به نسل جدید منتقل میشود. در مجالس عروسی نیز با رعایت موازین شرعی، معارف اسلامی تبیین میشود.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> | # در مجالس [[ترحیم]] و فاتحه، علاوهبر قرائت قرآن کریم فرصتی برای بیان معارف دینی فراهم میشود. آیین «تلقین میت» ضمن آموزش اصول [[دین]] به مرده، در واقع مخاطبان زنده را مورد خطاب قرار میدهد. حضور روحانیون در مراسمهای [[ختم قرآن]]، [[نذر|نذورات]]، [[مهمان نوازی|مهمانیها]] و مراسم خانوادگی، از تولد تا [[ازدواج]]، بهعنوان فرصتی برای آموزش غیرمستقیم مورد توجه است. حتی در مراسم سادهای مانند «[[اذان]] گفتن در گوش نوزاد»، نخستین پیامهای دینی به نسل جدید منتقل میشود. در مجالس عروسی نیز با رعایت موازین شرعی، معارف اسلامی تبیین میشود.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> | ||
# آموزش رسانهای در سالهای اخیر از روشهای دیگر نظام آموزش شیعیان است. برای مثال پخش برنامههای مذهبی در ماه [[رمضان]]، [[نیمه شعبان]]، ایام محرم، رعایت احکام شرعی ارتباط زن و مردم، رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] در برنامهها، عدم نشر فیلم و سریالهای مغایر با ارزشهای اسلامی توسط شبکههای تلویزیونی شیعیان بهیژه [[تلویزیون تمدن]] موجب شده است که تلویزیون تمدن در بین مردم افغانستان طرفداران زیادی پیدا کند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> همچنین پخش برنامههای خاص دینی چون «عطر زندگی» پیرامون [[خانواده]] و برنامه «زن و جامعه در نگاه دینی» از برنامههای پرطرفداری است که در تلویزیون تمدن پخش میشود و سبک زندگی دینی را به خانواده و زنان آموزش میدهد.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> | # آموزش رسانهای در سالهای اخیر از روشهای دیگر نظام آموزش شیعیان است. برای مثال پخش برنامههای مذهبی در ماه [[رمضان]]، [[نیمه شعبان]]، ایام محرم، رعایت احکام شرعی ارتباط زن و مردم، رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] در برنامهها، عدم نشر فیلم و سریالهای مغایر با ارزشهای اسلامی توسط شبکههای تلویزیونی شیعیان بهیژه [[تلویزیون تمدن]] موجب شده است که تلویزیون تمدن در بین مردم افغانستان طرفداران زیادی پیدا کند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> همچنین پخش برنامههای خاص دینی چون «عطر زندگی» پیرامون [[خانواده]] و برنامه «زن و جامعه در نگاه دینی» از برنامههای پرطرفداری است که در تلویزیون تمدن پخش میشود و سبک زندگی دینی را به خانواده و زنان آموزش میدهد.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> | ||
# مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی با آموزش جزئیات احکام شرعی، مانند طهارت، نجاست، [[آداب]] [[نماز]] و روزه، کودکان را برای زندگی بر اساس موازین اسلامی آماده میسازند. تأثیر این آموزشها چنان ژرف است که حتی اگر فردی به تحصیلات عالی دینی نپردازد، همان آموختههای ابتدایی برای دینداری او کفایت میکند. بسیاری از آداب و سنن مذهبی رایج در جامعه، ریشه در همین آموزشهای ساده اما عمیق دارد. | # مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی با آموزش جزئیات احکام شرعی، مانند طهارت، نجاست، [[آداب]] [[نماز]] و روزه، کودکان را برای زندگی بر اساس موازین اسلامی آماده میسازند. تأثیر این آموزشها چنان ژرف است که حتی اگر فردی به تحصیلات عالی دینی نپردازد، همان آموختههای ابتدایی برای دینداری او کفایت میکند. بسیاری از آداب و سنن مذهبی رایج در جامعه، ریشه در همین آموزشهای ساده اما عمیق دارد.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | ||
# آموزش هنر خط و خوشنویسی نیز در این نظام جایگاه ویژهای دارد. البته امروزه این روش کمرنگ شده است. شاگردان با نوشتن عباراتی چون «بسم الله» و «یا علی» در کنار کسب مهارت نوشتاری، صفاتی چون [[صبر]] و نظم را در خود پرورش میدهند. استفاده از ابزار سادهای مانند تختهچوبی و قلم نی، خود درس عملی [[قناعت]] و [[سادهزیستی]] در این نظام است.