جز ویکی سازی و تمیزکاری |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''قوم ترکمن؛'''}} از اقوام ترکزبان ساکن در ساحل شرقی دریای خزر و نواحی اطراف آن. | {{درشت|'''قوم ترکمن؛'''}} از اقوام ترکزبان ساکن در ساحل شرقی دریای خزر و نواحی اطراف آن. | ||
| خط ۱۱: | خط ۱۰: | ||
پسوند «من» یا «مان» در زبان ترکی، از جمله پسوندهای کمکاربرد است که تنها بهمنظور تأکید و مبالغه استفاده میشود. برخی متخصصان بر این باورند که ترکمن، بهمعنی «من ترکام» است و این اشاره به برترانگاری [[قوم ترکمن]] دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=ترکمن&d=wiki&f=t واژهنامه آزاد، ذیل واژه ترکمن، وبسایت واژهیاب.]</ref> برخی دیگر، واژه ترکمان را بهمعنای ترکمانند در نظر گرفتهاند. گفته شده که ذوالقرنین با دیدن این مردم که نشانههایی شبیه به ترکان داشتند، آنها را ترکمان نامیده است.<ref>کاشغری، دیوان لغات الترک، ۱۳۳۳–۱۳۳۵ق، ج3، ص307.</ref> | پسوند «من» یا «مان» در زبان ترکی، از جمله پسوندهای کمکاربرد است که تنها بهمنظور تأکید و مبالغه استفاده میشود. برخی متخصصان بر این باورند که ترکمن، بهمعنی «من ترکام» است و این اشاره به برترانگاری [[قوم ترکمن]] دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=ترکمن&d=wiki&f=t واژهنامه آزاد، ذیل واژه ترکمن، وبسایت واژهیاب.]</ref> برخی دیگر، واژه ترکمان را بهمعنای ترکمانند در نظر گرفتهاند. گفته شده که ذوالقرنین با دیدن این مردم که نشانههایی شبیه به ترکان داشتند، آنها را ترکمان نامیده است.<ref>کاشغری، دیوان لغات الترک، ۱۳۳۳–۱۳۳۵ق، ج3، ص307.</ref> | ||
==تاریخچهٔ قوم ترکمن== | ==تاریخچهٔ قوم ترکمن== | ||
ترکان غُز تا اواخر سده ۴ق و پیش از آمدن بهسمت ایران، در صحرای وسیعی در ناحیه سیحون، میان دریای آل و [[دریای خزر]] زندگی میکردند.<ref>ابنخردادبه، المسالک والممالک، ۱۸۸۹م، ص31. | |||
اصطخری، مسالک الممالک، ۱۹۲۷م، ص9-10.</ref> قوم ترکمن تا قبل از حملهٔ مغول شهرنشین بودند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص111.]</ref> و پس از آن تا اوایل قرن بیستم میلادی، اغلب زندگی کوچنشینی داشتهاند؛<ref>[https://sppl.ui.ac.ir/article_15891.html . بردی آنامرادنژاد، «تحولات اجتماعی 50 سال اخیر در بین عشایر ترکمن (مطالعه موردی: بندر ترکمن)»، 1390ش، ص60.]</ref> اما پس از این دوران، دوباره به زندگی دِهنشینی و [[شهرنشینی]] بازگشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص111.]</ref> قوم ترکمن که تا حدود قرن هفتم میلادی، جزیی از قوم بزرگ اُغُزها و امپراطوری گوگتورک بودند، پس از زوال این امپراتوری، به طرف آرال و سیردریا کوچ کردند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/177009/fa . حسنی، «روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی-اجتماعی اقوام ایرانی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1388ش، ص141.]</ref> | اصطخری، مسالک الممالک، ۱۹۲۷م، ص9-10.</ref> قوم ترکمن تا قبل از حملهٔ مغول شهرنشین بودند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص111.]</ref> و پس از آن تا اوایل قرن بیستم میلادی، اغلب زندگی کوچنشینی داشتهاند؛<ref>[https://sppl.ui.ac.ir/article_15891.html . بردی آنامرادنژاد، «تحولات اجتماعی 50 سال اخیر در بین عشایر ترکمن (مطالعه موردی: بندر ترکمن)»، 1390ش، ص60.]</ref> اما پس از این دوران، دوباره به زندگی دِهنشینی و [[شهرنشینی]] بازگشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص111.]</ref> قوم ترکمن که تا حدود قرن هفتم میلادی، جزیی از قوم بزرگ اُغُزها و امپراطوری گوگتورک بودند، پس از زوال این امپراتوری، به طرف آرال و سیردریا کوچ کردند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/177009/fa . حسنی، «روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی-اجتماعی اقوام ایرانی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1388ش، ص141.]</ref> | ||
| خط ۲۴: | خط ۲۳: | ||
بعد از این پیمان، ترکمنها در شرایط دشواری قرار گرفتند؛ عملاً به دو دولت مالیات میدادند و بین دو سرزمین سرگردان بودند. فشار مالیاتی روسیه موجب [[مهاجرت]] آنها به ایران میشد؛ اما در ایران نیز از سوی دولت وقت مورد آزار قرار میگرفتند. در سال ۱۳۰۴ش با روی کار آمدن رضاشاه، تلاشهایی برای خلع سلاح و مطیع ساختن عشایر ترکمنصحرا آغاز شد و با استفاده از نیروهای نظامی و سیاست اسکان اجباری، بسیاری از آنها سرکوب شدند. با فروپاشی شوروی و استقلال ترکمنستان در سال ۱۳۷۱ش، قراردادهای مرزی اجازه تردد اتباع دو کشور تا ۴۵ کیلومتری داخل مرزها را داد که ابتدا با استقبال ترکمنهای ایران روبهرو شد، اما به تدریج کاهش یافت؛ این استقبال اولیه بیشتر به دلیل دیدار اقوام و بستگان و مسائل اقتصادی بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/41962/رفتار-سیاسی-قوم-ترکمن?q=رفتار%20سیاسی%20قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=1 حافظنیا و پیردشتی، «رفتار سیاسی قوم ترکمن»، 1381ش، ص83-86.]</ref> | بعد از این پیمان، ترکمنها در شرایط دشواری قرار گرفتند؛ عملاً به دو دولت مالیات میدادند و بین دو سرزمین سرگردان بودند. فشار مالیاتی روسیه موجب [[مهاجرت]] آنها به ایران میشد؛ اما در ایران نیز از سوی دولت وقت مورد آزار قرار میگرفتند. در سال ۱۳۰۴ش با روی کار آمدن رضاشاه، تلاشهایی برای خلع سلاح و مطیع ساختن عشایر ترکمنصحرا آغاز شد و با استفاده از نیروهای نظامی و سیاست اسکان اجباری، بسیاری از آنها سرکوب شدند. با فروپاشی شوروی و استقلال ترکمنستان در سال ۱۳۷۱ش، قراردادهای مرزی اجازه تردد اتباع دو کشور تا ۴۵ کیلومتری داخل مرزها را داد که ابتدا با استقبال ترکمنهای ایران روبهرو شد، اما به تدریج کاهش یافت؛ این استقبال اولیه بیشتر به دلیل دیدار اقوام و بستگان و مسائل اقتصادی بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/41962/رفتار-سیاسی-قوم-ترکمن?q=رفتار%20سیاسی%20قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=1 حافظنیا و پیردشتی، «رفتار سیاسی قوم ترکمن»، 1381ش، ص83-86.]</ref> | ||
==جغرافیا و جمعیت قوم ترکمن== | ==جغرافیا و جمعیت قوم ترکمن== | ||
قلمرو اقوام ترکمنی که در آسیای میانه زندگی میکنند، از شمال به دریاچهٔ آرال و فلات اُوسِت یورت، از جنوب به رودخانهٔ گرگان و کوههای شمال [[خراسان]] و مرزهای شمالی افغانستان، از مشرق به آمودریا و از مغرب به دریای [[مازندران]] محدود میشود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن][https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی «قوم ترکمن»، ویکیفقه.]</ref> | |||
