پیشنویس:سازمان مجاهدین خلق ایران: تفاوت میان نسخهها
نرگس علیپور (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
نرگس علیپور (بحث | مشارکتها) |
||
| (۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|سازمان مجاهدین خلق ایران؛}}''' تشکیلات سیاسی-شبه نظامی مخالف دولت ایران.<ref group="دیدگاه">الان از مخالفین نظام جمهوری اسلامی ایران است، ولی در عین حال مخالف نظام شاهن شاهی هم بوده است و شاید الان هم باشد</ref> | |||
سازمان مجاهدین خلق ایران (مجاهدین، MEK، MKO یا PMOI؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از سازمانهای سیاسی ـ شبهنظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با مارکسیسم در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و همپیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشتساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون مسعود و مریم رجوی. | |||
== '''بستر تاریخی پیدایش''' == | == '''بستر تاریخی پیدایش''' == | ||
سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعد از شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریانهای چپ و ضد استعماری، شکست تجربههای پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روشهای معتدلتر نهضت آزادی ظهور یافته است. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت میکردند، تحت تأثیر اقدامات سرکوبگرانه حکومت پهلوی و اندیشههای مارکسیستی، به مبارزه مسلحانه روی آوردند.<sup><ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=602-603|ج=1}}</ref></sup> این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبشهای انقلابی-مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.<sup><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=680|ج=1}}</ref></sup> شکلگیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشههای انقلابی و ترقیخواه مارکسیستی در جهان؛ و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی از اندیشههای مدرن غربی<ref group="دیدگاه">اگر مقصود از غرب به معنای عام باشد که شامل تفکر مارکسیستی هم شود درست است، ولی اگر غرب مقصود لیبرال دموکراسی باشد دقیق نیست. چون تفسیر آنها از اسلام ناشی از تفکر مارکسیستی بود تا لیبرال دموکراسی. اساسا با لیبرال دموکراسی مشکل داشتند. </ref>.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=603|ج=1}}</ref> | |||
== '''بنیانگذاران و حلقه نخست''' == | === '''بنیانگذاران و حلقه نخست''' === | ||
در منابع، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیکبین | در منابع، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیکبین بهعنوان بنیانگذاران اصلی معرفی شدهاند و در برخی روایتها علیاصغر بدیعزادگان نیز در شمار بنیانگذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد سابقه فعالیت در محیطهای مذهبی و دانشجویی، از جمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکههای مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی فراهم کرد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=23|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=663-664|ج=}}</ref><ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=45|ج=}}</ref> | ||
حلقه نخست سازمان از همان آغاز به مطالعه منظم اهمیت میداد. مطالعه قرآن، نهجالبلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آینده سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=661-671|ج=}}</ref><ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی|ص=107-115|ج=}}</ref> | حلقه نخست سازمان از همان آغاز به مطالعه منظم اهمیت میداد. مطالعه قرآن، نهجالبلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آینده سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=661-671|ج=}}</ref><ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی|ص=107-115|ج=}}</ref> | ||
== ''' | == '''ایدئولوژی''' == | ||
ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایهداری وابسته استوار بود.<ref>{{پک|دارابی|1384|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=404|ج=1}}</ref>در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهی کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی-اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میگردید. بر اساس این تلقی، مبارزهی مسلحانه به مثابه ابزاری برای تحقق جامعهی بیطبقهی توحیدی در نظر گرفته میشد.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=605|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1384|ک=تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب|ص=111|ج=1}}</ref> این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی که ترکیب آیهی | ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایهداری وابسته استوار بود.<ref>{{پک|دارابی|1384|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=404|ج=1}}</ref> در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهی کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی-اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میگردید. بر اساس این تلقی، مبارزهی مسلحانه به مثابه ابزاری برای تحقق جامعهی بیطبقهی توحیدی در نظر گرفته میشد.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=605|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1384|ک=تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب|ص=111|ج=1}}</ref> این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی که ترکیب آیهی 95 سوره نساء با نشانههایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان میکوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی همزمان بهره برداری کند.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=100|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=381-382|ج=}}</ref> حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادیگرایانه.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=686|ج=1}}</ref> مجاهدین مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده شدهاند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیستها همنظر بودند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=127|ج=1}}</ref> یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به عنوان یک اصل مارکسیستی بوده است. بر اساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا، را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادیگرابودن مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام میزدند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=687-688|ج=1}}</ref> به تعبیر سید روحالله خمینی این گروه به دین نگاه التقاطی و تکبعدی داشتهاست.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=459-460|ج=10}}</ref> | ||
=== منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده === | === منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده === | ||
منابع مطالعاتی سازمان شامل قرآن، نهجالبلاغه، برخی کتابهای مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است. <ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> | منابع مطالعاتی سازمان شامل قرآن، نهجالبلاغه، برخی کتابهای مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است. <ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> | ||
از جمله آثار منتشرشده سازمان | از جمله آثار منتشرشده سازمان عبارتند از: | ||
* '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی | * '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن» بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد. | ||
* '''راه انبیاء راه بشر''': تألیف محمد حنیفنژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است. | * '''راه انبیاء راه بشر''': تألیف محمد حنیفنژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است. | ||
* '''سیمای یک مسلمان''' (یا امام حسین(ع) یا راه امام حسین(ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد. | * '''سیمای یک مسلمان''' (یا امام حسین(ع) یا راه امام حسین(ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد. | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۶: | ||
=== تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان === | === تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان === | ||
سازمان مجاهدین خلق از سال | سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمدهای از رهبری اولیه و بحرانهای تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را بهعنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-423|ج=}}</ref> در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس از سالها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم بهعنوان فلسفهای مناسبتر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، بهعنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref> | ||
این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریفواقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=701-702|ج=1}}</ref><ref>{{پک|کوشکی|1383|ک=تبار ترور|ص=102-105|ج=}}</ref>این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر | این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریفواقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=701-702|ج=1}}</ref><ref>{{پک|کوشکی|1383|ک=تبار ترور|ص=102-105|ج=}}</ref> این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=405-406|ج=1}}</ref> | ||
بحران ایدئولوژیک سال | بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروههای مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفتهشده داشت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران|ص=416-428|ج=}}</ref> | ||
در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب | در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامهدهنده راه بنیانگذاران سازمان معرفی کردند.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=126-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران|ص=451-460|ج=}}</ref> با این وجو، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک خود را از جریان مارکسیستشده متمایز میدانست، اما بسیاری از ویژگیهای تشکیلاتی پیشین، از جمله ساختار متمرکز، مخفیکاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت. <ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=130-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریان شناسی سیاسی در ایران|ص=101|ج=}}</ref> | ||
== سازمان و | == سازمان و روحانیون شیعه == | ||
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، | سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. با این حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایتها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس از آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، فاصلهگیری افزایش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> بهخصوص پس از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزه جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیستها) برمیشمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام میدهند که مذهب را بهعنوان قدرتی تودهای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref> | ||
در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تکبعدی به دین تأیید نکرد. | در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تکبعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروههایی که نام اسلام را به کار میگرفتند اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود میفهمیدند، موضع انتقادی داشت. در نتیجه، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز نسبت تأیید رسمی نبود.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=144|ج=8}}</ref> پس از انقلاب نیز به دلیل اینکه نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار با روحانیون پرداختند، دشمنیای که در ترور برخی از سران روحانی جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=708|ج=1}}</ref><ref group="دیدگاه">البته در این قسمت روایت های رقیب هم وجود دارد. در ورایت رقیب علت اصلی اختلاف بر سر تفسیر دین نبوده، بلکه سهم بری از قدرت عامل اصلی اختلاف بوده است | ||
در خط پایانی به این نکته اشاره شده که به علت عدم رسیدن به جایگاه قدرت در ایران بعد از انقلاب علت اختلاف و ترور مسئولین ج.ا بوده است</ref> | |||
== عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی == | == عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی == | ||
عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است: <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|ص=3|ج=1}}</ref> | عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است: <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|ص=3|ج=1}}</ref> | ||
=== از تأسیس تا ضربه رژیم در سال | === از تأسیس تا ضربه رژیم در سال ۱۳۵۰ش === | ||
نخستین اقدام پس از بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود. <ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصرارى نداشت. درباره شیوه سازماندهی نیز تا سال | نخستین اقدام پس از بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود. <ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصرارى نداشت. درباره شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال به تدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.<ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=57-58|ج=1}}</ref> | ||
در شهریور | در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروههای ضربت ساواک، بیش از ۹۰ درصد اعضا و ۱۰۰ درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.<ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=37-39|ج=1}}</ref> در فروردین و خرداد ۱۳۵۱ش<ref group="دیدگاه">بعد از عدد سال به تناسب از علایم اختصاری ش یا ق یا م استفاده شود</ref>، نه تن از اعضای کادر مرکزی تیرباران شدند.<ref>{{پک|نجاتی|1373|ک=تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران|ص=402-404|ج=1}}</ref> بنیانگذاران سازمان در ۴ خرداد ۱۳۵۱ به همراه دو عضو مرکزیت تیرباران شدند.<ref>{{پک|نجاتی|1373|ک=تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران|ص=403|ج=1}}</ref> | ||
=== دوره رکود و تغییر ایدئولوژی (۱۳۵۰-۱۳۵۴) === | === دوره رکود و تغییر ایدئولوژی (۱۳۵۰-۱۳۵۴) === | ||
پس از کشته شدن رضا رضایی در سال ۱۳۵۲، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=422-423|ج=1}}</ref> آنان اعلام کردند که سازمان مجاهدین مارکسیست شده است و اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، از جمله مجید شریف واقفی، کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-421|ج=1}}</ref> | پس از کشته شدن رضا رضایی در سال ۱۳۵۲، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=422-423|ج=1}}</ref> آنان اعلام کردند که سازمان مجاهدین مارکسیست شده است و اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، از جمله مجید شریف واقفی، کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-421|ج=1}}</ref> | ||
در مهر ۱۳۵۴، با انتشار بیانیه هزار صفحهای | در مهر ۱۳۵۴، با انتشار بیانیه هزار صفحهای اعلام مواضع ایدئولوژیک،<ref group="دیدگاه">مقصود اعلام است؟ تعبیر اعلامیه در مورد یک سند هزار صفحه ای شاید دقیق نباشد</ref> تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت و سازمان با مواضع ایدئولوژیک مارکسیستی اعلام<ref group="دیدگاه">اعلام درست نیست؟</ref> موجودیت کرد.<ref>{{پک|احمدی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=143|ج=1}}</ref> <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref>در بخشی از این بیانیه آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد». <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref> | ||