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | # آموزش هنر خط و خوشنویسی نیز در این نظام جایگاه ویژهای دارد. البته امروزه این روش کمرنگ شده است. شاگردان با نوشتن عباراتی چون «بسم الله» و «یا علی» در کنار کسب مهارت نوشتاری، صفاتی چون [[صبر]] و نظم را در خود پرورش میدهند. استفاده از ابزار سادهای مانند تختهچوبی و قلم نی، خود درس عملی [[قناعت]] و [[سادهزیستی]] در این نظام است.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | ||
=== نقش مدارس دینی شیعیان در عرصه سیاسی افغانستان === | === نقش مدارس دینی شیعیان در عرصه سیاسی افغانستان === | ||
شیعیان در افغانستان از طریق شبکۀ گستردۀ علمای دین، در صحنۀ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعۀ [[شیعه|شیعه]] حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنتهای عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است: | شیعیان در افغانستان از طریق شبکۀ گستردۀ علمای دین، در صحنۀ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعۀ [[شیعه|شیعه]] حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنتهای عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref> | ||
در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطافناپذیر، از هرگونه سازش با حکومتهای ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره بهعنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزشهای دینی شناخته شدهاند. | در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطافناپذیر، از هرگونه سازش با حکومتهای ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره بهعنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزشهای دینی شناخته شدهاند. | ||
| خط ۱۶۳: | خط ۱۶۳: | ||
=== نقش حوزههای علمیه نجف و قم بر آموزش شیعیان === | === نقش حوزههای علمیه نجف و قم بر آموزش شیعیان === | ||
نقش افرینی حوزههای علمیه به شکل زیر بیان شده است | نقش افرینی حوزههای علمیه به شکل زیر بیان شده است: | ||
==== گسترش فرهنگ و نمادهای شیعی ==== | ==== گسترش فرهنگ و نمادهای شیعی ==== | ||
| خط ۱۸۴: | خط ۱۸۴: | ||
==== تأسیس و گسترش رسانه ==== | ==== تأسیس و گسترش رسانه ==== | ||
در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری | در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی افغانستان، بسترهای لازم برای ایجاد رسانهها به وجود آمد که دانشآموختگان حوزههای علمیه بهویژه [[حوزه علمیه قم|حوزۀ علمیۀ قم]] پیشگام بودهاند. | ||
# رسانههای تصویری: دانشآموختگان مراکز دینی نجف و قم در رسانههای تصویری افغانستان مانند تلویزیونها نقش برجسته و فعال داشتهاند. تلویزیون کوثر و تمدن را که نوراحمد تقدسی و محمدآصف محسنی، در [[کابل]] تأسیس کردهاند، نمونهای از تأثیرگذاری حوزههای علمیه نجف و قم است. | # رسانههای تصویری: دانشآموختگان مراکز دینی نجف و قم در رسانههای تصویری افغانستان مانند تلویزیونها نقش برجسته و فعال داشتهاند. تلویزیون کوثر و تمدن را که نوراحمد تقدسی و محمدآصف محسنی، در [[کابل]] تأسیس کردهاند، نمونهای از تأثیرگذاری حوزههای علمیه نجف و قم است.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | ||
# رسانههای شنیداری: فارغالتحصیلان حوزههای علمیه همانند حضور در رسانههای تصویری در رسانههای شنیداری نیز حضوری چشمگیر داشتهاند. تاکنون چندین رادیو توسط فارغالتحصیلان حوزههای علمیه نجف و قم راهاندازی شده است. | # رسانههای شنیداری: فارغالتحصیلان حوزههای علمیه همانند حضور در رسانههای تصویری در رسانههای شنیداری نیز حضوری چشمگیر داشتهاند. تاکنون چندین رادیو توسط فارغالتحصیلان حوزههای علمیه نجف و قم راهاندازی شده است.