امروزه بخش عمدهای از ترکمنها در ترکمنستان ساکن هستند. در سال ۲۰۱۴م، جمعیت این کشور حدود ۵ میلیون نفر بوده که ۸۵درصد آنها را ترکمنها تشکیل میدادند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکیتابناک.]</ref> خارج از ترکمنستان، مردمان این قوم ترکمن در ایران، افغانستان، عراق، ترکیه، اردن، سوریه، چین، تاجیکستان، روسیه و ازبکستان سکونت دارند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/177009/fa . حسنی، «روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی-اجتماعی اقوام ایرانی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1388ش، ص141.]</ref> | امروزه بخش عمدهای از ترکمنها در ترکمنستان ساکن هستند. در سال ۲۰۱۴م، جمعیت این کشور حدود ۵ میلیون نفر بوده که ۸۵درصد آنها را ترکمنها تشکیل میدادند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکیتابناک.]</ref> خارج از ترکمنستان، مردمان این قوم ترکمن در ایران، افغانستان، عراق، ترکیه، اردن، سوریه، چین، تاجیکستان، روسیه و ازبکستان سکونت دارند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/177009/fa . حسنی، «روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی-اجتماعی اقوام ایرانی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1388ش، ص141.]</ref> | ||
در ایران ترکمنها حدود ۲درصد از جمعیت را تشکیل میدهند که این میزان بهطور تقریبی معادل ۱٫۶ میلیون نفر است. ترکمنهای ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمنصحرا سکونت دارند. از لحاظ استانی، سکونتگاههای آنها در استانهای [[گلستان | در ایران ترکمنها حدود ۲درصد از جمعیت را تشکیل میدهند که این میزان بهطور تقریبی معادل ۱٫۶ میلیون نفر است. ترکمنهای ایران بیشتر در جنوب شرقی [[دریای خزر]] و در ترکمنصحرا سکونت دارند. از لحاظ استانی، سکونتگاههای آنها در استانهای [[استان گلستان|گلستان]]، [[خراسان رضوی]] ([[تربت جام]]) و [[خراسان شمالی]] است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/177009/fa . حسنی، «روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی-اجتماعی اقوام ایرانی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1388ش، ص141.]</ref> شهرهای مهم ترکمننشین در ایران عبارتند از بندرترکمن، [[گنبد کاووس (شهرستان)|گنبدکاووس]]، کلاله، آققلا، گمیشان، مراوهتپه و اینچهبرون.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکیتابناک.]</ref> | ||
در افغانستان نیز ترکمنها اغلب در شمال غربی این کشور، بهویژه در امتداد مرز با ترکمنستان در ولایتهای فاریاب و [[جوزجان]]، سکونت دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکیتابناک.]</ref> | در افغانستان نیز ترکمنها اغلب در شمال غربی این کشور، بهویژه در امتداد مرز با ترکمنستان در ولایتهای فاریاب و [[جوزجان]]، سکونت دارند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/288350/1/عشایر-ترکمن «در مورد عشایر ترکمن در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، ویکیتابناک.]</ref> | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۲: | ||
===اقوام ترکمن در ایرانِ امروزی=== | ===اقوام ترکمن در ایرانِ امروزی=== | ||
از جمله گروههای ترکمن که در ایران زندگی میکنند میتوان به یموت، گوکلن و تکه اشاره کرد. | |||
از جمله گروههای ترکمن که در ایران زندگی میکنند میتوان به یموت، گوکلن و تکه اشاره کرد. | |||
'''ترکمنهای یموت'''؛ به دو گروه یموت خیوه (خوارزم) و یموت استرآبادی (گرگان) تقسیم میشوند. یموتهای خیوه، در سمت غربی شهر خیوه و یموتهای گرگان در دشت گرگان (ترکمنصحرا) و برخی مناطق مجاور با ترکمنستان زندگی میکنند.<ref>Irons, "Nomadism as a Political Adaptation the Case of the Yomut .Turkmen", American Ethnologist 4: (144)</ref> بزرگترین طوایف یموت در [[ایران]] را دو طایفه بزرگ '''جعفربای''' و '''آتابای''' میدانند. این طوایف، هرکدام به طایفههای کوچکتری تبدیل میشوند که در نهایت نام ۹۱ طایفه از آنها، در فهرست ردهبندی قوم یموت ثبت شده است.<ref>.Yate, ''Khurasan and Sistan'', p. 280</ref> پیشهٔ اصلی این طوایف، گلهداری بوده است و بهصورت ییلاق و قشلاق، روزگار میگذراندند. دشت گرگان محل قشلاقی آنها و کوههای بالخان، در آن سوی رود اترک، بهعنوان محل ییلاق آنها بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248340/ترکمنهای-ایران-بررسی-زمینه-های-اجتماعی-3-با-هم-میهنان-خود-اشنا-شویم?q=ترکمن%20های%20ایران&score=17179869200.0&rownumber=3 پورکریم، «ترکمنهای ایران: بررسی زمینههای اجتماعی (3)»، 1346ش، ص49.]</ref> | |||
'''ترکمنهای گوکلن'''؛ قبیله گوکلن یا گوکلنگ بهمعنای «سرزمین سبز» نیز از دیگر قبایل ترکمن است. این قبیله از دو طایفه اصلی به نامهای «دودورغه» و «حلقه داغلو» تشکیل شدهاند.<ref>ذبیحی، گرگاننامه، ۱۳۶۳ش، ص126-127.</ref> | '''ترکمنهای گوکلن'''؛ قبیله گوکلن یا گوکلنگ بهمعنای «سرزمین سبز» نیز از دیگر قبایل ترکمن است. این قبیله از دو طایفه اصلی به نامهای «دودورغه» و «حلقه داغلو» تشکیل شدهاند.<ref>ذبیحی، گرگاننامه، ۱۳۶۳ش، ص126-127.</ref> | ||
| خط ۵۴: | خط ۵۷: | ||
*'''وفاداری'''؛ در سفرنامهها داستانهایی از وفاداری ترکمنها نقل شده است که '''حق نانونمک''' را نگه میدارند. | *'''وفاداری'''؛ در سفرنامهها داستانهایی از وفاداری ترکمنها نقل شده است که '''حق نانونمک''' را نگه میدارند. | ||
*'''برابری افراد'''؛ میان ترکمنها طبقه اشرافی موروثی وجود ندارد و همه خود را برابر میدانند؛ مگر کسانی که بهدلیل سن و خرد از احترام ویژهای برخوردارند و تنها کسانی رئیس میشوند که لیاقت رهبری را ثابت کرده باشند. نفوذ سرداران یا رهبران نیز ناشی از شایستگی آنها است. '''سردار''' در فرهنگ ترکمنها به افرادی اطلاق میشود که دلوجرأت داشته و قادر به رهبری گروههای مهاجم باشند. | *'''برابری افراد'''؛ میان ترکمنها طبقه اشرافی موروثی وجود ندارد و همه خود را برابر میدانند؛ مگر کسانی که بهدلیل سن و خرد از احترام ویژهای برخوردارند و تنها کسانی رئیس میشوند که لیاقت رهبری را ثابت کرده باشند. نفوذ سرداران یا رهبران نیز ناشی از شایستگی آنها است. '''سردار''' در فرهنگ ترکمنها به افرادی اطلاق میشود که دلوجرأت داشته و قادر به رهبری گروههای مهاجم باشند. | ||
*'''آزادگی، درستکاری و میهماننوازی'''؛ اکثر سیاحان و میسیونرهایی که با ترکمنها برخورد کردهاند، شخصیت آنها را ستودهاند و عشق به [[مهمان نوازی|میهماننوازی]]، شجاعت و علاقه بیپایان آنها به آزادگی و استقلال را شایسته ستایش دانستهاند. | *'''آزادگی، درستکاری و میهماننوازی'''؛ اکثر سیاحان و میسیونرهایی که با ترکمنها برخورد کردهاند، شخصیت آنها را ستودهاند و عشق به [[مهمان نوازی|میهماننوازی]]، شجاعت و علاقه بیپایان آنها به آزادگی و استقلال را شایسته ستایش دانستهاند. | ||
*'''احترام به زنان'''؛ طبق اظهارات جهانگردان محبت و ملاطفت ترکمنها با [[خانواده]] و احترامی که به زنان داشتند، قابل توجه بوده است. زنان نهتنها از لحاظ حقوق خانوادگی با مردان کاملاً مساوی بودند، بلکه پیرو وارث حق امر و نهی بر قبیله بوده و جنگاوران از آنها فرمانبرداری میکردند. | *'''احترام به زنان'''؛ طبق اظهارات جهانگردان محبت و ملاطفت ترکمنها با [[خانواده]] و احترامی که به زنان داشتند، قابل توجه بوده است. زنان نهتنها از لحاظ حقوق خانوادگی با مردان کاملاً مساوی بودند، بلکه پیرو وارث حق امر و نهی بر قبیله بوده و جنگاوران از آنها فرمانبرداری میکردند. | ||