=== دوره ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ === | === دوره ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ === | ||
| خط ۶۴: | خط ۶۷: | ||
=== رویارویی با جمهوری اسلامی === | === رویارویی با جمهوری اسلامی === | ||
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، با ناکامی مواجه شد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> در آذر ۱۳۵۸ در همهپرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد <ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، سازمان در اطلاعیهای از کنارهگیری رجوی از انتخابات خبر داد<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref> | سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، با ناکامی مواجه شد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> در آذر ۱۳۵۸ در همهپرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد <ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، سازمان در اطلاعیهای از کنارهگیری رجوی از انتخابات خبر داد.<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref> | ||
در انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ شرکت کرد که به واسطه سفارشهای امام خمینی به مردم مبنی بر رأیندادن به اشخاصی که انحراف عقیدتی یا اخلاقی دارند، با توفیقنیافتن این سازمان در صحنه سیاسی برای دستیابی به قدرت، این هدف با تبلیغات گسترده علیه نظام و اقدامات مسلحانه پیگیری شد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> | در انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ شرکت کرد که به واسطه سفارشهای امام خمینی به مردم مبنی بر رأیندادن به اشخاصی که انحراف عقیدتی یا اخلاقی دارند، با توفیقنیافتن این سازمان در صحنه سیاسی برای دستیابی به قدرت، این هدف با تبلیغات گسترده علیه نظام و اقدامات مسلحانه پیگیری شد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> | ||
| خط ۷۷: | خط ۸۰: | ||
* انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت محمدعلی رجایی (رئیسجمهور) و محمدجواد باهنر (نخستوزیر) در ۸ شهریور ۱۳۶۰ <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=194|ج=1}}</ref> | * انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت محمدعلی رجایی (رئیسجمهور) و محمدجواد باهنر (نخستوزیر) در ۸ شهریور ۱۳۶۰ <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=194|ج=1}}</ref> | ||
* ترور شخصیتهایی مانند سیداسدالله مدنی (امامجمعه تبریز)، علی قدوسی (دادستان کل انقلاب)، سیدعبدالکریم هاشمینژاد و سیدعبدالحسین دستغیب (امامجمعه شیراز)<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=199-206|ج=1}}</ref> | * ترور شخصیتهایی مانند سیداسدالله مدنی (امامجمعه تبریز)، علی قدوسی (دادستان کل انقلاب)، سیدعبدالکریم هاشمینژاد و سیدعبدالحسین دستغیب (امامجمعه شیراز)<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=199-206|ج=1}}</ref> | ||
سازمان مجاهدین خلق، عملیاتهایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام میداد. <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=160|ج=1}}</ref>اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵ درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=160|ج=1}}</ref> | |||
امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانه بیاعتقادی «منافقین» به اصول اسلامی و بینصیببودن از بینش سیاسی دانست؛ <ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=503-504 و 519|ج=14}}</ref> همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=224-225|ج=15}}</ref> | امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانه بیاعتقادی «منافقین» به اصول اسلامی و بینصیببودن از بینش سیاسی دانست؛ <ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=503-504 و 519|ج=14}}</ref> همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=224-225|ج=15}}</ref> | ||
| خط ۸۳: | خط ۸۷: | ||
پس از رویارویی مستقیم سازمان با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، در ۶ مرداد ۱۳۶۰، خبر فرار یک هواپیمای بوئینگ سوخترسانی نظامی از فرودگاه تهران منتشر شد. خلبان این هواپیما سرهنگ معزی و مسافران آن مسعود رجوی و سیدابوالحسن بنیصدر بودند که پنهانی ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند.<ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|1378|ک=عبور از بحران|ص=218-219|ج=1}}</ref> | پس از رویارویی مستقیم سازمان با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، در ۶ مرداد ۱۳۶۰، خبر فرار یک هواپیمای بوئینگ سوخترسانی نظامی از فرودگاه تهران منتشر شد. خلبان این هواپیما سرهنگ معزی و مسافران آن مسعود رجوی و سیدابوالحسن بنیصدر بودند که پنهانی ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند.<ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|1378|ک=عبور از بحران|ص=218-219|ج=1}}</ref> | ||
پس از امضای معاهدهای با طارق عزیز (معاون نخستوزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ به عراق رفت و به تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=222-223|ج=1}}</ref> | پس از امضای معاهدهای با طارق عزیز (معاون نخستوزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ به عراق رفت و به تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=222-223|ج=1}}</ref> | ||
=== عملیات آفتاب === | === عملیات آفتاب === | ||
| خط ۹۴: | خط ۹۸: | ||
پس از عملیات چلچراغ و شش روز پس از قبول قطعنامه آتشبس توسط حکومت ایران، سازمان مجاهدین در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۶۷ عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=304-305|ج=3}}</ref> آنها توانستند تا عمق ۱۵۰ کیلومتری از مرز در داخل ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلامآباد غرب را به تصرف خود درآورند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=318-319|ج=3}}</ref> | پس از عملیات چلچراغ و شش روز پس از قبول قطعنامه آتشبس توسط حکومت ایران، سازمان مجاهدین در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۶۷ عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=304-305|ج=3}}</ref> آنها توانستند تا عمق ۱۵۰ کیلومتری از مرز در داخل ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلامآباد غرب را به تصرف خود درآورند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=318-319|ج=3}}</ref> | ||
اما نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند. <ref>{{پک|صدر شیرازی|1382|ک=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|ص=306-327|ج=1}}</ref>در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند. <ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|1389|ک=پایان دفاع آغاز بازسازی|ص=240|ج=1}}</ref>مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن طی این عملیات کشته شدند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=326-329|ج=3}}</ref> | اما نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند. <ref>{{پک|صدر شیرازی|1382|ک=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|ص=306-327|ج=1}}</ref>در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند. <ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|1389|ک=پایان دفاع آغاز بازسازی|ص=240|ج=1}}</ref>مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن طی این عملیات کشته شدند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=326-329|ج=3}}</ref> | ||
== اعدام های تابستان ۱۳۶۷ == | |||
'''اعدامهای سال ۱۳۶۷''' به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروههای چپ در تابستان ۱۳۶۷ گفته میشود. این رویداد از مناقشهبرانگیزترین وقایع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود و درباره زمینههای وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدامشدگان و نحوه اجرای احکام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.<ref name=":0">{{پک|زادبر|تیر 1403|ک=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛آنچه نبود}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20201209-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A8%D8%B4%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%DB%B6%DB%B7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%AF|ف=کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند}}</ref> | |||
=== پیشینه === | |||
در ۳ مرداد ۱۳۶۷، سازمان مجاهدین خلق با پشتیبانی ارتش عراق عملیات «فروغ جاویدان» را با هدف پیشروی به سمت تهران آغاز کرد. این عملیات چند روز بعد در عملیات «مرصاد» با شکست مواجه شد.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{پک|رازینی|1396|ک=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> بنابر منابع، همزمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژهای در کشور ایجاد کرد و نگرانیهایی درباره همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.<ref name=":1" /> | |||
در پی این تحولات، آیتالله خمینی حکمی درباره رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. بر اساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری میکردند، «محارب» شناخته شدند و پرونده آنان توسط هیئتهایی که بعدها به «هیئتهای رسیدگی» یا «هیئت مرگ» شهرت یافت، بررسی شد.<ref name=":3" /> | |||
=== مبانی حقوقی و دیدگاه رسمی === | |||
در منابع رسمی جمهوری اسلامی، اعدامهای سال ۱۳۶۷ در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به «محاربه» و «بغی» تبیین شده است. در گفتوگوی منتشرشده با علی رازینی، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ اعدام شدند، پیشتر به اتهام اقدامات مسلحانه، ترور یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پروندهها با توجه به شرایط ناشی از عملیات فروغ جاویدان و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد.<ref name=":1" />بر اساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی میشد.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> | |||
=== هیئت اجرای حکم === | |||
ترکیب اصلی این هیأت در تهران شامل آقایان حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت زندان اوین، که بعدها در گفتوگو با مرکز اسناد انقلاب اسلامی وضعیت آن دوران را بحرانی توصیف کرد و مواضع خود را ناشی از ضرورت حفظ نظام دانست.<ref name=":3" /> مرتضی اشراقی، دادستان تهران، سید ابراهیم رئیسی، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات بودند.<ref name=":3" />در شهرستانهای دیگر نیز هیأتهای مشابهی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.<ref name=":1" /> | |||
=== اختلاف درباره آمار === | |||
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده و هیچ رقم واحدی که مورد پذیرش همه منابع باشد، وجود ندارد.<ref name=":0" /><ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran-61256323|ف=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟}}</ref>بر اساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آمار اعلامشده از سوی سازمان مجاهدین خلق در دورههای مختلف تغییر کرده است. در این گزارش آمده است که این سازمان در ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود '''۲۸۰۰ نفر''' اعلام کرد، سپس این رقم به '''۳۸۰۰ نفر'''، '''۶۴۰۰ نفر'''، '''۱۲۰۰۰ نفر''' و در سالهای بعد به '''۲۰ تا ۳۰ هزار نفر''' افزایش یافت.<ref name=":0" />در برخی از گزارشهای منتشرشده، این تغییرات ناشی از افزوده شدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش یا بر اثر علل دیگر جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ نداشتند.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.habilian.ir/fa/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%85.html|ف=بازی با آمار و ارقام | |||
پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60}}</ref>در مقابل، گزارشهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین و برخی از نهادهای خارج از ایران ، شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر برآورد کردهاند. در این منابع، آمارهایی بین حدود '''۲۸۰۰ تا بیش از ۵۰۰۰ نفر''' مطرح شده و در برخی اسناد و بیانیههای سازمان مجاهدین خلق نیز رقم '''۳۰ هزار نفر''' ذکر شده است. با این حال، این منابع نیز بر نبود امکان تعیین رقم قطعی به دلیل محدودیت دسترسی به اسناد رسمی تأکید کردهاند.<ref name=":3">{{پک/بن|رویداد24|ک=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DB%B6%DB%B0-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF|ف=آنچه درباره اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref><ref name=":4">{{پک/بن|ایران آزاد|ک=https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/|ف=قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی}}</ref> | |||
=== دیدگاه منابع رسمی جمهوری اسلامی === | |||
منابع رسمی جمهوری اسلامی، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین خلق را فاقد پشتوانه مستند و بیش از میزان واقعی ارزیابی کردهاند.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> بر اساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی فهرست اسامی منتشرشده نشان میدهد که شمار اعدامشدگان احتمالاً '''کمتر از ۵۰۰ نفر''' بوده است. در این گزارش همچنین آمده است که بسیاری از افراد اعدامشده پیشتر به اتهام مشارکت در اقدامات مسلحانه، ترور یا بمبگذاری محاکمه و محکوم شده بودند و بررسیهای سال ۱۳۶۷ ناظر بر استمرار وابستگی آنان به سازمان مجاهدین خلق بود.<ref name=":0" /> در مصاحبه منتشرشده از سوی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اعدامهای سال ۱۳۶۷ در چارچوب قوانین وقت و پس از بررسی وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق توصیف شده و تأکید شده است که برخورد قضایی با این سازمان پس از اعلام مبارزه مسلحانه در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ آغاز شده بود.<ref name=":1" /> | |||
=== دیدگاه سازمانهای حقوق بشری === | |||
سازمانهای حقوق بشری و برخی پژوهشگران مستقل، برآوردهای رسمی جمهوری اسلامی را کمتر از میزان واقعی دانسته و شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر ارزیابی کردهاند. این برآوردها عمدتاً بر پایه شهادت بازماندگان، خانواده قربانیان، اسناد گردآوریشده و گزارشهای سازمانهای بینالمللی است. با این حال، در این منابع نیز تصریح شده است که به دلیل نبود دسترسی عمومی به اسناد رسمی و فقدان فهرست جامع قربانیان، تعیین تعداد دقیق اعدامشدگان امکانپذیر نیست.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> | |||
اختلاف درباره آمار اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ همچنان ادامه دارد. منابع رسمی جمهوری اسلامی شمار اعدامشدگان را چند صد نفر و عمدتاً کمتر از ۵۰۰ نفر برآورد میکنند، در حالی که سازمان مجاهدین خلق، نهادهای حقوق بشری و برخی پژوهشگران، آمارهایی از چند هزار تا ۳۰ هزار نفر ارائه کردهاند. نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی نسبت به این رویداد، از مهمترین عوامل استمرار اختلاف درباره آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ به شمار میرود.<ref name=":0" /><ref>{{پک/بن|ایران آزاد|ک=https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/|ف=قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی}}</ref> <ref name=":1" /><ref name=":2" /> | |||
=== اختلاف درباره فهرست قربانیان === | |||
یکی از محورهای اختلاف، اعتبار فهرست اسامی اعدامشدگان است. بنابر برخی از منابع، تعدادی از اسامی موجود در فهرستهای سازمان مجاهدین خلق مربوط به افرادی بوده که در سالهای قبل اعدام شده، در عملیات نظامی کشته شده یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و به تدریج این فهرستها برای استفاده در مجامع بینالمللی گسترش یافتهاند.<ref name=":2" /> در مقابل، سازمانهای حقوق بشری و خانواده قربانیان این ادعاها را نپذیرفته و فهرستهای خود را بر پایه شهادت بازماندگان، اسناد خانوادگی و تحقیقات میدانی تنظیم کردهاند.<ref name=":3" /> | |||