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | ||
# رسانههای نوشتاری: شیعیان در مباحث فرهنگی در تاریخ افغانستان پیشگام و دست اندر کار بودهاند. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی حداقل ۵۰درصد مطبوعات افغانستان به دست فرهنگیان شیعه تولید، تغذیه و اداره میشد که دانشآموختگان دینی سبب اصلی در این پیشگامی بودند. | # رسانههای نوشتاری: شیعیان در مباحث فرهنگی در تاریخ افغانستان پیشگام و دست اندر کار بودهاند. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی حداقل ۵۰درصد مطبوعات افغانستان به دست فرهنگیان شیعه تولید، تغذیه و اداره میشد که دانشآموختگان دینی سبب اصلی در این پیشگامی بودند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | ||
# سایتهای اینترنتی و شبکههای مجازی: در عرصۀ رسانههای مجازی (اینترنت) نیز حضور طلاب و روحانیون، از | # سایتهای اینترنتی و شبکههای مجازی: در عرصۀ رسانههای مجازی (اینترنت) نیز حضور طلاب و روحانیون، از وبسایتها و وبلاگهای شخصی گرفته تا سایتهای رسمی احزاب، نهادهای علمی، فرهنگی، مذهبی، ادبی، هنری، آموزشی و مطبوعاتی بسیار پر رنگ و توجه برانگیز است. برخی از این سایتها و وبلاگها به چندین زبان بروز میشود.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | ||
====تأسیس کتابخانه==== | ====تأسیس کتابخانه==== | ||
در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، بهجز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای | در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، بهجز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای برای ایجاد دگرگونی مثبت در جامعه، کتابخانههایی را در مناطق مختلف افغانستان تأسیس کردهاند. در این میان، سنگبنای کتابخانهها در افغانستان از طرف دانشآموختگان حوزههای علمیه نجف و قم پایهگذاری شده است. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی افغانستان کتابخانۀ دارالقرآن در کابل، دو کتابخانه در لعل از توابع [[غور|ولایت غور]] بهنامهای «رسالت» و «بصیرت» بنا شد که کتابهای ارزندۀ علمی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی را به در خود جای داده است. در مناطق دیگر افغانستان از جمله دایکندی، [[بامیان|بامیان]] (پنجاب، یکاولنگ و ورس)، سمت شمال، بهسود، پروان و [[جاغوری|جاغوری]] نیز چنین کتابخانههای توسط علمای بازگشته از حوزۀ علمیۀ نجف و قم تأسیس شده است.<ref>لعلی، سیری در هزارهجات، 1372ش، ص335.</ref> | ||
=== فقاهت و مرجعیت دینی در مدارس شیعیان افغانستان === | === فقاهت و مرجعیت دینی در مدارس شیعیان افغانستان === | ||
| خط ۱۹۹: | خط ۱۹۹: | ||
عالمان بزرگی مانند فیضمحمد کاتب هزاره با نگارش «[[سراجالتواریخ|سراج التواریخ]]»، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] و [[شیعیان افغانستان]] را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزههای علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله [[محمدافضل ارزگانی|ملا محمدافضل ارزگانی]] و دهها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref> | عالمان بزرگی مانند فیضمحمد کاتب هزاره با نگارش «[[سراجالتواریخ|سراج التواریخ]]»، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] و [[شیعیان افغانستان]] را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزههای علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله [[محمدافضل ارزگانی|ملا محمدافضل ارزگانی]] و دهها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref> | ||