*'''علاقهمند اسب'''؛ ترکمنها بدون اسب قادر به انجام هیچ کاری نیستند. یک ترکمن با داشتن اسب، خود را مالک صحرا میداند و با اسب خود میتواند در صحرای بیانتهایی که نه آب و نه گیاهی در آن یافت میشود، گرسنگی و تشنگی را تحمل کند. | *'''علاقهمند اسب'''؛ ترکمنها بدون اسب قادر به انجام هیچ کاری نیستند. یک ترکمن با داشتن اسب، خود را مالک صحرا میداند و با اسب خود میتواند در صحرای بیانتهایی که نه آب و نه گیاهی در آن یافت میشود، گرسنگی و تشنگی را تحمل کند. | ||
| خط ۶۰: | خط ۶۳: | ||
==تبارشناسی قوم ترکمن== | ==تبارشناسی قوم ترکمن== | ||
ترکمنها از نظر ظاهری مردمی نسبتاً تنومند هستند. سر آنها معمولاً نسبت به بدن قوی و عضلانیشان کوچک به نظر میرسد و چشمان کوچکی دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1016233/روند-و-فرایند-تحولات-تاریخی-ساختار-فرهنگی-اجتماعی-اقوام-ایرانی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=9 حسنی، «روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی اجتماعی اقوام ایرانی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1388ش، 146.]</ref> موهای کاملاً سیاه و دندانهای بسیار سفید دارند و ریش بلند و تُنُک دارند.<ref>[https://www.danshjoyan-torkman.ir/رفتار-شخصیت-ترکمن-ها/ «رفتار و شخصیت ترکمنها»، وبسایت دانشجویان ترکمن.]</ref> | ترکمنها از نظر ظاهری مردمی نسبتاً تنومند هستند. سر آنها معمولاً نسبت به بدن قوی و عضلانیشان کوچک به نظر میرسد و چشمان کوچکی دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1016233/روند-و-فرایند-تحولات-تاریخی-ساختار-فرهنگی-اجتماعی-اقوام-ایرانی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=9 حسنی، «روند و فرایند تحولات تاریخی ساختار فرهنگی اجتماعی اقوام ایرانی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1388ش، 146.]</ref> موهای کاملاً سیاه و دندانهای بسیار سفید دارند و ریش بلند و تُنُک دارند.<ref>[https://www.danshjoyan-torkman.ir/رفتار-شخصیت-ترکمن-ها/ «رفتار و شخصیت ترکمنها»، وبسایت دانشجویان ترکمن.]</ref> | ||
| خط ۷۹: | خط ۸۱: | ||
ساختار نظام خانوادهٔ ترکمنی از گذشته تاکنون بیشتر بر پایهٔ [[پدرسالاری]] بوده<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص115.]</ref> و مرد، عضو مقتدر و بانفوذ [[خانواده]] است و سایر افراد خانواده از قبیل زن و فرزندان، تابع او هستند. تأثیر و نفوذ همسران بر مردان نیز امری شناختهشده و قابل قبول در این قوم است.<ref>.Irons, ''The Yomut Turkmen'', p. 104.</ref> پس از آن زن مُسِن و بزرگ خانواده از جایگاه و احترامِ خاصی برخوردار است. زنان و [[دختر|دختران]] جوان اقوام ترکمن، بیشتر تابع تصمیمات و نظرات خانواده بهخصوص [[پدر]] خانواده هستند و احترام و تکریم نظر بزرگان جزء جداییناپذیر فرهنگ و سبک زندگی بانوان ترکمن است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص115.]</ref> | ساختار نظام خانوادهٔ ترکمنی از گذشته تاکنون بیشتر بر پایهٔ [[پدرسالاری]] بوده<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص115.]</ref> و مرد، عضو مقتدر و بانفوذ [[خانواده]] است و سایر افراد خانواده از قبیل زن و فرزندان، تابع او هستند. تأثیر و نفوذ همسران بر مردان نیز امری شناختهشده و قابل قبول در این قوم است.<ref>.Irons, ''The Yomut Turkmen'', p. 104.</ref> پس از آن زن مُسِن و بزرگ خانواده از جایگاه و احترامِ خاصی برخوردار است. زنان و [[دختر|دختران]] جوان اقوام ترکمن، بیشتر تابع تصمیمات و نظرات خانواده بهخصوص [[پدر]] خانواده هستند و احترام و تکریم نظر بزرگان جزء جداییناپذیر فرهنگ و سبک زندگی بانوان ترکمن است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی . عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص115.]</ref> | ||
====رابطهٔ پدر و پسر در خانوادهٔ ترکمنی==== | ====رابطهٔ پدر و پسر در خانوادهٔ ترکمنی==== | ||
در فرهنگ ترکمن، رابطه [[پدر]] و پسر دارای ساختار سلسلهمراتبی و شبیه رابطه رئیس و مرئوس است. پسر پس از [[بلوغ]]، بهتدریج در فعالیتهای اقتصادی [[خانواده]] مشارکت میکند، در تصمیمگیریهای مربوط به ازدواجش با او مشورت میشود و بهمرور در مسائلی مانند خریدوفروش دام و کوچ نیز نظر او پرسیده میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329160024-5078-21.pdf نعیمی و قلیزاده، «تغییرات فرهنگی (روند نابرابری جنسیتی و نژادی) در جامعه ترکمنها از زمان قرارداد آخال (1257ش) تا اصلاحات ارضی (1341ش)»، 1387ش، ص103.]</ref> پسران خانواده، پس از [[ازدواج]] نیز تا زمانیکه برای کار مستقل شوند، از خانواده پدری جدا نمیشوند.<ref>Tapper, "The Tribes in 18th and 19th Century Iran» , 1975-1976, P22.</ref> نکته قابل توجه، احترام عمیق جوانان به بزرگترها است. اگرچه شرایط زندگی مدرن بر این رابطه اثر گذاشته است؛ اما پدران ترکمن هنوز هم پسران خود را بهعنوان یک سرمایه انسانی ارزشمند تلقی میکنند؛ همانطور که در ضربالمثلی ترکمنی پسران سرچشمه ثروت معرفی شدهاند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329160024-5078-21.pdf نعیمی و قلیزاده، «تغییرات فرهنگی (روند نابرابری جنسیتی و نژادی) در جامعه ترکمنها از زمان قرارداد آخال (1257ش) تا اصلاحات ارضی (1341ش)»، 1387ش، ص103.]</ref> | |||
در گذشته، هنگام ازدواج پسر ارشد، پدر برای او آلاچیقی در سمت راست آلاچیق خود برپا میکرده و برای پسران دیگر خود نیز به نوبت، آلاچیقهایی در سمت چپ میساخته است. پسر آخر خانواده نیز که میان مردم ترکمن به کُرپه اوغلی معروف است، در آلاچیق پدر میماند.<ref>شوقی، دشت گرگان، ۱۳۱۴ش، ص۲۷.</ref> | در گذشته، هنگام ازدواج پسر ارشد، پدر برای او آلاچیقی در سمت راست آلاچیق خود برپا میکرده و برای پسران دیگر خود نیز به نوبت، آلاچیقهایی در سمت چپ میساخته است. پسر آخر خانواده نیز که میان مردم ترکمن به کُرپه اوغلی معروف است، در آلاچیق پدر میماند.<ref>شوقی، دشت گرگان، ۱۳۱۴ش، ص۲۷.</ref> | ||
====رابطهٔ پدر و دختر در خانوادهٔ ترکمنی==== | ====رابطهٔ پدر و دختر در خانوادهٔ ترکمنی==== | ||
رابطه پدر با دختر مجردش بهطور قابل توجهی با رابطهاش با پسر متفاوت است. پدر ترکمن نسبت به دخترش بسیار حساس و محافظهکار است. دختر در حضور پدر معمولاً صحبتی نمیکند و صرفاً از دستورات او اطاعت میکند. تصمیمگیری در مورد ازدواج دختر منحصراً بر عهده پدر است. او هرگز با افراد غیرخانواده در مورد دخترش صحبت نمیکند و حتی با بستگان نزدیک نیز صحبت دربارهٔ دخترش محدود به موضوع ازدواج او میشود. در جامعه ترکمن، پدر مسئول حفظ پاکدامنی دخترش است و در صورت انحراف دختر از مسیر [[عفت]]، پدر میتواند او را به قتل برساند. پس از ازدواج، رابطه پدر و دختر تغییر میکند و در واقع، نقش پدر به شوهر منتقل میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329160024-5078-21.pdf نعیمی و قلیزاده، «تغییرات فرهنگی (روند نابرابری جنسیتی و نژادی) در جامعه ترکمنها از زمان قرارداد آخال (1257ش) تا اصلاحات ارضی (1341ش)»، 1387ش، ص103-104.]</ref> | |||