== تحول به فرقه و ساختار رهبری == | == تحول به فرقه و ساختار رهبری == | ||
پس از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی مذهبی، به فرقهای مذهبی-مافیایی فروکاست <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=467|ج=1}}</ref> ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴، و ده سال پس از تغییر ایدئولوژی به عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده زیرپاگذاشتن صریحترین احکام اسلامی بود<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=109|ج=1}}</ref> | پس از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی مذهبی، به فرقهای مذهبی-مافیایی فروکاست. <ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=467|ج=1}}</ref> ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴، و ده سال پس از تغییر ایدئولوژی به عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده زیرپاگذاشتن صریحترین احکام اسلامی بود.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=109|ج=1}}</ref> پس از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=143|ج=3}}</ref> به گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقهای در زمینههای سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره میشد؛ قوانینی که بر اساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه میشدند تا از سازمان جدا نشوند. <ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=284-293|ج=1}}</ref> <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=254-268|ج=1}}</ref> | ||
== پس از سقوط صدام: اشرف، لیبرتی و آلبانی == | |||
بعد از خاتمهٔ جنگ، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز نمودند. مسعود رجوی رهبر گروه از آن زمان به بعد دیده نشده است. <ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/04/090410_he_economist_mko|ف=مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟}}</ref>گرچه سازمان مجاهدین با پخش پیامهایی منسوب به وی مدعی زنده بودن اوست. این شهر موضوع اصلیترین اختلاف بین مجاهدین و جمهوری اسلامی بود. جمهوری اسلامی تلاشهای زیادی برای منحل کردن و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آنها به ایران چه مستقیماً و چه از طریق افراد وابسته به خود در دولت عراق به کار بست. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گستردهای در میان مردم عراق زدند تا حمایتهایی را کسب نمایند؛ از جمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفراز مردم عراق با امضای بیانیهای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی در عراق شدند. در این حال موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیشتر ندارند، یا این که به ایران بازگردند یا کشور دومی را برای حضور خود انتخاب کنند، چرا که تحت هیچ شرایطی دیگر نمیتوانند در خاک عراق بمانند. <ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq|ف=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند}}</ref>با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به کمپ لیبرتی آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲ میلادی از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2012/09/120916_l31_iraq_mujaheddin_iran_exile|ف=آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند}}</ref> در پی وجود نا امنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بینالمللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/a-19541672|ف=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق}}</ref> در نهایت در سال ۱۳۹۵ کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی اشرف۳ منتقل شدند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin|ف=از بغداد تا تیرانا: پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق}}</ref> | |||
== رسانه، تبلیغات، فعالیت سایبری و دیپلماسی عمومی == | |||
رسانه، ابزار اصلی سازمان برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیهها، کلاسهای تبیین جهان، کتابچهها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، و سپس سایتها، شبکههای اجتماعی، رسانههای برونمرزی و گردهماییهای آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل دادهاند. پس از کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=374-387|ج=2}}</ref> | |||
دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکههای اجتماعی با تعبیرهایی مانند «لشکر سایبری» یاد شده است. اهمیت فعالیت آنلاین سازمان در سالهای اخیر قابل انکار نیست، زیرا ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|ف=لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟}}</ref> | |||
== افشاگریهای سازمان مجاهدین خلق درباره برنامه هستهای ایران و پیامدهای بینالمللی آن == | |||
افشاگریهای سازمان مجاهدین خلق ایران و بازوی سیاسی آن، شورای ملی مقاومت ایران، درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران، از مهمترین رخدادهای مرتبط با پرونده هستهای ایران در دهه ۱۳۸۰ به شمار میرود. این افشاگریها که از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنیسازی نطنز و مجتمع آب سنگین اراک آغاز شد، به جلب توجه جامعه بینالمللی نسبت به ابعاد اعلامنشده برنامه هستهای ایران انجامید و زمینهساز آغاز بازرسیهای گستردهتر آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) شد.<ref name=":5">{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.iranwatch.org/library/ncri-info-2-top-secret-nuclear-sites-12-02|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیهای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای و «خدمت به عالیترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی»، در ۳۴ سال گذشته دست به «۱۳۳ رشته افشاگری» زده است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> در ۱۴ اوت ۲۰۰۲، علیرضا جعفرزاده، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده، در یک نشست خبری در واشینگتن از وجود دو تأسیسات هستهای اعلامنشده در نطنز و اراک خبر داد. وی اعلام کرد که ایران در نطنز در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنیسازی اورانیوم و در اراک در حال ساخت کارخانه تولید آب سنگین است.<ref>{{پک|Stolberg|2003-5-27|ک=https://www.nytimes.com/2003/05/27/world/group-says-iran-has-2-undisclosed-nuclear-laboratories.html|ف=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|کد=en}}</ref><ref name=":5" /> همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، این سازمان ادعاهای تازهای پیرامون برنامهٔ هستهای ایران ارائه داد.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear|ف=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده ایم}}</ref> در مهر ۱۳۹۹ برابر با سپتامبر ۲۰۲۰ سازمان دو سایت سرخهحصار در تهران و مریوان در آباده، و فعالیتهای آنها برای «تولید سلاح هستهای» را افشا کرد.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref>شایان ذکر است که این افشاگری ها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران بود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بیاعتمادی بینالمللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.mehrnews.com/news/4645707/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|ف=راشا تودی بررسی کرد؛ | |||
نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران}}</ref> | |||
=== تأثیر بر روند بازرسیهای آژانس === | |||
افشای تأسیسات نطنز و اراک نقطه آغاز مرحله جدیدی از نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر برنامه هستهای ایران بود. پس از این افشاگری، بازرسیهای فنی آژانس افزایش یافت و ایران در سالهای ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ ناچار به ارائه اطلاعات بیشتری درباره فعالیتهای هستهای خود شد. این روند به امضای توافق سعدآباد میان ایران و سه کشور اروپایی در مهر ۱۳۸۲ و تعلیق موقت غنیسازی انجامید.<ref name=":5" /> | |||
انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات گردید. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳ از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و گزارشهای رسمی آژانس نشان داد که ایران برخی فعالیتها و مواد هستهای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیشتر اعلام نکرده بود.<ref name=":6">{{پک|kerr,Paul K|2025|ک=https://www.congress.gov/crs-product/R40094?utm_source=chatgpt.com|ف=Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations|کد=en}}</ref> | |||
پس از انتشار گزارشهای آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳) انجامید. بر اساس این توافقها، ایران بهطور داوطلبانه غنیسازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین درباره دامنه تعهدات و ادامه فعالیتهای هستهای موجب توقف این روند شد.<ref name=":6" />در سال ۲۰۰۶، پس از گزارشهای متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هستهای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع شد. شورای امنیت متعاقباً با تصویب قطعنامههای 1696، 1737، 1747، 1803 و 1929 مجموعهای از تحریمهای بینالمللی را علیه ایران وضع کرد. بر اساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲ شورای ملی مقاومت نقطه آغاز علنی شدن مناقشه هستهای ایران بود، اما تصویب تحریمها نتیجه مجموعهای از عوامل، از جمله یافتههای آژانس، روند مذاکرات و تصمیمهای شورای امنیت محسوب میشود و صرفاً به افشاگریهای اولیه محدود نبود.<ref name=":6" /> | |||
=== تأثیر بر تحریمهای بینالمللی === | |||
افشاگریهای سال ۲۰۰۲ م، نقطه آغاز بحران بینالمللی هستهای ایران و اعمال تحریم های شورای امنیت شد.بطوریکه در فاصله سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامههای ۱۶۹۶<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf|ف=UNSC Resolution 1696 (2006)|زبان=en}}</ref>، ۱۷۳۷<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/681/42/pdf/n0668142.pdf|ف=UNSC Resolution 1737 (2006)|زبان=en}}</ref>، ۱۷۴۷<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n07/281/40/pdf/n0728140.pdf|ف=UNSC Resolution 1747 (2007)|زبان=en}}</ref>، ۱۸۰۳ <ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n08/257/81/pdf/n0825781.pdf|ف=UNSC Resolution 1803 (2008)|زبان=en}}</ref>و ۱۹۲۹<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n10/396/79/pdf/n1039679.pdf|ف=UNSC Resolution 1929 (2010)|زبان=en}}</ref>، مجموعهای از تحریمهای هستهای علیه ایران اعمال کرد. این تحریمها محدودیتهایی در زمینه انتقال فناوری هستهای، فعالیتهای بانکی، سرمایهگذاری، تجارت تسلیحاتی و فعالیت اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هستهای ایران ایجاد کردند. | |||
=== پیامدهای اقتصادی و سیاسی === | |||
تحریمهای مصوب شورای امنیت و سپس تحریمهای یکجانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا آثار قابل توجهی بر اقتصاد ایران بر جای گذاشت.<ref name=":6" /> مطالعات اقتصادی نشان دادهاند که تشدید تحریمها با کاهش سرمایهگذاری خارجی، محدود شدن دسترسی ایران به نظام مالی بینالمللی، افزایش هزینه مبادلات تجاری، کاهش درآمدهای نفتی و فشار بر رشد اقتصادی همراه بوده است.<ref>{{پک|Salehi Esfahani; Pesaran|2022|ک=The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective|ف=The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective|کد=en}}</ref>همچنین، گزارشهای صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی نشان میدهد که محدودیتهای بانکی و مالی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و شبکه پرداختهای بینالمللی را به طور چشمگیری کاهش داد و بر تجارت خارجی و سرمایهگذاری اثر منفی گذاشت.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well|ف=Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well|زبان=en}}</ref> | |||
=== ترور دانشمندان هستهای ایران و ادعاهای مربوط به نقش سازمان مجاهدین خلق === | |||
از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۹ چند تن از استادان دانشگاه، پژوهشگران و مدیران مرتبط با برنامه هستهای ایران، از جمله '''مسعود علیمحمدی'''، '''مجید شهریاری'''، '''داریوش رضایینژاد'''، '''مصطفی احمدی روشن''' و '''محسن فخریزاده''' در عملیاتهای ترور یا سوءقصد کشته شدند.<ref name=":7">{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.reuters.com/article/world/attacks-on-iranian-nuclear-scientists-idUSKBN2880D2|ف=Who was Mohsen Fakhrizadeh|زبان=en}}</ref><ref name=":8">{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.reuters.com/article/world/attacks-on-iranian-nuclear-scientists-idUSKBN2880D2|ف=Attacks on Iranian nuclear scientists|زبان=en}}</ref>جمهوری اسلامی ایران از همان آغاز، اسرائیل را مسئول اصلی این ترورها معرفی کرد و در برخی موارد، سازمان مجاهدین خلق را نیز به همکاری با سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل (موساد) متهم ساخت.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.reuters.com/article/world/attacks-on-iranian-nuclear-scientists-idUSKBN2880D2|ف=Attacks on Iranian nuclear scientists|زبان=en}}</ref> در فوریه ۲۰۱۲، شبکه '''NBC News''' به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هستهای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. بر اساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیاتها آگاه بود، اما در آنها مشارکت مستقیم نداشت.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-teamed-terror-group-kill-iran-scientists-u-s-officials-flna241588|ف=U.S. officials: MEK financed, trained and armed by Israel for attacks on Iran scientists|زبان=en}}</ref> در گزارش NBC آمده است که عملیاتها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمبهای مغناطیسی بر خودروها و عملیاتهای هدفمند شهری انجام میشد؛ شیوهای که در ترور مسعود علیمحمدی، مجید شهریاری و مصطفی احمدی روشن نیز مشاهده شد.<ref name=":9">{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-teamed-terror-group-kill-iran-scientists-u-s-officials-flna241588|ف=U.S. officials: MEK financed, trained and armed by Israel for attacks on Iran scientists|زبان=en}}</ref><ref name=":8" />سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هستهای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیاتها را نپذیرفته و درباره جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.<ref name=":9" /> برخی پژوهشگران و روزنامهنگاران حوزه اطلاعات و امنیت، از جمله رونن برگمن، عملیات ترور دانشمندان هستهای را در چارچوب راهبرد بلندمدت اسرائیل برای کند کردن پیشرفت برنامه هستهای ایران تحلیل کردهاند. در این تحلیلها تأکید شده است که هدف عملیاتها، حذف نیروهای کلیدی، ایجاد اختلال در پروژههای فنی و افزایش هزینههای امنیتی برنامه هستهای ایران بوده است.<ref>{{پک|Bergman.R|2018|ک=Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations|زبان=en|ج=|ص=563-585}}</ref> | |||
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی ایران این ترورها را بخشی از «جنگ اطلاعاتی و امنیتی» علیه ایران دانسته و اعلام کردهاند که سازمان مجاهدین خلق در شناسایی برخی اهداف و انتقال اطلاعات به سرویسهای اطلاعاتی خارجی نقش داشته است. این ادعا در مواضع رسمی جمهوری اسلامی تکرار شده، اما اسناد قضایی یا گزارش رسمی بینالمللی که مسئولیت حقوقی سازمان مجاهدین خلق را به طور قطعی اثبات کند، تاکنون منتشر نشده است.<ref name=":8" /><ref name=":7" /> | |||
== '''وضعیت فعلی و بین المللی''' == | |||