در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربانعلی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفهای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفۀ مرجعیت را به عهده گرفت. | در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربانعلی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفهای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفۀ مرجعیت را به عهده گرفت. با اعلام مرجعیت محقق کابلی، محبوبیت و مشروعیت مرجعیت در میان جامعۀ تشیع افغانستان تقویت شد. این رویداد بهعنوان نماد استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه افغانستان شناخته شد و اتهامات گذشته مبنی بر وابستگی علمای شیعه به مراجع خارجی را رد کرد.<ref>حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 6 1399ش، ص143. </ref> | ||
[[محمداسحاق فیاض]] پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالۀ عملیۀ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه قم<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> و غلامعباس واعظزاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه کابل، از دیگر مراجع تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب میشوند که رسالۀ عملیه چاپ کردهاند.<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر فقیه اهلبیت حضرت آیتالله العظمی واعظزاده بهسودی.]</ref> همچنین محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزۀ علمیۀ قم رساله عملیه چاپ کردهاند.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.</ref> | |||
=== وضعیت امروزی مدارس شیعیان افغانستان === | === وضعیت امروزی مدارس شیعیان افغانستان === | ||
در حالحاضر در مناطق اصلی شیعهنشین افغانستان مانند کابل، بامیان، یکاولنگ، [[قندهار|قندهار]] و [[هرات|هرات]] مدارس علمیۀ متعددی فعال است. تنها در [[کابل|کابل]] حدود ۱۵ [[مدرسه|مدرسۀ]] دینی شیعی تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت میکنند که حدود ۱۲۰۰ طلبه در آنها مشغول تحصیل هستند. حوزۀ علمیۀ خاتمالانبیاء که توسط محمدآصف محسنی تأسیس شده و مدرسۀ جامعه الاسلام محقق کابلی از مراکز مهم علمی شیعیان در پایتخت افغانستان شمرده میشود. همچنین حوزه علمیه رسالت کابل به مدیریت محمدهاشم صالحی با دارا بودن ۲۷۰ طلبۀ شبانهروزی و ارائه دروس تا سطح خارج، از مراکز پیشرو در شهر کابل است.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> | در حالحاضر در مناطق اصلی شیعهنشین افغانستان مانند کابل، بامیان، یکاولنگ، [[قندهار|قندهار]] و [[هرات|هرات]] مدارس علمیۀ متعددی فعال است. تنها در [[کابل|کابل]] حدود ۱۵ [[مدرسه|مدرسۀ]] دینی شیعی تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت میکنند که حدود ۱۲۰۰ طلبه در آنها مشغول تحصیل هستند. حوزۀ علمیۀ خاتمالانبیاء که توسط محمدآصف محسنی تأسیس شده و مدرسۀ جامعه الاسلام محقق کابلی از مراکز مهم علمی شیعیان در پایتخت افغانستان شمرده میشود. همچنین حوزه علمیه رسالت کابل به مدیریت محمدهاشم صالحی با دارا بودن ۲۷۰ طلبۀ شبانهروزی و ارائه دروس تا سطح خارج، از مراکز پیشرو در شهر کابل است.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> | ||
مدرسه دارالمعارف [[اهلبیت|اهلبیت]] واقع در غرب کابل از دیگر مدارس مهم در پایتخت کشور است که با داشتن تشکیلات مدرن و ساختار سازمانیافته، تحت مدیریت واعظزادۀ بهسودی، | مدرسه دارالمعارف [[اهلبیت|اهلبیت]] واقع در غرب کابل از دیگر مدارس مهم در پایتخت کشور است که با داشتن تشکیلات مدرن و ساختار سازمانیافته، تحت مدیریت واعظزادۀ بهسودی، درسهای دینی را از سطح مبتدی تا خارج اصول و فقه پوشش میدهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر فقیه اهلبیت حضرت آیتالله العظمی واعظزاده بهسودی.]</ref> جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهم اساسی ایفا میکند. بسیاری از طلاب افغانستانی که در ایران تحصیل میکنند و برخی از اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام میشوند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> | ||
=== دستآوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان === | === دستآوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان === | ||
رسمیتیافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی مدارس دولتی در | رسمیتیافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی مدارس دولتی در آن دوره، حضور در شورای علمای سراسری افغانستان، تشکیل شورای علمای شیعیان، تشکیل شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی، توسعۀ کمی و کیفی مدارس علمیه در دهه هشتاد و نود شمسی، [[تربیت|تربیت]] نسل جدیدی از طلاب در سطوح مختلف، از جمله دستآوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان محسوب میشود.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref> | ||
==<big>مدارس اهلسنت در افغانستان</big>== | ==<big>مدارس اهلسنت در افغانستان</big>== | ||
| خط ۲۳۹: | خط ۲۳۲: | ||
مدارس دینی اهلسنت در افغانستان، با تنوع ساختاری شامل مدارس دولتی، نیمهدولتی، خصوصی و خارجی، تأثیرات عمیقی بر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور داشته است. این مراکز آموزشی از یکسو با تربیت نیروهای مذهبی و ترویج ارزشهای اسلامی، نقش مهمی در حفظ هویت دینی جامعه ایفا کرده و با ارائه آموزشهای دینی به اقشار محروم، خلأهای نظام آموزشی رسمی را پر کرده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص186-187.]</ref> | مدارس دینی اهلسنت در افغانستان، با تنوع ساختاری شامل مدارس دولتی، نیمهدولتی، خصوصی و خارجی، تأثیرات عمیقی بر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور داشته است. این مراکز آموزشی از یکسو با تربیت نیروهای مذهبی و ترویج ارزشهای اسلامی، نقش مهمی در حفظ هویت دینی جامعه ایفا کرده و با ارائه آموزشهای دینی به اقشار محروم، خلأهای نظام آموزشی رسمی را پر کرده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص186-187.]</ref> | ||
مدارس دولتی و نیمهدولتی با نظارت بر محتوای درسی و جلوگیری از افراطگرایی، در ثبات نسبی آموزش دینی مؤثر بوده است. بااینحال، مدارس خصوصی مستقل که خارج از چارچوب نظارتی دولت فعالیت میکند، بهدلیل وابستگی به شخصیت مؤسس و عدم کنترل محتوای آموزشی، در مواردی به کانونهای نشر تفکرات افراطی تبدیل شده و زمینهساز شکلگیری گروههای رادیکال شده است. | مدارس دولتی و نیمهدولتی با نظارت بر محتوای درسی و جلوگیری از افراطگرایی، در ثبات نسبی آموزش دینی مؤثر بوده است. بااینحال، مدارس خصوصی مستقل که خارج از چارچوب نظارتی دولت فعالیت میکند، بهدلیل وابستگی به شخصیت مؤسس و عدم کنترل محتوای آموزشی، در مواردی به کانونهای نشر تفکرات افراطی تبدیل شده و زمینهساز شکلگیری گروههای رادیکال شده است. همچنین، مدارس خارجی با حمایت برخی کشورهای منطقه، با ترویج قرائتهای خاص از اسلام مانند وهابیت و سلفیت، به تقویت گفتمانهای تکفیری دامن زده و با ایجاد شکافهای مذهبی، امنیت ملی و انسجام اجتماعی افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/03/09/1420438/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D «هزینۀ گزاف اعراب در افغانستان فاجعهای به نام مدارس دینی در سایۀ سکوت دولت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این در حالی است که فقدان نظام یکپارچه نظارتی و استانداردهای آموزشی مشترک، چالشهای جدی در کیفیت محتوای ارائهشده و جهتگیریهای فکری این مراکز ایجاد کرده است.<ref>روآ، افغانستان اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> | ||
همچنین، مدارس خارجی با حمایت برخی کشورهای منطقه، با ترویج قرائتهای خاص از اسلام مانند وهابیت و سلفیت، به تقویت گفتمانهای تکفیری دامن زده و با ایجاد شکافهای مذهبی، امنیت ملی و انسجام اجتماعی افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/03/09/1420438/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D «هزینۀ گزاف اعراب در افغانستان فاجعهای به نام مدارس دینی در سایۀ سکوت دولت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این در حالی است که فقدان نظام یکپارچه نظارتی و استانداردهای آموزشی مشترک، چالشهای جدی در کیفیت محتوای ارائهشده و جهتگیریهای فکری این مراکز ایجاد کرده است.<ref>روآ، افغانستان اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> | |||