دختران، ۲ تا ۳ روز پس از ازدواج خود، به [[خانه]] پدری برمیگردند تا آداب و هنرهای [[خانهداری]] و گلهداری را یاد بگیرند. آنها، تا دو سال در خانه پدری میماندند و پس از آن نیز تا یک سال به خانه پدر و شوهر رفتوآمد دارند تا هنرهای خود را تکمیل کنند.<ref>قورخانچی، نخبهٔ سیفیه، ۱۳۶۰ش، ص44.</ref> دختر پس از این مرحله سالی چند بار به دیدار والدینش میآید و در این دیدارها، مانند سایر زنان، در بخش زنانه اقامت میکند و به انجام کارهای زنانه میپردازد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329160024-5078-21.pdf نعیمی و قلیزاده، «تغییرات فرهنگی (روند نابرابری جنسیتی و نژادی) در جامعه ترکمنها از زمان قرارداد آخال (1257ش) تا اصلاحات ارضی (1341ش)»، 1387ش، ص104.]</ref> | دختران، ۲ تا ۳ روز پس از ازدواج خود، به [[خانه]] پدری برمیگردند تا آداب و هنرهای [[خانهداری]] و گلهداری را یاد بگیرند. آنها، تا دو سال در خانه پدری میماندند و پس از آن نیز تا یک سال به خانه پدر و شوهر رفتوآمد دارند تا هنرهای خود را تکمیل کنند.<ref>قورخانچی، نخبهٔ سیفیه، ۱۳۶۰ش، ص44.</ref> دختر پس از این مرحله سالی چند بار به دیدار والدینش میآید و در این دیدارها، مانند سایر زنان، در بخش زنانه اقامت میکند و به انجام کارهای زنانه میپردازد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120329160024-5078-21.pdf نعیمی و قلیزاده، «تغییرات فرهنگی (روند نابرابری جنسیتی و نژادی) در جامعه ترکمنها از زمان قرارداد آخال (1257ش) تا اصلاحات ارضی (1341ش)»، 1387ش، ص104.]</ref> | ||
==ساختار سیاسی-اجتماعی قوم ترکمن== | ==ساختار سیاسی-اجتماعی قوم ترکمن== | ||
سازمان سیاسی و اجتماعی ترکمنها را «هرجومرج منظم» نامیدهاند. در هر گروه مکانی، یک [[ریشسفید]] به نام '''یاشول''' حضور داشت. یاشول قدرت اجرایی نداشت؛ بلکه بهعنوان میانجی یا سخنگوی اعضا عمل میکرد و نمایندهای بدون قدرت محسوب میشد. ساختار سیاسی در جامعهٔ ترکمن بر اساس گروهبندیهای مکانی تعریف میشود: | سازمان سیاسی و اجتماعی ترکمنها را «هرجومرج منظم» نامیدهاند. در هر گروه مکانی، یک [[ریشسفید]] به نام '''یاشول''' حضور داشت. یاشول قدرت اجرایی نداشت؛ بلکه بهعنوان میانجی یا سخنگوی اعضا عمل میکرد و نمایندهای بدون قدرت محسوب میشد. ساختار سیاسی در جامعهٔ ترکمن بر اساس گروهبندیهای مکانی تعریف میشود: | ||
*'''اوبا'''؛ کوچکترین واحد ساختاری در قوم ترکمن است که معمولاً توسط «یاشاولی» (بزرگان) یا «آقساق» (ریشسفید) دارای درایت و فراست، رهبری میشد. | *'''اوبا'''؛ کوچکترین واحد ساختاری در قوم ترکمن است که معمولاً توسط «یاشاولی» (بزرگان) یا «آقساق» (ریشسفید) دارای درایت و فراست، رهبری میشد. | ||
| خط ۹۷: | خط ۹۸: | ||
سلسلهمراتب قدرت در ترکمنها بر اساس ریاست موروثی نبود؛ سرپرستان هر رده از نظام سنتی-اجتماعی توسط شورای یاشولیها و مردم انتخاب و در صورت لزوم، توسط مردم عزل میشدند. خان در راس ایل قرار داشت که امروزه این جایگاه وجود ندارد. همچنین کدخدایان توسط مردم و شورای یاشولیها انتخاب میشدند. روحانیون نیز در تمام امور شخصی و اجتماعی مردم حضور داشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/41962/رفتار-سیاسی-قوم-ترکمن?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=14 حافظنیا و پیردشتی، «رفتار سیاسی قوم ترکمن»، 1381ش، ص80.]</ref> | سلسلهمراتب قدرت در ترکمنها بر اساس ریاست موروثی نبود؛ سرپرستان هر رده از نظام سنتی-اجتماعی توسط شورای یاشولیها و مردم انتخاب و در صورت لزوم، توسط مردم عزل میشدند. خان در راس ایل قرار داشت که امروزه این جایگاه وجود ندارد. همچنین کدخدایان توسط مردم و شورای یاشولیها انتخاب میشدند. روحانیون نیز در تمام امور شخصی و اجتماعی مردم حضور داشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/41962/رفتار-سیاسی-قوم-ترکمن?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=14 حافظنیا و پیردشتی، «رفتار سیاسی قوم ترکمن»، 1381ش، ص80.]</ref> | ||
===نقش روحانیون در جامعهٔ ترکمن=== | ===نقش روحانیون در جامعهٔ ترکمن=== | ||
در گذشته، روحانیون نفوذ چشمگیری بر قبایل ترکمن داشتند و تقریباً همه امور این اقوام را اداره میکردند؛ اما بهتدریج، این نفوذ کاهش یافت؛ اگرچه همچنان از اهمیت و ارزش بالایی برخوردارند. علمای ترکمن در راستای وحدت بیشتر این قوم با سایر مردم ایران مؤثر هستند و زمینهٔ کاهش تنشهای احتمالی و واگرایی را فراهم آوردهاند. امروزه، سه گروه روحانیون، [[ریشسفید]]ان و نخبگان بین ترکمنها نقش مهمی دارند که البته نقش و نفوذ روحانیون در مقایسه با دیگران بیشتر است. قضاوت بین ترکمنها نیز اغلب توسط روحانیون یا بزرگان قوم انجام میشود. بیشتر علمای ترکمن بر این باورند که اهل سنت و [[شیعه]] عقاید خاص خود را دارند که قابل احترام است و با تحمل نظرات یکدیگر، وحدت حاصل میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1555350/تاثیر-عوامل-فرهنگی-اجتماعی-قوم-ترکمن-بر-امنیت-ملی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=16 عموزادخلیلی و رشیدی، «تأثیر عامل فرهنگی-اجتماعی قوم ترکمن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص54.]</ref> | |||
==پوشاک قوم ترکمن== | ==پوشاک قوم ترکمن== | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۱۰۴: | ||
===پوشاک زنان ترکمن=== | ===پوشاک زنان ترکمن=== | ||
پوشش زنان ترکمن متشکل از کلاه، [[سربند]]، شلوار، پیراهن و پاپوش است.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/82353 . «نگاهی به آداب و رسوم، پوشش و ازدواج در میان زنان ترکمن»، وبسایت پیشخوان.]</ref> پوشاک بانوان ترکمن بر اساس موقعیت کاری، در موارد زیر دستهبندی میشود: | |||
*لباس کار؛ هنگام انجام امور کشاورزی، پخت [[نان]] و کارهای منزل. | *لباس کار؛ هنگام انجام امور کشاورزی، پخت [[نان]] و کارهای منزل. | ||
*لباس شهر؛ مورد استفاده هنگام خروج از منزل و خرید از بازار. | *لباس شهر؛ مورد استفاده هنگام خروج از منزل و خرید از بازار. | ||
| خط ۱۱۶: | خط ۱۱۷: | ||
===زیورالات ترکمن=== | ===زیورالات ترکمن=== | ||
زیورآلات ترکمن اغلب درشت و از نقره ساخته شدهاند؛ ترکمنها بر این باورند که نقره خاصیت میکروبکشی دارد و به همین دلیل، زیورآلات خود را بیشتر از جنس نقره میسازند. در گذشته مردان ترکمن که در جنگ زخمی میشدند، نقره را بهعنوان مرهم بر زخمهای خود میگذاشتند. استفاده از نقره با آبکاری [[طلا]]، با توجه به خواص نقره و باورهای پیرامون آن میان ترکمنان، تأکیدی بر [[سادهزیستی]] و وجود حرمتهایی در سنت اسلامی با هدف دوری از [[تجملگرایی]] است.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_80805_6ba178c7493f8d117dfb92ec467f8e3c.pdf قزوینی و حجازی، «مطالعۀ نشانهشناسانۀ زیورآلات تومار زنان ایل تکۀ قوم ترکمن »، 1399ش، ص383.]</ref> | زیورآلات ترکمن اغلب درشت و از نقره ساخته شدهاند؛ ترکمنها بر این باورند که نقره خاصیت میکروبکشی دارد و به همین دلیل، زیورآلات خود را بیشتر از جنس نقره میسازند. در گذشته مردان ترکمن که در جنگ زخمی میشدند، نقره را بهعنوان مرهم بر زخمهای خود میگذاشتند. استفاده از نقره با آبکاری [[طلا]]، با توجه به خواص نقره و باورهای پیرامون آن میان ترکمنان، تأکیدی بر [[سادهزیستی]] و وجود حرمتهایی در سنت اسلامی با هدف دوری از [[تجملگرایی]] است.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_80805_6ba178c7493f8d117dfb92ec467f8e3c.pdf قزوینی و حجازی، «مطالعۀ نشانهشناسانۀ زیورآلات تومار زنان ایل تکۀ قوم ترکمن »، 1399ش، ص383.]</ref> | ||