این سازمان پس از انتقال اعضای خود از عراق،از سال ۲۰۱۶ مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه «اشرف ۳» در آلبانی مستقر کرده است.<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=310|ج=1}}</ref> فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.cfr.org/backgrounders/mujahadeen-e-khalq-mek|ف=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|زبان=en}}</ref> رهبری سازمان بهصورت رسمی با '''مریم رجوی''' ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵ بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> در مقابل، '''مسعود رجوی'''، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳ در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی درباره مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و به دلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته باشد، اما این موضوع تاکنون بهطور مستقل تأیید نشده است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیشتر در فهرست سازمانهای تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پس از بازنگریهای قضایی، در سال ۲۰۰۹ از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲ از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. با این حال، جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی میداند. <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=386|ج=3}}</ref><ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> | |||
درباره میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابیها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکهای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که به دلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و عراق، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گستردهای در داخل ایران برخوردار نیست.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> | |||
= | = بازنمایی در کتاب، خاطرات و پژوهشها = | ||
درباره سازمان مجاهدین خلق، مجموعهای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتابهای انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی میتوان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سهجلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتابهایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطفالله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان اهمیت دارد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=بخش کتابشناسی|ج=1-3}}</ref> | |||
سازمان مجاهدین خلق | = انعکاس در سینما، تلویزیون و مستند = | ||
در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایتهای امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمیتر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی میپردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیریهای دهه ۱۳۶۰، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانوادههای درگیر با اردوگاه اشرف پرداختهاند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://ana.ir/fa/news/854641/%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86|ف=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین}}</ref> | |||
در تلویزیون، سهگانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستانهایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمب گذاریهای آنان را در قالب درام و خرده داستانهایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درون سازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکلگیری تا دوره معاصر تمرکز دارد. بازنمایی فرهنگی سازمان در ایران عمدتاً در چارچوب حافظه امنیتی جمهوری اسلامی شکل گرفته است؛ یعنی سازمان بیشتر به عنوان شبکهای مخفی، خشونتمحور، وابسته یا فرقهای نمایش داده میشود تا به عنوان یک حزب سیاسی عادی.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D8%B1%D9%82-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B2%D9%86%D9%86%D8%AF|ف=سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند}}</ref><ref group="دیدگاه">مقاله ویکی پدیا حتمادیده شود. در آن مقاله دو چیز خیلی برجسته شده است. یکی افشاگری (به تعبیر دیگر جاسوسی این سازمان برای کشورهای ضد جمهوری اسلامی) و دیگر اعادام های دهه شصت. که در هر دوبخش با نگارش مقاله مجاهدین خلق در حقیقت کار ضدشناختی علیه جمهوری اسلامی کرده است. اگر نویسنده بتواند آن موارد را علیه مجاهدین استفاده کند خیلی خوب میشود. ضمنا به نظرم مقاله ویکی پدیا در قسمت قبل از انقلاب اسلامی این جریان هم غنی است. انشالله کوشش شود که مقاله ای نگارش شود که به مراتب بهتر از مقاله ویکی پدیا باشد.</ref> | |||
سازمان | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| خط ۱۲۰: | خط ۱۸۴: | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|سال=1396|مکان=تهران|ناشر=نشر علم|مترجم=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|سال=1396|مکان=تهران|ناشر=نشر علم|مترجم=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش)|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|مترجم=|نام=|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|شابک=|دوره=2}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حق بین|عنوان=از مجاهدین تا منافقین|سال=1393|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حق بین|عنوان=از مجاهدین تا منافقین|سال=1393|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دارابی|عنوان=جریان شناسی سیاسی در ایران|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دارابی|عنوان=جریان شناسی سیاسی در ایران|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | ||
| خط ۱۳۱: | خط ۱۹۶: | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هاشمی رفسنجانی|عنوان=پایان دفاع آغاز بازسازی|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=دفتر نشر معارف انقلاب|مترجم=|نام=اکبر|کوشش=علیرضا هاشمی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هاشمی رفسنجانی|عنوان=پایان دفاع آغاز بازسازی|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=دفتر نشر معارف انقلاب|مترجم=|نام=اکبر|کوشش=علیرضا هاشمی}} | ||
* {{یادکرد کتاب|عنوان=National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process|سال=2014|مکان=|ناشر=The Penn State Journal of Law & International Affairs|نام۱=Aaron|نام خانوادگی۱=Schwartz|صفحه=293-323|کد زبان=}} | * {{یادکرد کتاب|عنوان=National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process|سال=2014|مکان=|ناشر=The Penn State Journal of Law & International Affairs|نام۱=Aaron|نام خانوادگی۱=Schwartz|صفحه=293-323|کد زبان=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد|نشانی=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|تاریخ=17 مرداد 1404|تاریخ بازبینی=14 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=iranintl}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|نشانی=https://www.nytimes.com/2003/05/27/world/group-says-iran-has-2-undisclosed-nuclear-laboratories.html|تاریخ=|تاریخ بازبینی=|کد زبان=ENG|وبگاه=The New York Times|نام خانوادگی۱=Stolberg|نام۱=Sheryl Gay}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده ایم|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear|تاریخ=2 مهر 1388|تاریخ بازبینی=14 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=BBC Persian}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/04/090410_he_economist_mko|تاریخ=2009|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=BBC Persian}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq|تاریخ=2009|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=BBC Persian}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2012/09/120916_l31_iraq_mujaheddin_iran_exile|تاریخ=2012|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=BBC Persian}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق|نشانی=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/a-19541672|تاریخ=1395|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=دویچوله}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin|تاریخ=1395|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=BBC Persian}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|تاریخ=1398|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|نشانی=https://www.cfr.org/backgrounders/mujahadeen-e-khalq-mek|تاریخ=2014|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=Council on Foreign Relations(CFR)}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Congressional Research Service (2025), The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|نشانی=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|تاریخ=2025|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=CRS}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند|نشانی=https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D8%B1%D9%82-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B2%D9%86%D9%86%D8%AF|تاریخ=1404|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=باشگاه خبرنگاران جوان|کد زبان=}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین|نشانی=https://ana.ir/fa/news/854641/%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86|تاریخ=1402|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=خبرگزاری آنا|کد زبان=}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4645707/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=1398|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدامهای 67، آنچه بود؛آنچه نبود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/9057/%7C%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D8%B1%7C-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-67-%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%AF|تاریخ=تیر 1403|تاریخ بازبینی=|وبگاه=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=زادبر|نام۱=علیرضا}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/1092/%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B6%DB%B7-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF|تاریخ=1396|تاریخ بازبینی=|وبگاه=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=رازینی|نام۱=علی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند|نشانی=https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20201209-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A8%D8%B4%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%DB%B6%DB%B7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%AF|تاریخ=1398|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=rfi}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60|نشانی=https://www.habilian.ir/fa/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%85.html|تاریخ=1399|تاریخ بازبینی=|شناسه=هابیلیان|وبگاه=هابیلیان}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=آنچه درباره اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید|نشانی=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DB%B6%DB%B0-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF|تاریخ=1401|تاریخ بازبینی=|شناسه=رویداد 24|وبگاه=رویداد24}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|نشانی=https://www.iranwatch.org/library/ncri-info-2-top-secret-nuclear-sites-12-02|تاریخ=2002|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=iranwatch}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations|نشانی=https://www.congress.gov/crs-product/R40094?utm_source=chatgpt.com|تاریخ=2025|تاریخ بازبینی=|وبگاه=congress.gov|نام خانوادگی۱=Kerr|نام۱=Paul K}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1696 (2006)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf|تاریخ=2006|تاریخ بازبینی=|وبگاه=United Nations Security Council|نام خانوادگی۱=|نام۱=}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1737 (2006)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/681/42/pdf/n0668142.pdf|تاریخ=2006|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=United Nations Security Council}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1747 (2007)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n07/281/40/pdf/n0728140.pdf|تاریخ=2007|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=United Nations Security Council}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1803(2008)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n08/257/81/pdf/n0825781.pdf|تاریخ=2008|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=United Nations Security Council}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1929(2010)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n10/396/79/pdf/n1039679.pdf|تاریخ=2010|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=United Nations Security Council}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective|نشانی=https://doi.org/10.1080/00210860902764896|تاریخ=2022|تاریخ بازبینی=|وبگاه=Iranian Studies|نام خانوادگی۱=Salehi Esfahani|نام۱=Hadi|نام 2=|نام خانوادگی 2=}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well|نشانی=https://www.worldbank.org|تاریخ=2015|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=World Bank}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Who was Mohsen Fakhrizadeh|نشانی=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-was-iranian-scientist-killed-near-tehran-2021-09-24|تاریخ=2021a|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=Reuters}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=Attacks on Iranian nuclear scientists|نشانی=https://www.reuters.com/article/world/attacks-on-iranian-nuclear-scientists-idUSKBN2880D2|تاریخ=2020|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=Reuters}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=U.S. officials: MEK financed, trained and armed by Israel for attacks on Iran scientists|نشانی=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-teamed-terror-group-kill-iran-scientists-u-s-officials-flna241588|تاریخ=2012|تاریخ بازبینی=|شناسه=|وبگاه=NBC News}} | |||
* {{یادکرد کتاب|عنوان=Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations|سال=2018|مکان=New York|ناشر=Random House|پیوند=https://books.google.com/books?id=sLhyDwAAQBAJ|نام۱=R|نام۲=|نام خانوادگی۱=Bergman|نام خانوادگی۲=|نام۳=|نام خانوادگی۳=|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=|کد زبان=en|نام مترجم=|نام خانوادگی مترجم=|نام ویراستار=|نام خانوادگی ویراستار=}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۱ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۵۲
سازمان مجاهدین خلق ایران؛ تشکیلات سیاسی-شبه نظامی مخالف دولت ایران.[دیدگاه ۱]
سازمان مجاهدین خلق ایران (مجاهدین، MEK، MKO یا PMOI؛ در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران: سازمان منافقین)، از سازمانهای سیاسی ـ شبهنظامی تاریخ معاصر ایران که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با مارکسیسم در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و همپیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشتساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون مسعود و مریم رجوی.
