تسبیح: تفاوت میان نسخه‌ها

تسبیح در اصطلاح دینی به معنای تنزیه خداوند از هر نقص و در کاربرد رایج به رشته‌ای از مهره‌ها برای شمارش اذکار گفته می‌شود. این ابزار، پیشینه‌ای دیرین در تمدن‌های کهن داشته و از طریق مسیحیت یا [[فرهنگ]] هندو و بودایی وارد جهان اسلام شده است. تسبیح در انواع گوناگون از نظر تعداد دانه و جنس ساخته می‌شود و افزون‌بر کاربرد [[عبادت|عبادی]]، در محافل سیاسی، سوغات اماکن مقدس و باورهای عامیانه نیز جایگاه دارد. تسبیح، کاربردهای نمایشی و تزئینی هم دارد.  

== تاریخچه ==

=== در سنت مسیحی ===

در سنت مسیحی، استفاده از تسبیح برای تکرار اذکار، به‌ویژه میان مسیحیان نستوریِ شرق و برخی گروه‌های کاتولیک رواج یافت. در مقابل، بسیاری از فرقه‌های پروتستان با استناد به رویکردهای کلامی خود، استفاده از تسبیح را نپذیرفته و آن را نوعی بدعت یا عملی فاقد پشتوانهٔ دینی دانسته‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص29-30.'']</ref>

== انواع تسبیح ==

در کشورهای اسلامی، تسبیح‌ها گاهی بسیار گران‌بها ساخته شده<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج5، ۱۳۷۸ش، ص190.</ref> و با سنگ‌های جواهر، مزین می‌شوند. تسبیح نقره شیرازی ازجمله تسبیح‌های معروف ایرانی بود که بزرگان و بازرگانان در دست می‌گرفتند.<ref>ثابت، «واژگان و اصطلاحات نقره‌کاران شیرازی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> همچنین نوعی تسبیح به نام خرمهره وجود داشت که بیشتر توسط لوطی‌ها و داش‌مشتی‌ها استفاده می‌شد و دارای ۳۳ دانه از جنس چوب، یشم، [[عقیق]] و مانند آن بود.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج5، ۱۳۷۸ش، ص190.</ref>

تسبیح‌ها از نظر تعداد دانه‌ها به انواع گوناگونی تقسیم می‌شوند:

* '''چهاریکه''': تسبیحی ۲۴ یا ۲۵ دانه‌ای که کاربرد آن بیشتر جنبهٔ تفننی داشته و جنس دانه‌های آن از کائوچو یا چوب است.

* '''تسبیح ۱۰۰ دانه''': این نوع، تسبیح رایج میان مردم است. هر تسبیح ۱۰۰ دانه، به جز شیخک‌های آن، باید ۹۹ دانه داشته باشد که توسط شیخک‌ها به سه دستهٔ ۳۳تایی تقسیم می‌شوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239649/تسبیح احمدی، «تسبیح»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

== اجزای تسبیح ==

یک تسبیح کامل دارای اجزای زیر است:

# '''سَره''': دانه‌ای به اندازه هسته [[خرما]] که هر دو سر نخ تسبیح از سوراخ طولی آن گذشته و به منگوله‌ها متصل می‌شوند.

== کاربردها ==

تسبیح افزون‌بر کاربرد اصلی خود برای شمارش اذکار و اوراد، در برخی کشورها جنبهٔ تفننی‌_نمایشی نیز یافته است. گاهی تسبیح از مواد و سنگ‌های قیمتی مانند سندلوس ساخته می‌شود و برای آن خواصی بیان شده است.<ref>[https://silver110.ir/blog/sandeloos-stone/ «تاریخچه سنگ سندلوس بررسی خواص و انواع رنگ‌های آن+تشخیص اصالت»، وب‌سایت سیلور110.]</ref> در [[فرهنگ]] عمومی، استفاده از تسبیح صرفاً برای چرخاندن و سرگرمی، مذموم شمرده شده است. امروزه استفاده از تسبیح در محافل و ملاقات‌های سیاسی نیز رایج است و بیشتر برای تمرکز ذهن به کار می‌رود. در این گونه ملاقات‌ها، نوع تسبیح و نحوهٔ به دست گرفتن آن ممکن است حامل معنا و پیام باشد. برخی رواج تسبیح در محافل سیاسی را ناشی از ورود روحانیون به عرصهٔ سیاست و تقلید از فرهنگ مخصوص علما می‌دانند.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-10/90165-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86 «کاربرد تسبیح برای سیاسیون ایران»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>  

== تسبیح در فرهنگ ایرانیان ==

تسبیح در میان مردم ایران، به‌ویژه زنان، در مجالس به‌صورت گروهی و با عنوان سفرهٔ [[ختم صلوات]] و با آداب و تشریفات خاصی انجام می‌شود.<ref>[https://www.niksalehi.com/din-andishe/نحوه-برگزاری-مجلس-ختم-صلوات.html «نحوه برگزاری مجلس ختم صلوات» وبسایت نیکی صالحی.]</ref> تسبیح در افسانه‌ها، امثال و حِکم، شعر و نثر فارسی نیز حضوری پررنگ دارد. در لرستان، به تسبیح‌های ساخته‌شده از [[تربت امام حسین|تربت]] کربلا سوگند یاد می‌شود.<ref>عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج2، ۱۳۸۷ش، ص131.</ref> مردم اراک در [[امامزاده|امامزاده‌ها]] برای حاجت‌روایی، نذر تسبیح می‌کنند. بدین ترتیب که فرد پس‌از رسیدن به حاجت خود، تعدادی تسبیح خریده، آن‌ها را در [[مسجد جمکران]] تبرک کرده و سپس میان مردم توزیع می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/359378/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9 پویا، «بررسی باورهای مردم‌شناختی امامزاده عبدالله و آمنه‌خاتون شهر اراک»، ۱۳۸۷ش، ص۸۶.]</ref>  

{{پایان منابع}}