| خط ۱۲۴: | خط ۱۲۴: | ||
===پوشاک مردان ترکمن=== | ===پوشاک مردان ترکمن=== | ||
لباس مردان ترکمن متشکل است از: | لباس مردان ترکمن متشکل است از: | ||
#'''دُون'''؛ ردای بلندی از جنس [[ابریشم]] که تا زیر زانوی آنها میآید. | #'''دُون'''؛ ردای بلندی از جنس [[ابریشم]] که تا زیر زانوی آنها میآید. | ||
#'''قوشاق''' یا '''تورمهشال'''؛ کمربندی بهشکل شال است. | #'''قوشاق''' یا '''تورمهشال'''؛ کمربندی بهشکل شال است. | ||
#'''چأکمن'''؛ بالاپوشی بلندتر از کتهای کنونی که از کُرک [[شتر]] تهیه شده است. | #'''چأکمن'''؛ بالاپوشی بلندتر از کتهای کنونی که از کُرک [[شتر]] تهیه شده است. | ||
#'''اوچمک''' یا '''سیلکمه'''؛ پوستینی از پوست برهٔ قرهگل (برهٔ ۵–۶ ماهه) و پوست گوسفند است که در هوای سرد استفاده میشود. | #'''اوچمک''' یا '''سیلکمه'''؛ پوستینی از پوست برهٔ [[کلاه قرهگل|قرهگل]] (برهٔ ۵–۶ ماهه) و پوست گوسفند است که در هوای سرد استفاده میشود. | ||
#'''کوینک'''؛ پیراهنی ساده و فاقد یقه بوده یا یقهای کوتاه، مدور و بدون دکمه، با آستینهایی بلند که بهجای دکمه، بندهایی در آن به کار میرود. این یقه با سوزندوزیهای مفصلی تزئین میشود و سر آستین آن نیز گلدوزی شده است. | #'''کوینک'''؛ پیراهنی ساده و فاقد یقه بوده یا یقهای کوتاه، مدور و بدون دکمه، با آستینهایی بلند که بهجای دکمه، بندهایی در آن به کار میرود. این یقه با سوزندوزیهای مفصلی تزئین میشود و سر آستین آن نیز گلدوزی شده است. | ||
#'''جولبار'''؛ شلوار مردانه گشادی که از رشتههای پنبهایِ لیفهایشکل تشکیل شده است. | #'''جولبار'''؛ شلوار مردانه گشادی که از رشتههای پنبهایِ لیفهایشکل تشکیل شده است. | ||
| خط ۱۴۶: | خط ۱۴۵: | ||
===هودیخوانی=== | ===هودیخوانی=== | ||
هودیخوانی یا [[لالایی|لالاییخوانی]]، نغمهای دلنشین و آرامبخش است که مادران ترکمن از هزاران سال پیش تاکنون بهعنوان یک میراث فرهنگی ارزشمند و ناملموس نگهداری کردهاند و امروز در فهرست [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|میراث فرهنگی]] کشور ثبت شده است. این لالایی، برای [[تربیت]] و آموزش [[کودک|کودکان]] و نوزادان در قالب اشعار مادرانه، مفاهیم اخلاقی بلند مانند شجاعت، مهربانی و [[صداقت]] را انتقال میدهد و باعث حفظ و تداوم فرهنگ و زبان این قوم شده است. وقتی کودکی '''هودی''' را میشنود، آرام میگیرد و به خواب فرومیرود. نهتنها کودکان، بلکه بزرگسالان نیز تحت تأثیر این آوا قرار میگیرند و در آرامش فرومیروند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402072920416/هودی-خوانی-لالایی-گوش-نواز-مادران-ترکمن ««هودیخوانی» لالایی گوشنواز مادران ترکمن»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | هودیخوانی یا [[لالایی|لالاییخوانی]]، نغمهای دلنشین و آرامبخش است که مادران ترکمن از هزاران سال پیش تاکنون بهعنوان یک میراث فرهنگی ارزشمند و ناملموس نگهداری کردهاند و امروز در فهرست [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|میراث فرهنگی]] کشور ثبت شده است. این لالایی، برای [[تربیت]] و آموزش [[کودک|کودکان]] و نوزادان در قالب اشعار مادرانه، مفاهیم اخلاقی بلند مانند شجاعت، مهربانی و [[صداقت]] را انتقال میدهد و باعث حفظ و تداوم فرهنگ و زبان این قوم شده است. وقتی کودکی '''هودی''' را میشنود، آرام میگیرد و به خواب فرومیرود. نهتنها کودکان، بلکه بزرگسالان نیز تحت تأثیر این آوا قرار میگیرند و در آرامش فرومیروند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402072920416/هودی-خوانی-لالایی-گوش-نواز-مادران-ترکمن ««هودیخوانی» لالایی گوشنواز مادران ترکمن»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
| خط ۱۵۲: | خط ۱۵۰: | ||
===لألهخوانی=== | ===لألهخوانی=== | ||
لألهها، ترانههای دختران و نوعروسان ترکمن است که از طریق آن، به وضعیت فرهنگی-اجتماعی در شکلدهی به زندگی مشترک، اعتراض میکنند یا دلتنگیهایشان را بروز میدهند. این ترانهها، غمناک و سوزناک هستند و دختران ترکمن در شبهای مهتابی آنها را دستهجمعی میخوانند. لألهها معمولاً چهارمصرعی و هفتهجایی هستند و گاهی بهصورت ترجیعبند استفاده میشوند؛ بهعنوان مثال در برخی ترانهها به انتخاب همسر توسط والدین، سکونت اجباری در قبیله شوهر و دوری از [[خانواده]] اعتراض میکند. امروزه، این سنت بیشتر اهمیت تاریخی دارد و برخی از ابعاد آن بهدلیل تغییر شکل زندگی دستخوش تحول شده است. محتوای لألهها با شرایط زندگی اجتماعی-تاریخی زنان و دختران کاملاً پیوند دارد. ترانه معروف در اینباره «چونقور قویا داش آتسانگ» نام دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص61.]</ref> | لألهها، ترانههای دختران و نوعروسان ترکمن است که از طریق آن، به وضعیت فرهنگی-اجتماعی در شکلدهی به زندگی مشترک، اعتراض میکنند یا دلتنگیهایشان را بروز میدهند. این ترانهها، غمناک و سوزناک هستند و دختران ترکمن در شبهای مهتابی آنها را دستهجمعی میخوانند. لألهها معمولاً چهارمصرعی و هفتهجایی هستند و گاهی بهصورت ترجیعبند استفاده میشوند؛ بهعنوان مثال در برخی ترانهها به انتخاب همسر توسط والدین، سکونت اجباری در قبیله شوهر و دوری از [[خانواده]] اعتراض میکند. امروزه، این سنت بیشتر اهمیت تاریخی دارد و برخی از ابعاد آن بهدلیل تغییر شکل زندگی دستخوش تحول شده است. محتوای لألهها با شرایط زندگی اجتماعی-تاریخی زنان و دختران کاملاً پیوند دارد. ترانه معروف در اینباره «چونقور قویا داش آتسانگ» نام دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص61.]</ref> | ||
| خط ۱۵۸: | خط ۱۵۵: | ||
پیشینه کهن قوم ترکمن گویای تکثر و فراوانی رسومی است که هر یک به نحوی در زندگی اجتماعی آنها نقش داشتهاند. اسلام تأثیرات بسیاری در اجتماع و آدابورسوم این قوم داشته است. مصداق این گفته را میتوان در رسوم مذهبی فراوانی یافت که ایرانیان ترکمن بسیار به آن پایبند هستند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160613141209-9424-161.pdf نوروزی قرهقشلاق، «تبیین مؤلفههای هویت فرهنگی قوم ترکمن»، 1394ش، ص41.]</ref> | پیشینه کهن قوم ترکمن گویای تکثر و فراوانی رسومی است که هر یک به نحوی در زندگی اجتماعی آنها نقش داشتهاند. اسلام تأثیرات بسیاری در اجتماع و آدابورسوم این قوم داشته است. مصداق این گفته را میتوان در رسوم مذهبی فراوانی یافت که ایرانیان ترکمن بسیار به آن پایبند هستند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160613141209-9424-161.pdf نوروزی قرهقشلاق، «تبیین مؤلفههای هویت فرهنگی قوم ترکمن»، 1394ش، ص41.]</ref> | ||
===رسوم ازدواج=== | ===رسوم ازدواج=== | ||
در فرهنگ ترکمن، اصالت نژادی اهمیت بالایی دارد و وصلت به سادگی صورت نمیگیرد. در [[ازدواج]]، اصیلبودن [[خانواده]] و عشیره طرف مقابل، اصل اساسی است. ازدواج در سنین پایین مرسوم بوده و دختر بهدلیل افزایش جمعیت و تقویت قوم و عشیره، ارزشمند تلقی میشود. بزرگان ترکمن، فردی را که دارای اصالت ترکمنی و دارای طایفه و عشیره است، از ازدواج با کسی که مادرش ترکمن نیست و فاقد عشیره است، نهی میکنند. البته امروزه، با تغییر شکل زندگی و تفکرات، این سنت کمرنگ شده و ازدواج با سایر اقوام نیز تعدیل شده است. با این حال، هنوز هم ازدواج دختر ترکمن با غیرترکمن چندان پذیرفته نیست.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص61-62.]</ref> | |||