بستر تاریخی پیدایش
سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعد از شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریانهای چپ و ضد استعماری، شکست تجربههای پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روشهای معتدلتر نهضت آزادی ظهور یافته است. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت میکردند، تحت تأثیر اقدامات سرکوبگرانه حکومت پهلوی و اندیشههای مارکسیستی، به مبارزه مسلحانه روی آوردند.[۱] این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبشهای انقلابی-مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.[۲] شکلگیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشههای انقلابی و ترقیخواه مارکسیستی در جهان؛ و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی از اندیشههای مدرن غربی[دیدگاه ۲].[۳]
بنیانگذاران و حلقه نخست
در منابع، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیکبین بهعنوان بنیانگذاران اصلی معرفی شدهاند و در برخی روایتها علیاصغر بدیعزادگان نیز در شمار بنیانگذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد سابقه فعالیت در محیطهای مذهبی و دانشجویی، از جمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکههای مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی فراهم کرد.[۴][۵][۶]
حلقه نخست سازمان از همان آغاز به مطالعه منظم اهمیت میداد. مطالعه قرآن، نهجالبلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آینده سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.[۷][۸]
ایدئولوژی
ایدئولوژی نخستین سازمان مجاهدین خلق ایران بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایهداری وابسته استوار بود.[۹] در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهی کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی-اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میگردید. بر اساس این تلقی، مبارزهی مسلحانه به مثابه ابزاری برای تحقق جامعهی بیطبقهی توحیدی در نظر گرفته میشد.[۱۰][۱۱] این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جایی که ترکیب آیهی 95 سوره نساء با نشانههایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان میکوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی همزمان بهره برداری کند.[۱۲][۱۳] حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادیگرایانه.[۱۴] مجاهدین مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده شدهاند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیستها همنظر بودند.[۱۵] یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحت تأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکی بودن راه خدا و تکامل بشر به عنوان یک اصل مارکسیستی بوده است. بر اساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا، را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ و از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو در عین مادیگرابودن مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام میزدند.[۱۶] به تعبیر سید روحالله خمینی این گروه به دین نگاه التقاطی و تکبعدی داشتهاست.[۱۷]
منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده
منابع مطالعاتی سازمان شامل قرآن، نهجالبلاغه، برخی کتابهای مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است. [۱۸]
از جمله آثار منتشرشده سازمان عبارتند از:
- متدولوژی شناخت: نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین «شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن» بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد.
- راه انبیاء راه بشر: تألیف محمد حنیفنژاد بر اساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
- سیمای یک مسلمان (یا امام حسین(ع) یا راه امام حسین(ع): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد.
- مقدمه مطالعات مارکسیستی: نوشته سعید محسن، جزوهای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.[۱۹]
تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.[۲۰] در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمدهای از رهبری اولیه و بحرانهای تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را بهعنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.[۲۱] در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پس از سالها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم بهعنوان فلسفهای مناسبتر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، بهعنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست. [۲۲]
این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ از جمله مجید شریفواقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پس از مجروح شدن دستگیر شد.[۲۳][۲۴] این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. با وجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۸ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.[۲۵]
بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه در میان گروههای مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفتهشده داشت.[۲۶]
در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، از جمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، که با تغییر ایدئولوژی مخالفت کرده بودند، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را حفظ و بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی ـ انقلابی سازمان متمرکز بود. پس از آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامهدهنده راه بنیانگذاران سازمان معرفی کردند.[۲۷][۲۸] با این وجو، برخی پژوهشگران معتقدند که اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک خود را از جریان مارکسیستشده متمایز میدانست، اما بسیاری از ویژگیهای تشکیلاتی پیشین، از جمله ساختار متمرکز، مخفیکاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت. [۲۹][۳۰]
سازمان و روحانیون شیعه
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد. با این حال، رابطه روحانیت با سازمان یکدست نبود؛ برخی حمایتها بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود و پس از آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، فاصلهگیری افزایش یافت.[۳۱][۳۲] بهخصوص پس از تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزه جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را همدست سایر دشمنان روحانیان (رژیم پهلوی و مارکسیستها) برمیشمرد که به باور او، حمله به روحانیان را به قصد نابودی روحانیان و به این دلیل انجام میدهند که مذهب را بهعنوان قدرتی تودهای مصادره کنند و در جهت مقاصد خود تفسیر و به کار ببندند.[۳۳]
در منابع تأکید شده است که آیت الله خمینی سازمان را به دلیل نگاه التقاطی و تکبعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروههایی که نام اسلام را به کار میگرفتند اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود میفهمیدند، موضع انتقادی داشت. در نتیجه، نسبت سازمان با امام خمینی از آغاز نسبت تأیید رسمی نبود.[۳۴] پس از انقلاب نیز به دلیل اینکه نتوانسته بودند به جایگاه در ساختار حکومت جدید دست یابند، به تقابل آشکار با روحانیون پرداختند، دشمنیای که در ترور برخی از سران روحانی جمهوری اسلامی توسط مجاهدین نمود یافت.[۳۵][دیدگاه ۳]
عملکرد سازمان پیش از انقلاب اسلامی
عملکرد سازمان از آغاز تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی در سه دوره قابل بررسی است: [۳۶]
از تأسیس تا ضربه رژیم در سال ۱۳۵۰ش
نخستین اقدام پس از بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود. [۳۷] سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصرارى نداشت. درباره شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال به تدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.[۳۸]
در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروههای ضربت ساواک، بیش از ۹۰ درصد اعضا و ۱۰۰ درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.[۳۹] در فروردین و خرداد ۱۳۵۱ش[دیدگاه ۴]، نه تن از اعضای کادر مرکزی تیرباران شدند.[۴۰] بنیانگذاران سازمان در ۴ خرداد ۱۳۵۱ به همراه دو عضو مرکزیت تیرباران شدند.[۴۱]
دوره رکود و تغییر ایدئولوژی (۱۳۵۰-۱۳۵۴)
پس از کشته شدن رضا رضایی در سال ۱۳۵۲، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند. [۴۲] آنان اعلام کردند که سازمان مجاهدین مارکسیست شده است و اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، از جمله مجید شریف واقفی، کردند.[۴۳]
در مهر ۱۳۵۴، با انتشار بیانیه هزار صفحهای اعلام مواضع ایدئولوژیک،[دیدگاه ۵] تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت و سازمان با مواضع ایدئولوژیک مارکسیستی اعلام[دیدگاه ۶] موجودیت کرد.[۴۴] [۴۵]در بخشی از این بیانیه آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد». [۴۶]
دوره ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷
پس از تغییر ایدئولوژی، سازمان در زمستان ۱۳۵۳، برای اثبات کارایی خود پس از تغییر ایدئولوژی، رضا زندیپور، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری رژیم پهلوی را ترور کرد.[۴۷] در ادامه عملیات نظامی، سازمان اقدام به ترور دو مستشار عالیرتبه آمریکایی کرد که هم آمریکا و هم رژیم پهلوی را نگران ساخت.[۴۸]
بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحت تأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که در آن مقطع رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، مصمم شدند با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در میان مردم، مانع گسترش این خبر شوند و همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره ببرند. [۴۹]
عملکرد پس از پیروزی انقلاب اسلامی
فاز سیاسی (۱۳۵۷-۱۳۶۰)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سران سازمان مجاهدین خلق که از شهریور ۱۳۵۰ در زندان بودند، در آذر و دی ۱۳۵۷ آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند. [۵۰]گروه چشمگیری از آنان که به مارکسیسم گرایش بیشتری داشتند، سازمان «پیکار در راه آزادی طبقه کارگر» را تأسیس کردند و بقیه تحت رهبری رجوی، با مواضع و تفسیرهای چپگرایانه و افراطی از اسلام، بر ایدئولوژی اسلامی سازمان و جدایی از گروه اول تأکید کردند.[۵۱] [۵۲]سازمان در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانهای در پیش گرفت؛ از یک سو تلاش کرد با استفاده از فرصت بهدستآمده، با تربیت نیروی شبهنظامی با نام «میلیشیا» و انتشار نشریه «مجاهد»، به تجهیز و سازماندهی و افزایش سطح توانایی نظامی و تبلیغاتی خود بپردازد و از سوی دیگر، در صدد برآمد با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی و زمینه سیاسی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بیشترین بهره را ببرد. [۵۳]
سازمان با نفوذ میان دانشجویان، دانشآموزان و کارمندان، تا نیمههای سال ۱۳۵۹، تلاش کرد برای جذب نیرو در دانشگاهها و مدرسهها و بعضی مراکز کارمندی، دفتر، کتابخانه یا دستکم یک میز یا تابلوی اعلانات به نام مجاهدین خلق داشته باشد.[۵۴] انسجام سازمان در آغاز پیروزی انقلاب، موجب نفوذ اعضای آن در نهادهای حساس و تعیینکنندهای چون دادگاهها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانهها، نخستوزیری و شورای امنیت کشور شد [۵۵] [۵۶]
رویارویی با جمهوری اسلامی
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸، با وجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، با ناکامی مواجه شد.[۵۷] در آذر ۱۳۵۸ در همهپرسی قانون اساسی به علت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد [۵۸] همچنین در انتخابات ریاست جمهوری (آذر ۱۳۵۸)، رجوی نامزد سازمان معرفی شد؛ اما پس از اعلام نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، سازمان در اطلاعیهای از کنارهگیری رجوی از انتخابات خبر داد.[۵۹]
در انتخابات مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ شرکت کرد که به واسطه سفارشهای امام خمینی به مردم مبنی بر رأیندادن به اشخاصی که انحراف عقیدتی یا اخلاقی دارند، با توفیقنیافتن این سازمان در صحنه سیاسی برای دستیابی به قدرت، این هدف با تبلیغات گسترده علیه نظام و اقدامات مسلحانه پیگیری شد.[۶۰]
اعلام رسمی مبارزه مسلحانه
پس از آنکه امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ بنیصدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ طی اطلاعیهای به صورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ خرداد، در تهران و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابانها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد.[۶۱] شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پیدرپی امکانات و اعضای آن به دست مردم، و زندگی مخفی افراد سازمان شد. [۶۲]
پس از این تحولات، سازمان دست به اقدامات تروریستی گستردهای زد که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ترور نافرجام سیدعلی خامنهای، امامجمعه تهران، در ۶ تیر ۱۳۶۰ [۶۳]
- بمبگذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر ۱۳۶۰ و کشتن بیش از هفتاد تن از مسئولان کشور از جمله سیدمحمد حسینی بهشتی[۶۴]
- انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت محمدعلی رجایی (رئیسجمهور) و محمدجواد باهنر (نخستوزیر) در ۸ شهریور ۱۳۶۰ [۶۵]
- ترور شخصیتهایی مانند سیداسدالله مدنی (امامجمعه تبریز)، علی قدوسی (دادستان کل انقلاب)، سیدعبدالکریم هاشمینژاد و سیدعبدالحسین دستغیب (امامجمعه شیراز)[۶۶]
سازمان مجاهدین خلق، عملیاتهایی را نیز علیه نیروهای مردمی و شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده انجام میداد. [۶۷]اتهام این افراد از منظر سازمان، اموری چون داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی گزارش شده است. برای نمونه، گزارش شده که بیش از ۷۵ درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰، شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف بوده است.[۶۸]
امام خمینی در واکنش به این اقدامات، آن را نشانه بیاعتقادی «منافقین» به اصول اسلامی و بینصیببودن از بینش سیاسی دانست؛ [۶۹] همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.[۷۰]
استقرار در عراق و عملیات نظامی
پس از رویارویی مستقیم سازمان با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، در ۶ مرداد ۱۳۶۰، خبر فرار یک هواپیمای بوئینگ سوخترسانی نظامی از فرودگاه تهران منتشر شد. خلبان این هواپیما سرهنگ معزی و مسافران آن مسعود رجوی و سیدابوالحسن بنیصدر بودند که پنهانی ایران را به مقصد فرانسه ترک کردند.[۷۱]
پس از امضای معاهدهای با طارق عزیز (معاون نخستوزیر وقت عراق)، رجوی در سال ۱۳۶۵ به عراق رفت و به تدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند.[۷۲]
عملیات آفتاب
عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.[۷۳] در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ تن کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان میشود و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.[۷۴]
عملیات چلچراغ
سه ماه پس از عملیات آفتاب، در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷، سازمان عملیات چلچراغ را اجرا کرد. هدف از این عملیات تصرف شهر مهران بود که محقق شد.[۷۵] در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردانهای مختلف توپخانه و کاتیوشای حکومت اسلامی به طور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.[۷۶] .