==== مدارس خارجی ==== | ==== مدارس خارجی ==== | ||
جامعهشناسان، مدارس دینی خارج از افغانستان بهویژه مدارس دینی پاکستان را بهعنوان نهادهای اجتماعی-مذهبی، دارای کارکردی دوگانه در تحولات افغانستان میدانند. این مراکز که بهطور عمده تحت تأثیر گفتمان جهادی و ارائه قرائتی انحصارگرایانه از اسلام، به کانونهای اصلی جامعهپذیری افراطگرایانه تبدیل شده است. | جامعهشناسان، مدارس دینی خارج از افغانستان بهویژه مدارس دینی پاکستان را بهعنوان نهادهای اجتماعی-مذهبی، دارای کارکردی دوگانه در تحولات افغانستان میدانند. این مراکز که بهطور عمده تحت تأثیر گفتمان جهادی و ارائه قرائتی انحصارگرایانه از اسلام، به کانونهای اصلی جامعهپذیری افراطگرایانه تبدیل شده است. نظام بسته و تمامیتخواه حاکم بر این مدارس که شامل انزوای جغرافیایی (نگهداری طلاب علوم دینی در خوابگاهههای شبانهروزی)، ممنوعیت دسترسی به رسانهها و سرکوب هرگونه پرسشگری است، شرایط ایدهآلی برای القای ایدئولوژیهای رادیکال فراهم میکند. این نهادها با ایجاد هویت جمعی مبتنی بر دشمنسازی و تقدسبخشی به خشونت، به بازتولید نیروهای رزمنده برای گروههای افراطی میپردازند.<ref>«مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وبسایت آژانش اطلاعاتی باختر.</ref> | ||
نظام بسته و تمامیتخواه حاکم بر این مدارس که شامل انزوای جغرافیایی (نگهداری طلاب علوم دینی در خوابگاهههای شبانهروزی)، ممنوعیت دسترسی به رسانهها و سرکوب هرگونه پرسشگری است، شرایط ایدهآلی برای القای ایدئولوژیهای رادیکال فراهم میکند. این نهادها با ایجاد هویت جمعی مبتنی بر دشمنسازی و تقدسبخشی به خشونت، به بازتولید نیروهای رزمنده برای گروههای افراطی میپردازند. | |||
پیوندهای مالی این مدارس با بازیگران منطقهای (بهویژه عربستان سعودی و قطر) و ارتباطات ارگانیک با نهادهای امنیتی پاکستان، نمونهای بارز از پیچیدگی رابطۀ این مدارس با قدرت سیاسی است. بر اساس آمارها، بیش از ۸۰درصد تروریستهای دستگیرشده در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، سابقۀ تحصیل در این مدارس را داشتهاند.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/dr/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B7/ «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وبسایت آژانش اطلاعاتی باختر.]</ref> | پیوندهای مالی این مدارس با بازیگران منطقهای (بهویژه عربستان سعودی و قطر) و ارتباطات ارگانیک با نهادهای امنیتی پاکستان، نمونهای بارز از پیچیدگی رابطۀ این مدارس با قدرت سیاسی است. بر اساس آمارها، بیش از ۸۰درصد تروریستهای دستگیرشده در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، سابقۀ تحصیل در این مدارس را داشتهاند.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/dr/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B7/ «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وبسایت آژانش اطلاعاتی باختر.]</ref> | ||
=== '''نقش مدارس اهل سنت افغانستان در جریانهای تصوف''' === | === '''نقش مدارس اهل سنت افغانستان در جریانهای تصوف''' === | ||