مبلغ [[مهریه]] طبق سنت ترکمنها بسیار کمتر از جاهای دیگر بوده و مقدار آن معمولاً توسط امام جمعه هر شهرستان اعلام میشود. به همین منظور دختران هر شهرستان و روستا اغلب مهریهای شبیه به هم دارند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/Ù
اÙاÛÛ-ÙرÙÙÚ¯-بÙÙ
Û-Ù-ØÙظ-سÙت-ÙاÛ-زÛباÛ-Ú©ÙÙ-Ø¯Ø «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنتهای زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> رسم «مبلغ قیمت عروس» میان ترکمنها نوعی [[شیربها]] است که توسط بزرگان خانواده داماد و عروس تعیین شده و بهصورت نقدی از خانواده داماد دریافت میشود. این سنت هنوز هم رواج دارد. در طول مراسم عقد، سه زن جوان در سه طرف محل عقد بهطور مداوم قیچی میزنند؛ این کار به این نیت انجام میشود که هرگونه نیات شوم دشمنان در حین خطبه عقد خنثی و بیاثر شود. پس از عقد و قبل از غروب آفتاب، یکی از زنان انگشت کوچک دست راست عروس و داماد را به هم پیوند میدهد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص63-65.]</ref> | مبلغ [[مهریه]] طبق سنت ترکمنها بسیار کمتر از جاهای دیگر بوده و مقدار آن معمولاً توسط امام جمعه هر شهرستان اعلام میشود. به همین منظور دختران هر شهرستان و روستا اغلب مهریهای شبیه به هم دارند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/Ù
اÙاÛÛ-ÙرÙÙÚ¯-بÙÙ
Û-Ù-ØÙظ-سÙت-ÙاÛ-زÛباÛ-Ú©ÙÙ-Ø¯Ø «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنتهای زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> رسم «مبلغ قیمت عروس» میان ترکمنها نوعی [[شیربها]] است که توسط بزرگان خانواده داماد و عروس تعیین شده و بهصورت نقدی از خانواده داماد دریافت میشود. این سنت هنوز هم رواج دارد. در طول مراسم عقد، سه زن جوان در سه طرف محل عقد بهطور مداوم قیچی میزنند؛ این کار به این نیت انجام میشود که هرگونه نیات شوم دشمنان در حین خطبه عقد خنثی و بیاثر شود. پس از عقد و قبل از غروب آفتاب، یکی از زنان انگشت کوچک دست راست عروس و داماد را به هم پیوند میدهد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص63-65.]</ref> | ||
| خط ۱۶۸: | خط ۱۶۵: | ||
===اعیاد و جشنها=== | ===اعیاد و جشنها=== | ||
====عید نوروز==== | ====عید نوروز==== | ||
نوروز در فرهنگ ترکمن از دیرباز جایگاه ویژهای داشته و در اشعار شاعران کلاسیک ترکمن نیز بازتاب یافته است. ترکمنها در آستانه [[نوروز]] به تدارک [[خانه تکانی|خانهتکانی]]، خرید لباس و تهیه شیرینیهای محلی میپردازند. همچنین با تزئین اسبها و آویختن زنگوله به گردن گوسفندان، به استقبال سال نو میروند. اعتقاد به بازگشت ارواح درگذشتگان و لزوم پاکیزگی [[خانه]]، از دیگر آداب و رسوم این ایام است. تحویل سال میان ترکمنها با روشن کردن چراغها، باز کردن پنجرهها و تلاوت قرآن توسط بزرگ خانواده همراه است. غسلکردن، پوشیدن لباس نو، خواندن نماز شُکر، زیارت اهل قبور و [[قربانی کردن]] گوسفند از دیگر رسوم این عید است. ترکمنها نوشیدن از [[آب]] اولین باران نوروزی را نیکو میدانند و برای فرزندان متولد شده در این روز، نامهای مرتبط با [[نوروز]] و [[بهار]] انتخاب میکنند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1048551 «آداب و رسوم ترکمنی»، وبسایت راسخون.]</ref> | |||
====عید فطر==== | ====عید فطر==== | ||
ترکمنها به [[عید فطر]]، '''آرازا بایرام''' میگویند. عید فطر بین ترکمنها تنها یک جشن مذهبی نیست؛ بلکه احیاگر سنتها و آیینهای کهن این قوم است. ترکمنها مانند سایر [[مسلمان|مسلمانان]]، [[روزه|روزه گرفتن]] در روز عید فطر را جایز نمیدانند. آمادگی برای این عید از چند روز قبل با نظافت خانهها و شستن لباسها و سپس پخت شیرینی و توزیع آن بین همسایگان آغاز میشود. در صبح عید فطر، مردان به عیدگاه که محوطهای وسیع در خارج از شهر است، میروند و نماز عید را برپا میکنند. در این روز، سفرههای رنگین عید در خانههای ترکمنها گسترده شده و درهای منازل به روی همگان باز است. این سفرهها تا سه روز پس از عید پهن بوده و جشن و سرور ادامه دارد. یکی از رسوم این عید، عیدیدادن بزرگترها به کوچکترها است. علاوه بر این، ترکمنها با فرا رسیدن عید، لباسهای نو بر تن میکنند و این نو شدن، تنها به ظاهر محدود نمیشود؛ بلکه فرصتی برای نو کردن دلها برای بهتر زیستن است. در این روز، با پیروی از آموزههای دینی، کدورتها به فراموشی سپرده شده و امید به آیندهای روشنتر در دلها جوانه میزند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1048551 «آداب و رسوم ترکمنی»، وبسایت راسخون.]</ref> | |||
====عید قربان==== | ====عید قربان==== | ||
| خط ۱۸۰: | خط ۱۷۷: | ||
===آیینها=== | ===آیینها=== | ||
====آیین «یا رمضان»==== | ====آیین «یا رمضان»==== | ||
در قوم ترکمن، ماه رمضان به '''اراز آی''' مشهور است. چند روز قبل از فرارسیدن آن، ترکمنها گوسفند و بز قربانی میکنند و گوشت آن را بین فقرا و همسایهها تقسیم میکنند یا با آن غذایی پخته و مهمانی میدهند که به آن '''اللهیلی''' میگویند. آیین '''یا رمضان''' از آداب قابلتوجه و مرسوم میان ترکمنها است که هرساله در شب چهاردهم ماه رمضان اجرا میشود. در این رسم، اشعاری در ستایش [[رمضان|ماه رمضان]]، اعمال و برکات آن و توجه به خداوند خوانده میشود. در این شب، گروههای مختلف سِنی در بیرون [[مسجد]] جمع میشوند. سپس این جمعیت به در خانههای مردم رفته و سرخوان شروع به خواندن ابیاتی دربارهٔ فضیلت ماه رمضان و [[دعا]] برای اهل آن خانه میکند. پس از اتمام هر بند شعر، اعضای گروه یکصدا '''آللاو''' (ترکیب مخففی از عبارت «الله» و «هو») میخوانند و او را همراهی میکنند. اشعار خواندهشده در این آیین، جزوی از ادبیات شفاهی ترکمنها است. در کنار سرخوان و همخوانها، فرد یا افرادی مسئولیت دریافت [[صدقه|صدقات]] و [[نذر|نذورات]] را از صاحبان خانهها بر عهده دارند. در گذشته این نذورات بیشتر [[برنج]]، گندم و قند بود؛ اما امروزه بیشتر [[پول]] میدهند و این کار تا پاسی از شب ادامه دارد.<ref>[https://www.ibna.ir/news/334451/یارمضان-جلوه-ای-از-نوع-دوستی-قوم-ترکمن ««یا رمضان» جلوهای از نوع دوستی قوم ترکمن»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | |||
====رسم آققویون یا آق آش==== | ====رسم آققویون یا آق آش==== | ||
آقآش جشنی به مناسبت ۶۳ سالگی، یعنی همسن شدن با [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] و از آیینهای سنتی و دیرینه ترکمنها است. این آیین با نامهای آقآش یا آققویون شناخته میشود و نشاندهنده عشق و ارادت ترکمنها به [[حضرت محمد|پیامبر]] و [[دین]] اسلام است. آققویون بهمعنای گوسفند سفید است و به این اشاره دارد که برای [[قربانی کردن]]، از گوسفند سفید استفاده میشود. این آیین نمادی از احترام به [[سالمندان]] است و در گذشته رواج بیشتری داشته است. در سالهای اخیر نیز با رسیدن هر فرد ترکمن به سن ۶۳ سالگی، این جشن در نقاط مختلف گلستان برگزار میشود. این [[جشن]] نمادی از رفتار شایسته و دوری از بدیها و تیرگیها است. در گذشته این جشن با مراسم خاصی برگزار میشد؛ مردان ترکمنی که به این سن میرسیدند، با ذبح گوسفندی سفید، [[ولیمه]] میدادند و غذاهایی به رنگ سفید طبخ میکردند. برگزاری این جشن نوعی خوشیمنی و کار نیک تلقی میشد. امروزه این آیین در برخی مناطق هوتن، برخی روستاهای گمیشتپه و برخی روستاهای شمال آققلا دیده میشود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/918733/آق-آش-جشن-63-سالگی-ترکمن-رو-به-فراموشی «آق آش؛ جشن 63 سالگی ترکمن رو به فراموشی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