عملیات فروغ جاویدان و شکست در مرصاد
پس از عملیات چلچراغ و شش روز پس از قبول قطعنامه آتشبس توسط حکومت ایران، سازمان مجاهدین در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۶۷ عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.[۷۷] آنها توانستند تا عمق ۱۵۰ کیلومتری از مرز در داخل ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلامآباد غرب را به تصرف خود درآورند.[۷۸]
اما نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند. [۷۹]در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند. [۸۰]مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن طی این عملیات کشته شدند.[۸۱]
اعدام های تابستان ۱۳۶۷
اعدامهای سال ۱۳۶۷ به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروههای چپ در تابستان ۱۳۶۷ گفته میشود. این رویداد از مناقشهبرانگیزترین وقایع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود و درباره زمینههای وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدامشدگان و نحوه اجرای احکام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.[۸۲][۸۳][۸۴]
پیشینه
در ۳ مرداد ۱۳۶۷، سازمان مجاهدین خلق با پشتیبانی ارتش عراق عملیات «فروغ جاویدان» را با هدف پیشروی به سمت تهران آغاز کرد. این عملیات چند روز بعد در عملیات «مرصاد» با شکست مواجه شد.[۸۲][۸۵] بنابر منابع، همزمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژهای در کشور ایجاد کرد و نگرانیهایی درباره همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.[۸۵]
در پی این تحولات، آیتالله خمینی حکمی درباره رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. بر اساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری میکردند، «محارب» شناخته شدند و پرونده آنان توسط هیئتهایی که بعدها به «هیئتهای رسیدگی» یا «هیئت مرگ» شهرت یافت، بررسی شد.[۸۳]
مبانی حقوقی و دیدگاه رسمی
در منابع رسمی جمهوری اسلامی، اعدامهای سال ۱۳۶۷ در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به «محاربه» و «بغی» تبیین شده است. در گفتوگوی منتشرشده با علی رازینی، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ اعدام شدند، پیشتر به اتهام اقدامات مسلحانه، ترور یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پروندهها با توجه به شرایط ناشی از عملیات فروغ جاویدان و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد.[۸۵]بر اساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی میشد.[۸۲][۸۵]
هیئت اجرای حکم
ترکیب اصلی این هیأت در تهران شامل آقایان حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت زندان اوین، که بعدها در گفتوگو با مرکز اسناد انقلاب اسلامی وضعیت آن دوران را بحرانی توصیف کرد و مواضع خود را ناشی از ضرورت حفظ نظام دانست.[۸۳] مرتضی اشراقی، دادستان تهران، سید ابراهیم رئیسی، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات بودند.[۸۳]در شهرستانهای دیگر نیز هیأتهای مشابهی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.[۸۵]
اختلاف درباره آمار
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده و هیچ رقم واحدی که مورد پذیرش همه منابع باشد، وجود ندارد.[۸۲][۸۶]بر اساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آمار اعلامشده از سوی سازمان مجاهدین خلق در دورههای مختلف تغییر کرده است. در این گزارش آمده است که این سازمان در ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سالهای بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش یافت.[۸۲]در برخی از گزارشهای منتشرشده، این تغییرات ناشی از افزوده شدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش یا بر اثر علل دیگر جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ نداشتند.[۸۲][۸۷]در مقابل، گزارشهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین و برخی از نهادهای خارج از ایران ، شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر برآورد کردهاند. در این منابع، آمارهایی بین حدود ۲۸۰۰ تا بیش از ۵۰۰۰ نفر مطرح شده و در برخی اسناد و بیانیههای سازمان مجاهدین خلق نیز رقم ۳۰ هزار نفر ذکر شده است. با این حال، این منابع نیز بر نبود امکان تعیین رقم قطعی به دلیل محدودیت دسترسی به اسناد رسمی تأکید کردهاند.[۸۳][۸۸]
دیدگاه منابع رسمی جمهوری اسلامی
منابع رسمی جمهوری اسلامی، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین خلق را فاقد پشتوانه مستند و بیش از میزان واقعی ارزیابی کردهاند.[۸۲][۸۷] بر اساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی فهرست اسامی منتشرشده نشان میدهد که شمار اعدامشدگان احتمالاً کمتر از ۵۰۰ نفر بوده است. در این گزارش همچنین آمده است که بسیاری از افراد اعدامشده پیشتر به اتهام مشارکت در اقدامات مسلحانه، ترور یا بمبگذاری محاکمه و محکوم شده بودند و بررسیهای سال ۱۳۶۷ ناظر بر استمرار وابستگی آنان به سازمان مجاهدین خلق بود.[۸۲] در مصاحبه منتشرشده از سوی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اعدامهای سال ۱۳۶۷ در چارچوب قوانین وقت و پس از بررسی وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق توصیف شده و تأکید شده است که برخورد قضایی با این سازمان پس از اعلام مبارزه مسلحانه در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ آغاز شده بود.[۸۵]
دیدگاه سازمانهای حقوق بشری
سازمانهای حقوق بشری و برخی پژوهشگران مستقل، برآوردهای رسمی جمهوری اسلامی را کمتر از میزان واقعی دانسته و شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر ارزیابی کردهاند. این برآوردها عمدتاً بر پایه شهادت بازماندگان، خانواده قربانیان، اسناد گردآوریشده و گزارشهای سازمانهای بینالمللی است. با این حال، در این منابع نیز تصریح شده است که به دلیل نبود دسترسی عمومی به اسناد رسمی و فقدان فهرست جامع قربانیان، تعیین تعداد دقیق اعدامشدگان امکانپذیر نیست.[۸۳][۸۸]
اختلاف درباره آمار اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ همچنان ادامه دارد. منابع رسمی جمهوری اسلامی شمار اعدامشدگان را چند صد نفر و عمدتاً کمتر از ۵۰۰ نفر برآورد میکنند، در حالی که سازمان مجاهدین خلق، نهادهای حقوق بشری و برخی پژوهشگران، آمارهایی از چند هزار تا ۳۰ هزار نفر ارائه کردهاند. نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی نسبت به این رویداد، از مهمترین عوامل استمرار اختلاف درباره آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ به شمار میرود.[۸۲][۸۹] [۸۵][۸۷]
اختلاف درباره فهرست قربانیان
یکی از محورهای اختلاف، اعتبار فهرست اسامی اعدامشدگان است. بنابر برخی از منابع، تعدادی از اسامی موجود در فهرستهای سازمان مجاهدین خلق مربوط به افرادی بوده که در سالهای قبل اعدام شده، در عملیات نظامی کشته شده یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و به تدریج این فهرستها برای استفاده در مجامع بینالمللی گسترش یافتهاند.[۸۷] در مقابل، سازمانهای حقوق بشری و خانواده قربانیان این ادعاها را نپذیرفته و فهرستهای خود را بر پایه شهادت بازماندگان، اسناد خانوادگی و تحقیقات میدانی تنظیم کردهاند.[۸۳]
تحول به فرقه و ساختار رهبری
پس از خروج از ایران، مسعود رجوی طی بیش از سه سال، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی مذهبی، به فرقهای مذهبی-مافیایی فروکاست. [۹۰] ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴، و ده سال پس از تغییر ایدئولوژی به عنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده زیرپاگذاشتن صریحترین احکام اسلامی بود.[۹۱] پس از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد.[۹۲] به گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقهای در زمینههای سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره میشد؛ قوانینی که بر اساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه میشدند تا از سازمان جدا نشوند. [۹۳] [۹۴]
پس از سقوط صدام: اشرف، لیبرتی و آلبانی
بعد از خاتمهٔ جنگ، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز نمودند. مسعود رجوی رهبر گروه از آن زمان به بعد دیده نشده است. [۹۵]گرچه سازمان مجاهدین با پخش پیامهایی منسوب به وی مدعی زنده بودن اوست. این شهر موضوع اصلیترین اختلاف بین مجاهدین و جمهوری اسلامی بود. جمهوری اسلامی تلاشهای زیادی برای منحل کردن و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آنها به ایران چه مستقیماً و چه از طریق افراد وابسته به خود در دولت عراق به کار بست. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گستردهای در میان مردم عراق زدند تا حمایتهایی را کسب نمایند؛ از جمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفراز مردم عراق با امضای بیانیهای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی در عراق شدند. در این حال موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیشتر ندارند، یا این که به ایران بازگردند یا کشور دومی را برای حضور خود انتخاب کنند، چرا که تحت هیچ شرایطی دیگر نمیتوانند در خاک عراق بمانند. [۹۶]با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به کمپ لیبرتی آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲ میلادی از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند.[۹۷] در پی وجود نا امنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بینالمللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند.[۹۸] در نهایت در سال ۱۳۹۵ کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی اشرف۳ منتقل شدند.[۹۹]
رسانه، تبلیغات، فعالیت سایبری و دیپلماسی عمومی
رسانه، ابزار اصلی سازمان برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیهها، کلاسهای تبیین جهان، کتابچهها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، و سپس سایتها، شبکههای اجتماعی، رسانههای برونمرزی و گردهماییهای آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل دادهاند. پس از کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.[۱۰۰]
دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکههای اجتماعی با تعبیرهایی مانند «لشکر سایبری» یاد شده است. اهمیت فعالیت آنلاین سازمان در سالهای اخیر قابل انکار نیست، زیرا ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.[۱۰۱]
افشاگریهای سازمان مجاهدین خلق درباره برنامه هستهای ایران و پیامدهای بینالمللی آن
افشاگریهای سازمان مجاهدین خلق ایران و بازوی سیاسی آن، شورای ملی مقاومت ایران، درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران، از مهمترین رخدادهای مرتبط با پرونده هستهای ایران در دهه ۱۳۸۰ به شمار میرود. این افشاگریها که از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنیسازی نطنز و مجتمع آب سنگین اراک آغاز شد، به جلب توجه جامعه بینالمللی نسبت به ابعاد اعلامنشده برنامه هستهای ایران انجامید و زمینهساز آغاز بازرسیهای گستردهتر آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) شد.[۱۰۲] سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیهای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای و «خدمت به عالیترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی»، در ۳۴ سال گذشته دست به «۱۳۳ رشته افشاگری» زده است.[۱۰۳] در ۱۴ اوت ۲۰۰۲، علیرضا جعفرزاده، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده، در یک نشست خبری در واشینگتن از وجود دو تأسیسات هستهای اعلامنشده در نطنز و اراک خبر داد. وی اعلام کرد که ایران در نطنز در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنیسازی اورانیوم و در اراک در حال ساخت کارخانه تولید آب سنگین است.[۱۰۴][۱۰۲] همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، این سازمان ادعاهای تازهای پیرامون برنامهٔ هستهای ایران ارائه داد.[۱۰۵] در مهر ۱۳۹۹ برابر با سپتامبر ۲۰۲۰ سازمان دو سایت سرخهحصار در تهران و مریوان در آباده، و فعالیتهای آنها برای «تولید سلاح هستهای» را افشا کرد.[۱۰۶]شایان ذکر است که این افشاگری ها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران بود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بیاعتمادی بینالمللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.[۱۰۷]