[[مدرسههای اهل سنت در افغانستان|مدارس اهلسنت افغانستان]] سهم بهسزایی در حفظ و انتقال آموزههای صوفیانه در این کشور داشته است. این مدارس با تدریس و ترویج آثار بزرگان تصوف مانند خواجه عبدالله انصاری، [[ابراهیم ادهم]]، شقیق بلخی، حاتم اصم و احمد خضرویه پیوند میان فقه سنتی و عرفان را استمرار بخشیده است. بسیاری از مشایخ صوفیه در همین مدارس پرورش یافته یا درسهای مقدماتی خود را در آنها گذراندهاند. البته بهدلیل نفوذ قرائتهای سلفیگری و وهابیت در سالهای اخیر، برخی از مدارس اهلسنت در تقابل با جریانهای صوفیانه قرار گرفته است. | [[مدرسههای اهل سنت در افغانستان|مدارس اهلسنت افغانستان]] سهم بهسزایی در حفظ و انتقال آموزههای صوفیانه در این کشور داشته است. این مدارس با تدریس و ترویج آثار بزرگان تصوف مانند خواجه عبدالله انصاری، [[ابراهیم ادهم]]، شقیق بلخی، حاتم اصم و احمد خضرویه پیوند میان فقه سنتی و عرفان را استمرار بخشیده است. بسیاری از مشایخ صوفیه در همین مدارس پرورش یافته یا درسهای مقدماتی خود را در آنها گذراندهاند. البته بهدلیل نفوذ قرائتهای سلفیگری و وهابیت در سالهای اخیر، برخی از مدارس اهلسنت در تقابل با جریانهای صوفیانه قرار گرفته است.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182.</ref> | ||
این مدارس بهویژه در مناطق شمالی و مرکزی افغانستان، نقش مهمی در ترویج فرق [[تصوف در افغانستان|نقشبندیه]] و [[تصوف در افغانستان|قادریه]] داشته است. بسیاری از طلاب این مدارس پس از فراغت، بهعنوان مبلغان این طریقتها فعالیت میکنند. تصوف افغانستان در طول تاریخ رابطه پیچیدهای با ساختار قدرت داشته است؛ خاندان گیلانی (قادریه) از طریق ازدواجهای سیاسی با خاندان سلطنتی رابطه برقرار کردند و خاندان مجددی (نقشبندیه) در دورۀ جهاد ضد شوروی به بازیگران مهم سیاسی تبدیل شد. برخی مشایخ صوفیه مانند [[صبغتالله مجددی]] در زمان حکومت مجاهدین و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م به موقعیتهای سیاسی مهمی دست یافت. | این مدارس بهویژه در مناطق شمالی و مرکزی افغانستان، نقش مهمی در ترویج فرق [[تصوف در افغانستان|نقشبندیه]] و [[تصوف در افغانستان|قادریه]] داشته است. بسیاری از طلاب این مدارس پس از فراغت، بهعنوان مبلغان این طریقتها فعالیت میکنند. تصوف افغانستان در طول تاریخ رابطه پیچیدهای با ساختار قدرت داشته است؛ خاندان گیلانی (قادریه) از طریق ازدواجهای سیاسی با خاندان سلطنتی رابطه برقرار کردند و خاندان مجددی (نقشبندیه) در دورۀ جهاد ضد شوروی به بازیگران مهم سیاسی تبدیل شد. برخی مشایخ صوفیه مانند [[صبغتالله مجددی]] در زمان حکومت مجاهدین و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م به موقعیتهای سیاسی مهمی دست یافت.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182.</ref> | ||
جریان طالبان بهعنوان یک پدیده فکری-سیاسی برخاسته از مدارس دینی اهل سنت افغانستان، رابطهی پیچیدهای با سنتهای صوفیانه این کشور دارد. پایگاه اعتقادی طالبان میتوان در تفسیر افراطی جنبش دیوبندی در شبهقارۀ هند میرسد که خود ریشه در مکتب فکری دارالعلوم دیوبند هند دارد. این مکتب به لحاظ نظری به طریقتهای صوفیه مانند چشتیه، نقشبندیه و قادریه ارادت خاص دارد اما در عمل، طالبان تحت تأثیر جنگجویان عرب-افغان و با گرایشی سلفی-جهادی، موضعی سختگیرانه نسبت به بسیاری از [[آداب|آداب]] و رسوم تصوف گرفتهاند.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182. </ref> | جریان طالبان بهعنوان یک پدیده فکری-سیاسی برخاسته از مدارس دینی اهل سنت افغانستان، رابطهی پیچیدهای با سنتهای صوفیانه این کشور دارد. پایگاه اعتقادی طالبان میتوان در تفسیر افراطی جنبش دیوبندی در شبهقارۀ هند میرسد که خود ریشه در مکتب فکری دارالعلوم دیوبند هند دارد. این مکتب به لحاظ نظری به طریقتهای صوفیه مانند چشتیه، نقشبندیه و قادریه ارادت خاص دارد اما در عمل، طالبان تحت تأثیر جنگجویان عرب-افغان و با گرایشی سلفی-جهادی، موضعی سختگیرانه نسبت به بسیاری از [[آداب|آداب]] و رسوم تصوف گرفتهاند.<ref>حسینی، «تصوف در افغانستان»، 1384ش، ص179-182. </ref> | ||
| خط ۲۹۱: | خط ۲۸۰: | ||
*حلیمی بلخابی، غلامسخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژهنامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش. | *حلیمی بلخابی، غلامسخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلۀ عدالت وامید، ویژهنامۀ مرجعیت و هویت، شمارۀ 6 1399ش. | ||