====رسم آب و نمک==== | ====رسم آب و نمک==== | ||
یکی از غنیترین رسوم قوم ترکمن، احترام به [[نان]] و سفره است. این قوم ضربالمثلها و اصطلاحات فراوانی در مورد نان به کار میبرند؛ زیرا نان را مظهر [[برکت]] و سفره را جایی میدانند که این برکت در آن قرار میگیرد؛ بنابراین، احترام به هر دو، امری واجب تلقی میشود. ترکمنها پا گذاشتن روی سفره را بیاحترامی بزرگی میدانند و این رسم حتی در مهمانیهای رسمی و بزرگ نیز رعایت میشود. هنگام ورود مهمانان، یک قرص نان و ظرف کوچکی نمک در مقابل آنها قرار داده میشود. این کار نشانه ادای احترام به مهمان است. معمولاً پس از تعارف نان و نمک، مهمان تکهای از نان را برداشته و میخورد. این عمل بهمنظور نمکگیر شدن مهمان انجام میشود. در مهمانیهای بزرگ و هنگام پذیرایی از میهمانان خارجی که به ترکمنصحرا سفر میکنند، این رسم بهمنظور ادای احترام و اطمینان از وفاداری آنها به ایران انجام میشود و این سنت از نیاکان ترکمن به ارث رسیده است.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آدابورسوم قوم ترکمن»، وبسایت آسمان پایتخت.]</ref> | یکی از غنیترین رسوم قوم ترکمن، احترام به [[نان]] و سفره است. این قوم ضربالمثلها و اصطلاحات فراوانی در مورد نان به کار میبرند؛ زیرا نان را مظهر [[برکت]] و سفره را جایی میدانند که این برکت در آن قرار میگیرد؛ بنابراین، احترام به هر دو، امری واجب تلقی میشود. ترکمنها پا گذاشتن روی سفره را بیاحترامی بزرگی میدانند و این رسم حتی در مهمانیهای رسمی و بزرگ نیز رعایت میشود. هنگام ورود مهمانان، یک قرص نان و ظرف کوچکی نمک در مقابل آنها قرار داده میشود. این کار نشانه ادای احترام به مهمان است. معمولاً پس از تعارف نان و نمک، مهمان تکهای از نان را برداشته و میخورد. این عمل بهمنظور نمکگیر شدن مهمان انجام میشود. در مهمانیهای بزرگ و هنگام پذیرایی از میهمانان خارجی که به ترکمنصحرا سفر میکنند، این رسم بهمنظور ادای احترام و اطمینان از وفاداری آنها به ایران انجام میشود و این سنت از نیاکان ترکمن به ارث رسیده است.<ref>[https://www.asemanpaytakht.com/PostDetails/51939/آشنایی-با-فرهنگ-و-آداب-و-رسوم-قوم-ترکمن «آشنایی با فرهنگ و آدابورسوم قوم ترکمن»، وبسایت آسمان پایتخت.]</ref> | ||
====ذکر خنجر==== | ====ذکر خنجر==== | ||
مهمترین رسم و آیینی که از سالیان دور همراه این قوم بوده، ذکر خنجر است. در دوران قبل از اسلام، بهعلت شرایط اجتماعی و معیشتی که این قوم داشت و بهمنظور مقابله با دشمنان، در کنار انواع فنون دفاعی و کاربردهای متنوع از سلاح، آیین ذکر خنجر نیز بهعنوان عملی بسیار مهم برای رسیدن به آمادگی نهایی [[جنگ]] اجرا میشد. با ظهور اسلام، مراسم ذکر خنجر نیز با اثرپذیری از شرایط جدید بهصورت مراسمی دینی-مذهبی یا آیینی، تغییر و تحول یافت. بر این اساس ذکر خنجر عنوان '''ذکر هلل''' را کسب کرده و مراسم آن صرفاً بهمنظور تقرب به پروردگار انجام میشود. از همان دوران تاکنون، این آیین بین ترکمنها نشانی از قدردانی از خداوند است. این آیین، نوعی از اتحاد و همشکلی را بیان میکند و ارتباط نزدیکی به ذکرگویان آن دارد که مفاهیمی چون حمد و ثنای الهی و ستایش از رسول خدا را دربر میگیرد. اجرای این آیین دینی هماکنون بهصورت مقطعی در مراسم رسمی دولتی اعم از جشنوارههای فرهنگی اقوام، بهعنوان نمادی از فرهنگ این قوم، انجام میگیرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160613141209-9424-161.pdf نوروزی قرهقشلاق، «تبیین مؤلفههای هویت فرهنگی قوم ترکمن»، 1394ش، ص41-42.]</ref> ذکر خنجر، با لباسهای سرخ سنتی و [[چکمه]]های چرمی اجرا میشود و ریشه در آیینهای شمنی دارد. حرکات چرخشی نمادین، آواهای خاص و استفاده از خنجر، ویژگیهای بارز این رقص است که هم هنر را به نمایش میگذارد و هم باورهای ملی و مذهبی ترکمنها را زنده نگه میدارد.<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=اقوام_ایرانی&veaction=edit§ion=74 «آیینها و اسطورههای اقوام ایرانی در رقصهای محلی»، وبسایت همشهریآنلاین.]</ref> | |||
====رسم خونبست==== | ====رسم خونبست==== | ||
[[خونبس | [[خونبس]] بهمعنای جایگزین کردن قصاص با [[دیه]] یا پرداخت خونبها است. طبق این سنت، [[خانواده]] مقتول با وساطت [[ریشسفید]]ان، قاتل را میبخشد. این گذشت با مراسمی خاص همراه است؛ در این مراسم، قاتل ریسمانی را به گردن انداخته و سر دیگر آن را به در میبندد و سه بار از زیر شمشیری که خان در دست دارد، عبور میکند؛ خان با شمشیر ریسمان را پاره کرده و به این ترتیب، قاتل از قصاص معاف میشود. اگرچه قاتل میتواند در یکی از مناطق زندگی کند و از حمایت خان و خانوادهاش برخوردار باشد؛ اما حق ندارد در حضور آنها بخندد. این سنت گذشت و بخشش در منازعات قومی و قبیلهای، ریشهای اسلامی-ترکمنی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص59.]</ref> | ||
====سنت پناه دادن==== | ====سنت پناه دادن==== | ||
| خط ۲۰۱: | خط ۱۹۸: | ||
در گذشته یک ماه قبل از [[حج|سفر حج]]، مردم در خانه زائر جمع میشدند و اگر زائر فرد عادی بود، علما عمامهای را که از مکه آورده شده بود، بر سر او میگذاشتند تا نشان دهند که این فرد قصد سفر به خانه خدا را دارد. اطرافیان از زائر طلب حاجت میکردند و او را نماینده و سلامرسان به [[حضرت محمد|رسول خدا]] میدانستند. در روز خاصی نیز اهالی و خویشان در منزل زائر جمع میشدند و برای سلامتی او [[دعا]] میکردند. در روز حرکت زائر به سمت حج، در مسجد محل [[اذان]] گفته میشد تا اهالی جمع شوند و زائر را بدرقه کنند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1159345/حاجی-صدقه-رسم-دیرینه-حاجیان-ترکمن «"حاجی صدقه"؛ رسم دیرینه حاجیان ترکمن»، خبرگزاری مهر.]</ref> | در گذشته یک ماه قبل از [[حج|سفر حج]]، مردم در خانه زائر جمع میشدند و اگر زائر فرد عادی بود، علما عمامهای را که از مکه آورده شده بود، بر سر او میگذاشتند تا نشان دهند که این فرد قصد سفر به خانه خدا را دارد. اطرافیان از زائر طلب حاجت میکردند و او را نماینده و سلامرسان به [[حضرت محمد|رسول خدا]] میدانستند. در روز خاصی نیز اهالی و خویشان در منزل زائر جمع میشدند و برای سلامتی او [[دعا]] میکردند. در روز حرکت زائر به سمت حج، در مسجد محل [[اذان]] گفته میشد تا اهالی جمع شوند و زائر را بدرقه کنند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1159345/حاجی-صدقه-رسم-دیرینه-حاجیان-ترکمن «"حاجی صدقه"؛ رسم دیرینه حاجیان ترکمن»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
====مراسم قدرگجسی==== | ====مراسم قدرگجسی==== | ||