تأثیر بر روند بازرسیهای آژانس
افشای تأسیسات نطنز و اراک نقطه آغاز مرحله جدیدی از نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر برنامه هستهای ایران بود. پس از این افشاگری، بازرسیهای فنی آژانس افزایش یافت و ایران در سالهای ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ ناچار به ارائه اطلاعات بیشتری درباره فعالیتهای هستهای خود شد. این روند به امضای توافق سعدآباد میان ایران و سه کشور اروپایی در مهر ۱۳۸۲ و تعلیق موقت غنیسازی انجامید.[۱۰۲]
انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات گردید. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳ از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و گزارشهای رسمی آژانس نشان داد که ایران برخی فعالیتها و مواد هستهای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیشتر اعلام نکرده بود.[۱۰۸]
پس از انتشار گزارشهای آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳) انجامید. بر اساس این توافقها، ایران بهطور داوطلبانه غنیسازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین درباره دامنه تعهدات و ادامه فعالیتهای هستهای موجب توقف این روند شد.[۱۰۸]در سال ۲۰۰۶، پس از گزارشهای متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هستهای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع شد. شورای امنیت متعاقباً با تصویب قطعنامههای 1696، 1737، 1747، 1803 و 1929 مجموعهای از تحریمهای بینالمللی را علیه ایران وضع کرد. بر اساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲ شورای ملی مقاومت نقطه آغاز علنی شدن مناقشه هستهای ایران بود، اما تصویب تحریمها نتیجه مجموعهای از عوامل، از جمله یافتههای آژانس، روند مذاکرات و تصمیمهای شورای امنیت محسوب میشود و صرفاً به افشاگریهای اولیه محدود نبود.[۱۰۸]
تأثیر بر تحریمهای بینالمللی
افشاگریهای سال ۲۰۰۲ م، نقطه آغاز بحران بینالمللی هستهای ایران و اعمال تحریم های شورای امنیت شد.بطوریکه در فاصله سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامههای ۱۶۹۶[۱۰۹]، ۱۷۳۷[۱۱۰]، ۱۷۴۷[۱۱۱]، ۱۸۰۳ [۱۱۲]و ۱۹۲۹[۱۱۳]، مجموعهای از تحریمهای هستهای علیه ایران اعمال کرد. این تحریمها محدودیتهایی در زمینه انتقال فناوری هستهای، فعالیتهای بانکی، سرمایهگذاری، تجارت تسلیحاتی و فعالیت اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هستهای ایران ایجاد کردند.
پیامدهای اقتصادی و سیاسی
تحریمهای مصوب شورای امنیت و سپس تحریمهای یکجانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا آثار قابل توجهی بر اقتصاد ایران بر جای گذاشت.[۱۰۸] مطالعات اقتصادی نشان دادهاند که تشدید تحریمها با کاهش سرمایهگذاری خارجی، محدود شدن دسترسی ایران به نظام مالی بینالمللی، افزایش هزینه مبادلات تجاری، کاهش درآمدهای نفتی و فشار بر رشد اقتصادی همراه بوده است.[۱۱۴]همچنین، گزارشهای صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی نشان میدهد که محدودیتهای بانکی و مالی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و شبکه پرداختهای بینالمللی را به طور چشمگیری کاهش داد و بر تجارت خارجی و سرمایهگذاری اثر منفی گذاشت.[۱۱۵]
ترور دانشمندان هستهای ایران و ادعاهای مربوط به نقش سازمان مجاهدین خلق
از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۹ چند تن از استادان دانشگاه، پژوهشگران و مدیران مرتبط با برنامه هستهای ایران، از جمله مسعود علیمحمدی، مجید شهریاری، داریوش رضایینژاد، مصطفی احمدی روشن و محسن فخریزاده در عملیاتهای ترور یا سوءقصد کشته شدند.[۱۱۶][۱۱۷]جمهوری اسلامی ایران از همان آغاز، اسرائیل را مسئول اصلی این ترورها معرفی کرد و در برخی موارد، سازمان مجاهدین خلق را نیز به همکاری با سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل (موساد) متهم ساخت.[۱۱۸] در فوریه ۲۰۱۲، شبکه NBC News به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هستهای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. بر اساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیاتها آگاه بود، اما در آنها مشارکت مستقیم نداشت.[۱۱۹] در گزارش NBC آمده است که عملیاتها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمبهای مغناطیسی بر خودروها و عملیاتهای هدفمند شهری انجام میشد؛ شیوهای که در ترور مسعود علیمحمدی، مجید شهریاری و مصطفی احمدی روشن نیز مشاهده شد.[۱۲۰][۱۱۷]سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هستهای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیاتها را نپذیرفته و درباره جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.[۱۲۰] برخی پژوهشگران و روزنامهنگاران حوزه اطلاعات و امنیت، از جمله رونن برگمن، عملیات ترور دانشمندان هستهای را در چارچوب راهبرد بلندمدت اسرائیل برای کند کردن پیشرفت برنامه هستهای ایران تحلیل کردهاند. در این تحلیلها تأکید شده است که هدف عملیاتها، حذف نیروهای کلیدی، ایجاد اختلال در پروژههای فنی و افزایش هزینههای امنیتی برنامه هستهای ایران بوده است.[۱۲۱]
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی ایران این ترورها را بخشی از «جنگ اطلاعاتی و امنیتی» علیه ایران دانسته و اعلام کردهاند که سازمان مجاهدین خلق در شناسایی برخی اهداف و انتقال اطلاعات به سرویسهای اطلاعاتی خارجی نقش داشته است. این ادعا در مواضع رسمی جمهوری اسلامی تکرار شده، اما اسناد قضایی یا گزارش رسمی بینالمللی که مسئولیت حقوقی سازمان مجاهدین خلق را به طور قطعی اثبات کند، تاکنون منتشر نشده است.[۱۱۷][۱۱۶]
وضعیت فعلی و بین المللی
این سازمان پس از انتقال اعضای خود از عراق،از سال ۲۰۱۶ مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه «اشرف ۳» در آلبانی مستقر کرده است.[۱۲۲] فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.[۱۲۳] رهبری سازمان بهصورت رسمی با مریم رجوی ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵ بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود.[۱۲۴] در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳ در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی درباره مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و به دلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته باشد، اما این موضوع تاکنون بهطور مستقل تأیید نشده است.[۱۲۵] از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیشتر در فهرست سازمانهای تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پس از بازنگریهای قضایی، در سال ۲۰۰۹ از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲ از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. با این حال، جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی میداند. [۱۲۶][۱۲۷]
درباره میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابیها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکهای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که به دلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و عراق، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گستردهای در داخل ایران برخوردار نیست.[۱۲۸]
بازنمایی در کتاب، خاطرات و پژوهشها
درباره سازمان مجاهدین خلق، مجموعهای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتابهای انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی میتوان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سهجلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتابهایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطفالله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان اهمیت دارد.[۱۲۹]
انعکاس در سینما، تلویزیون و مستند
در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایتهای امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمیتر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی میپردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیریهای دهه ۱۳۶۰، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانوادههای درگیر با اردوگاه اشرف پرداختهاند.[۱۳۰]
در تلویزیون، سهگانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستانهایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمب گذاریهای آنان را در قالب درام و خرده داستانهایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درون سازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکلگیری تا دوره معاصر تمرکز دارد. بازنمایی فرهنگی سازمان در ایران عمدتاً در چارچوب حافظه امنیتی جمهوری اسلامی شکل گرفته است؛ یعنی سازمان بیشتر به عنوان شبکهای مخفی، خشونتمحور، وابسته یا فرقهای نمایش داده میشود تا به عنوان یک حزب سیاسی عادی.[۱۳۱][دیدگاه ۷]
پانویس
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱: ۶۰۲-۶۰۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۰.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱: ۶۰۳.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۶۶۳-۶۶۴.
- ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۴۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۶۶۱-۶۷۱.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی، ۱۰۷-۱۱۵.
- ↑ دارابی، جریان شناسی سیاسی در ایران، ۱: ۴۰۴.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۶۰۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب، ۱: ۱۱۱.
- ↑ دارابی، جریان شناسی سیاسی در ایران، ۱۰۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۳۸۱-۳۸۲.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۶.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱: ۱۲۷.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۷-۶۸۸.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۰: ۴۵۹-۴۶۰.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۲۶-۳۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۹۷-۶۹۹.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۱-۷۰۲.
- ↑ کوشکی، تبار ترور، ۱۰۲-۱۰۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۵-۴۰۶.
- ↑ جعفریان، جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۸.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۲۶-۱۳۵.
- ↑ جعفریان، جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۳۰-۱۳۵.
- ↑ دارابی، جریان شناسی سیاسی در ایران، ۱۰۱.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۳۴۴-۳۴۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۱۱۲.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۴-۷۰۷.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۸: ۱۴۴.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۸.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام، ۱: ۳.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۲۶-۳۵.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۵۷-۵۸.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۳۷-۳۹.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، ۱: ۴۰۲-۴۰۴.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، ۱: ۴۰۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۲۲-۴۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۱۶-۴۲۱.
- ↑ احمدی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۱۴۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۰.
- ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۱: ۷۶-۷۷.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۵-۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۶۵-۴۶۶.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۲۶.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۵-۴۰۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۵۱.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۶-۴۰۷.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۹۵.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۳۸.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۴۲.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۰.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۵۷۹.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۸.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۴.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۹-۲۰۶.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۶۰.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۶۰.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۴: ۵۰۳-۵۰۴ و ۵۱۹.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۵: ۲۲۴-۲۲۵.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، ۱: ۲۱۸-۲۱۹.
- ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱: ۲۲۲-۲۲۳.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۵۷۹.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۷۵.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۸۱.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۸۴.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۰۴-۳۰۵.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۱۸-۳۱۹.
- ↑ صدر شیرازی، عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین، ۱: ۳۰۶-۳۲۷.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، پایان دفاع آغاز بازسازی، ۱: ۲۴۰.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۲۶-۳۲۹.
- ↑ ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ ۸۲٫۲ ۸۲٫۳ ۸۲٫۴ ۸۲٫۵ ۸۲٫۶ ۸۲٫۷ ۸۲٫۸ زادبر، «اعدامهای 67، آنچه بود؛آنچه نبود»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ ۸۳٫۰ ۸۳٫۱ ۸۳٫۲ ۸۳٫۳ ۸۳٫۴ ۸۳٫۵ ۸۳٫۶ «آنچه درباره اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید»، https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/%D8%A2%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DB%B6%DB%B0-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF.
- ↑ «کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند»، https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20201209-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A8%D8%B4%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%DB%B6%DB%B7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%AF.
- ↑ ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ ۸۵٫۲ ۸۵٫۳ ۸۵٫۴ ۸۵٫۵ ۸۵٫۶ رازینی، «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟»، https://www.bbc.com/persian/iran-61256323.
- ↑ ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ ۸۷٫۲ ۸۷٫۳ «بازی با آمار و ارقام پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60»، https://www.habilian.ir/fa/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%85.html.
- ↑ ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ «قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی»، https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/.
- ↑ «قتل عام 1367؛فراخوان جهانی برای دادخواهی»، https://iranfreedom.net/%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7%D8%9B-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۶۷.
- ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱: ۱۰۹.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۱۴۳.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱: ۲۸۴-۲۹۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۲۵۴-۲۶۸.
- ↑ «مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟»، https://www.bbc.com/persian/iran/2009/04/090410_he_economist_mko.
- ↑ «عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند»، https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq.
- ↑ «آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند»، https://www.bbc.com/persian/iran/2012/09/120916_l31_iraq_mujaheddin_iran_exile.
- ↑ «خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق»، https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/a-19541672.
- ↑ «از بغداد تا تیرانا: پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق»، https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۳۷۴-۳۸۷.
- ↑ «لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟»، https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF.
- ↑ ۱۰۲٫۰ ۱۰۲٫۱ ۱۰۲٫۲ “Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)”, https://www.iranwatch.org/library/ncri-info-2-top-secret-nuclear-sites-12-02.
- ↑ «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد»، https://www.iranintl.com/fa/202508082277.
- ↑ Stolberg, “Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories”, https://www.nytimes.com/2003/05/27/world/group-says-iran-has-2-undisclosed-nuclear-laboratories.html.
- ↑ «سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده ایم»، https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear.
- ↑ «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد»، https://www.iranintl.com/fa/202508082277.
- ↑ «راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران»، https://www.mehrnews.com/news/4645707/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86.
- ↑ ۱۰۸٫۰ ۱۰۸٫۱ ۱۰۸٫۲ ۱۰۸٫۳ kerr,Paul K, “Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations”, https://www.congress.gov/crs-product/R40094?utm_source=chatgpt.com.
- ↑ “UNSC Resolution 1696 (2006)”, https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf.
- ↑ “UNSC Resolution 1737 (2006)”, https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/681/42/pdf/n0668142.pdf.
- ↑ “UNSC Resolution 1747 (2007)”, https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n07/281/40/pdf/n0728140.pdf.
- ↑ “UNSC Resolution 1803 (2008)”, https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n08/257/81/pdf/n0825781.pdf.
- ↑ “UNSC Resolution 1929 (2010)”, https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n10/396/79/pdf/n1039679.pdf.
- ↑ Salehi Esfahani; Pesaran, “The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective”, The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective.
- ↑ “Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well”, Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well.
- ↑ ۱۱۶٫۰ ۱۱۶٫۱ “Who was Mohsen Fakhrizadeh”, https://www.reuters.com/article/world/attacks-on-iranian-nuclear-scientists-idUSKBN2880D2.
- ↑ ۱۱۷٫۰ ۱۱۷٫۱ ۱۱۷٫۲ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, https://www.reuters.com/article/world/attacks-on-iranian-nuclear-scientists-idUSKBN2880D2.
- ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, https://www.reuters.com/article/world/attacks-on-iranian-nuclear-scientists-idUSKBN2880D2.
- ↑ “U.S. officials: MEK financed, trained and armed by Israel for attacks on Iran scientists”, https://www.nbcnews.com/news/world/israel-teamed-terror-group-kill-iran-scientists-u-s-officials-flna241588.
- ↑ ۱۲۰٫۰ ۱۲۰٫۱ “U.S. officials: MEK financed, trained and armed by Israel for attacks on Iran scientists”, https://www.nbcnews.com/news/world/israel-teamed-terror-group-kill-iran-scientists-u-s-officials-flna241588.
- ↑ Bergman.R, Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations, 563-585.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۱۰.
- ↑ “Mujahadeen-e-Khalq (MEK)”, https://www.cfr.org/backgrounders/mujahadeen-e-khalq-mek.
- ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf.
- ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۸۶.
- ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf.
- ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۱-۳: بخش کتابشناسی.
- ↑ «۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین»، https://ana.ir/fa/news/854641/%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86.
- ↑ «سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند»، https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D9%88%D8%B1%D9%82-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B2%D9%86%D9%86%D8%AF.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ الان از مخالفین نظام جمهوری اسلامی ایران است، ولی در عین حال مخالف نظام شاهن شاهی هم بوده است و شاید الان هم باشد
- ↑ اگر مقصود از غرب به معنای عام باشد که شامل تفکر مارکسیستی هم شود درست است، ولی اگر غرب مقصود لیبرال دموکراسی باشد دقیق نیست. چون تفسیر آنها از اسلام ناشی از تفکر مارکسیستی بود تا لیبرال دموکراسی. اساسا با لیبرال دموکراسی مشکل داشتند.
- ↑ البته در این قسمت روایت های رقیب هم وجود دارد. در ورایت رقیب علت اصلی اختلاف بر سر تفسیر دین نبوده، بلکه سهم بری از قدرت عامل اصلی اختلاف بوده است در خط پایانی به این نکته اشاره شده که به علت عدم رسیدن به جایگاه قدرت در ایران بعد از انقلاب علت اختلاف و ترور مسئولین ج.ا بوده است
- ↑ بعد از عدد سال به تناسب از علایم اختصاری ش یا ق یا م استفاده شود
- ↑ مقصود اعلام است؟ تعبیر اعلامیه در مورد یک سند هزار صفحه ای شاید دقیق نباشد
- ↑ اعلام درست نیست؟
- ↑ مقاله ویکی پدیا حتمادیده شود. در آن مقاله دو چیز خیلی برجسته شده است. یکی افشاگری (به تعبیر دیگر جاسوسی این سازمان برای کشورهای ضد جمهوری اسلامی) و دیگر اعادام های دهه شصت. که در هر دوبخش با نگارش مقاله مجاهدین خلق در حقیقت کار ضدشناختی علیه جمهوری اسلامی کرده است. اگر نویسنده بتواند آن موارد را علیه مجاهدین استفاده کند خیلی خوب میشود. ضمنا به نظرم مقاله ویکی پدیا در قسمت قبل از انقلاب اسلامی این جریان هم غنی است. انشالله کوشش شود که مقاله ای نگارش شود که به مراتب بهتر از مقاله ویکی پدیا باشد.
منابع
- آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۲). ایران بین دو انقلاب. ترجمهٔ احمد گل محمدی و ابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.
- آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۶). اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی. ترجمهٔ فرهاد احمدی. آلمان: نیما.
- احمدی روحانی، حسین (۱۳۸۴). سازمان مجاهدین خلق ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- خمینی، سید روح الله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- جعفریان، رسول (۱۳۹۶). جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷). تهران: نشر علم.
- جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش). ج. ۲. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- حق بین، علی (۱۳۹۳). از مجاهدین تا منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- دارابی، علی (۱۳۸۹). جریان شناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- راستگو، علی اکبر (۱۳۸۴). مجاهدین خلق در آیینه تاریخ. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- صدر شیرازی، علی (۱۳۸۲). عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- فوزی، یحیی (۱۳۸۵). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
- کوشکی، محمد صادق (۱۳۹۷). تبار ترور. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- مهرآبادی، مظفر (۱۳۸۴). بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- نجاتی، غلامرضا (۱۳۷۳). تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۷۸). عبور از بحران. به کوشش یاسر هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۹). پایان دفاع آغاز بازسازی. به کوشش علیرضا هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
- Schwartz، Aaron (۲۰۱۴). National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process. The Penn State Journal of Law & International Affairs. ص. ۲۹۳-۳۲۳.
- «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد». iranintl. ۱۷ مرداد ۱۴۰۴. دریافتشده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
- Stolberg, Sheryl Gay. "Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories". The New York Times (به ENG).
- «سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده ایم». BBC Persian. ۲ مهر ۱۳۸۸. دریافتشده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
- «مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟». BBC Persian. ۲۰۰۹.
- «عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند». BBC Persian. ۲۰۰۹.
- «آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند». BBC Persian. ۲۰۱۲.
- «خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق». دویچوله. ۱۳۹۵.
- «از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق». BBC Persian. ۱۳۹۵.
- «لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟». خبرگزاری تسنیم. ۱۳۹۸.
- «Mujahadeen-e-Khalq (MEK)». Council on Foreign Relations(CFR). ۲۰۱۴.
- «Congressional Research Service (2025), The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)» (PDF). CRS. ۲۰۲۵.
- «سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴۰۴.
- «۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین». خبرگزاری آنا. ۱۴۰۲.
- «راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران». خبرگزاری مهر. ۱۳۹۸.
- زادبر، علیرضا (تیر ۱۴۰۳). «اعدامهای 67، آنچه بود؛آنچه نبود». مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- رازینی، علی (۱۳۹۶). «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود». مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند». rfi. ۱۳۹۸.
- «بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60». هابیلیان. ۱۳۹۹.
- «آنچه درباره اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید». رویداد24. ۱۴۰۱.
- «Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)». iranwatch. ۲۰۰۲.
- Kerr، Paul K (۲۰۲۵). «Iran's Nuclear Program: Tehran's Compliance with International Obligations». congress.gov.
- «UNSC Resolution 1696 (2006)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۰۰۶.
- «UNSC Resolution 1737 (2006)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۰۰۶.
- «UNSC Resolution 1747 (2007)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۰۰۷.
- «UNSC Resolution 1803(2008)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۰۰۸.
- «UNSC Resolution 1929(2010)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۰۱۰.
- Salehi Esfahani، Hadi (۲۰۲۲). «The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective». Iranian Studies.
- «Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well». World Bank. ۲۰۱۵.
- «Who was Mohsen Fakhrizadeh». Reuters. ۲۰۲۱a.
- «Attacks on Iranian nuclear scientists». Reuters. ۲۰۲۰.
- «U.S. officials: MEK financed, trained and armed by Israel for attacks on Iran scientists». NBC News. ۲۰۱۲.
- Bergman, R (2018). Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations (به انگلیسی). New York: Random House.