*«حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش. | *«حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش. | ||
*«دانشکدۀ شرعیات»، وبسایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | *«دانشکدۀ شرعیات»، وبسایت موسسۀ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | ||
*«دانشکدۀ شرعیات»، وبسایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | *«دانشکدۀ شرعیات»، وبسایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | ||
*«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وبسایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | *«دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وبسایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | ||
*«درباره پوهنځی»، وبسایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | *«درباره پوهنځی»، وبسایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | ||
*«راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 28 فروردین 1401ش. | *«راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: 28 فروردین 1401ش. | ||
*رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، 1383ش. | *رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، 1383ش. | ||
| خط ۳۰۳: | خط ۲۹۰: | ||
*رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، 1389ش. | *رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، 1389ش. | ||
*رضایتی کیشهخاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسیستیزی در یک سدۀ اخیر در افغانستان»، مجلۀ علمی زبان فارسی و گویشهای ایرانی، شمارۀ 14، 1401ش. | *رضایتی کیشهخاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسیستیزی در یک سدۀ اخیر در افغانستان»، مجلۀ علمی زبان فارسی و گویشهای ایرانی، شمارۀ 14، 1401ش. | ||
*ریاضی هروی، محمدیوسف، عینالوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، 1372ش. | |||
*رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، 1401ش. | *رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، 1401ش. | ||
*زرینکوب، عبدالحسین، کارنامۀ اسلام، تهران، امیرکبیر، 1387ش. | *زرینکوب، عبدالحسین، کارنامۀ اسلام، تهران، امیرکبیر، 1387ش. | ||
| خط ۳۰۹: | خط ۲۹۷: | ||
*«زندگینامۀ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: 28 آذر1401ش. | *«زندگینامۀ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: 28 آذر1401ش. | ||
*«شرعیات و علوم اسلامی»، وبسایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | *«شرعیات و علوم اسلامی»، وبسایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | ||
*سجادی، سید عبدالقیوم، جامعهشناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، 1380ش. | |||
*شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، 1368ش. | *شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، 1368ش. | ||
*شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترسآور افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 11 جدی 1402ش. | *شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترسآور افغانستان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح، تاریخ درج مطلب: 11 جدی 1402ش. | ||
| خط ۳۳۴: | خط ۳۲۳: | ||
*ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش. | *ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش. | ||
*«وضعیت فعلی پوهنځی»، وبسایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | *«وضعیت فعلی پوهنځی»، وبسایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: 25 اسفند 1402ش. | ||