در [[شب قدر]]، ترکمنها علاوه بر شب زندهداری، [[نماز]] میخوانند و در [[مسجد|مساجد]]، محافل انس با قرآن و مسابقات دینی همراه با ضیافت [[افطاری]] و سحری برگزار میکنند. برخی افراد نیز در مساجد [[اعتکاف]] میکنند و برخی دیگر به اندازه توان خود غذا طبخ کرده و برای افطار و سحر به مسجد میبرند. بانوان و دختران در شبهای قدر در منزل خود بهصورت انفرادی یا در منزل اقوام و همسایگان بهصورت جمعی گرد هم میآیند و علاوه بر ختم [[تسبیح]]، قرآن، [[عبادت]] و استغفار به تدارک [[سفره نذری]] افطار و سحر میپردازند یا غذای معتکفین مسجد را آماده میکنند. ترکمنهای استان [[استان گلستان|گلستان]] همانند دیگر اهلسنت، شب بیستوهفتم ماه رمضان را [[شب قدر]] میدانند. در این شب، [[ختم قرآن]] در برخی مساجد اهلسنت به پایان میرسد و هر کس در خانه خود نماز شب قدر را میخواند. در شب قدر برای دختری که تازه نامزد شده، از طرف خانواده داماد هدایایی برده میشود که به آن '''قدر ایمش''' میگویند و نشانگر اهمیت و ارزش این شب نسبت به سایر شبهای سال است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85077512/رسوم-ترکمن-های-گلستان-در-شب-های-احیا-قدر-گیجه-سی-و-آیین-های «رسوم ترکمنهای گلستان در شبهای احیا؛ «قدر گیجهسی» و آیینهای قدیمی دیگر»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | |||
====آیین سوگواری==== | ====آیین سوگواری==== | ||
در برخی مناطق، هنگام [[نماز میت]]، داخل کفش نمازگزاران پولی قرار میدهند. مراسم تدفین در سکوت کامل برگزار شده و پس از پایان مراسم، فاتحه خوانده میشود. سپس، وصی متوفی اعلام میکند که طلبکاران میتوانند به او مراجعه کنند. رسم است که پس از نماز میت و [[خاکسپاری]]، پیشنماز با پرسیدن «فلانی چگونه آدمی بود؟»، از حضار میخواهد تا سه بار پاسخ دهند که «آدم خوبی بود». ترکمنها سوم، هفتم، چهلم، صدم و سالگرد فوت را با برگزاری مراسم و دادن [[نذری]] گرامی میدارند. هنگام عبور از کنار قبرستان، خواندن فاتحه و کشیدن دست به صورت، الزامی است و رانندگان نیز رادیو یا ضبط خودرو را خاموش میکنند. شرکت در مراسم عزا (یاس) با پوشیدن کلاه یا عرقچین همراه است. در قوم ترکمن، همه شرکتکنندگان ملزم به این کار هستند و اغلب از کلاههای خزدار استفاده میکنند. پوشیدن لباس سیاه مرسوم نیست؛ اما منعی هم ندارد. برای عرض تسلیت، چادری در کنار خانهٔ متوفی برپا میکنند. حاضران بدون دستدادن، وارد چادر شده و قاری قرآن شروع به تلاوت میکند. پس از ادای احترام به صاحب عزا و سایر حاضران، [[چای]] و غذای مختصری صرف میشود. رسم است که در روزهای اول فوت، مهمانان تنها چند لقمه غذا میخورند. هنگام ترک چادر، با اجازه صاحب عزا و تلاوت مجدد قرآن توسط قاری، مهمان از چادر خارج میشود. سنت دست ندادن به صاحب عزا تا سوم یا هفتم روز فوت ادامه دارد. صاحب عزا و نزدیکان متوفی تا چهلم، از گوشدادن به موسیقی و برگزاری [[مراسم عروسی|جشن عروسی]] خودداری کرده و ریش و سبیل خود را نمیتراشند. همسایگان تا سوم متوفی، برای خانواده او غذا تهیه میکنند. آشنایان دور و نزدیک با آوردن بقچهای حاوی سه عدد [[نان]] به خانه متوفی میآیند که صاحب عزا یکی از نانها را برداشته و بقچه را با دو نان برمیگرداند؛ به این امید که شادی به خانه آورنده بقچه بازگردد. غیبتکردن دربارهٔ فرد متوفی، گناهی بزرگ تلقی شده و حتی دشمنان او نیز نباید بدیهایش را بازگو کنند؛ بلکه باید از خوبیهای او صحبت کنند.<ref>[https://persianv.com/farhangohonar/ترکمنها-و-آداب-و-رسوم-عزاداری-در-میان.html «ترکمنها و آداب و رسوم عزاداری در میان آنها»، وبسایت پرشین وی.]</ref> | در برخی مناطق، هنگام [[نماز میت]]، داخل کفش نمازگزاران پولی قرار میدهند. مراسم تدفین در سکوت کامل برگزار شده و پس از پایان مراسم، فاتحه خوانده میشود. سپس، وصی متوفی اعلام میکند که طلبکاران میتوانند به او مراجعه کنند. رسم است که پس از نماز میت و [[خاکسپاری]]، پیشنماز با پرسیدن «فلانی چگونه آدمی بود؟»، از حضار میخواهد تا سه بار پاسخ دهند که «آدم خوبی بود». ترکمنها سوم، هفتم، چهلم، صدم و سالگرد فوت را با برگزاری مراسم و دادن [[نذری]] گرامی میدارند. هنگام عبور از کنار قبرستان، خواندن فاتحه و کشیدن دست به صورت، الزامی است و رانندگان نیز رادیو یا ضبط خودرو را خاموش میکنند. شرکت در مراسم عزا (یاس) با پوشیدن کلاه یا عرقچین همراه است. در قوم ترکمن، همه شرکتکنندگان ملزم به این کار هستند و اغلب از کلاههای خزدار استفاده میکنند. پوشیدن لباس سیاه مرسوم نیست؛ اما منعی هم ندارد. برای عرض تسلیت، چادری در کنار خانهٔ متوفی برپا میکنند. حاضران بدون دستدادن، وارد چادر شده و قاری قرآن شروع به تلاوت میکند. پس از ادای احترام به صاحب عزا و سایر حاضران، [[چای]] و غذای مختصری صرف میشود. رسم است که در روزهای اول فوت، مهمانان تنها چند لقمه غذا میخورند. هنگام ترک چادر، با اجازه صاحب عزا و تلاوت مجدد قرآن توسط قاری، مهمان از چادر خارج میشود. سنت دست ندادن به صاحب عزا تا سوم یا هفتم روز فوت ادامه دارد. صاحب عزا و نزدیکان متوفی تا چهلم، از گوشدادن به موسیقی و برگزاری [[مراسم عروسی|جشن عروسی]] خودداری کرده و ریش و سبیل خود را نمیتراشند. همسایگان تا سوم متوفی، برای خانواده او غذا تهیه میکنند. آشنایان دور و نزدیک با آوردن بقچهای حاوی سه عدد [[نان]] به خانه متوفی میآیند که صاحب عزا یکی از نانها را برداشته و بقچه را با دو نان برمیگرداند؛ به این امید که شادی به خانه آورنده بقچه بازگردد. غیبتکردن دربارهٔ فرد متوفی، گناهی بزرگ تلقی شده و حتی دشمنان او نیز نباید بدیهایش را بازگو کنند؛ بلکه باید از خوبیهای او صحبت کنند.<ref>[https://persianv.com/farhangohonar/ترکمنها-و-آداب-و-رسوم-عزاداری-در-میان.html «ترکمنها و آداب و رسوم عزاداری در میان آنها»، وبسایت پرشین وی.]</ref> | ||
====آیین عزاداری محرم==== | ====آیین عزاداری محرم==== | ||
محبت به [[اهلبیت]] [[حضرت محمد|پیامبر]] محدود به قوم، نژاد یا مذهب خاصی از [[مسلمان|مسلمانان]] نیست. ترکمنها با ارادت و اعتقاد راسخ به اهلبیت، [[امام حسین]] را سید جوانان اهل [[بهشت]] میدانند. آنان همصدا با برادران و خواهران [[شیعه]] خود، در [[ماه محرم]] بهویژه در [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] به [[عزاداری]] میپردازند. اگرچه در نوع عزاداری تفاوتهایی با شیعیان دیده میشود؛ اما ارادت و احترام به امام حسین میان آنان مشهود است. ترکمنهای اهلسنت دستههای سینهزنی و زنجیرزنی ندارند؛ بلکه عزاداری خود را بهشکلهای دیگری مانند برگزاری مراسم بزرگداشت در مساجد نشان میدهند. در روز عاشورا، نماز نافلهای چهار رکعتی اقامه میکنند و ثواب آن را به روح امام حسین هدیه میکنند. در این ماه، ترکمنها علاوه بر خواندن نمازهای نافله، [[صدقه]] دادن، پختن انواع [[نان]] و غذاهای محلی، دعوت از اهالی محله در مراسم ناهار و خواندن دعا و قرآن برای امام حسین و یارانش میپردازند. ترکمنها فرزندان تازه متولد شده خود در این ماه را با نام عاشورا نامگذاری میکنند. اگر نوزاد پسر باشد، نامهایی مانند عاشورگلدی، عاشورمحمد، عاشوربردی، عاشورقلی، عاشوربای و عاشور را بر او مینهند و اگر نوزاد دختر باشد، نامهای عاشور بیبی، عاشورسلطان، عاشورتاج یا عاشورا را انتخاب میکنند. ناقهگردانی یا گرداندن شتر بههمراه کجاوه، یکی دیگر از سنتهای ترکمنها در عاشورا است. در این روز، مردمان ترکمن با بستن شال و چارقد به کجاوه، به [[حضرت زینب]]، حضرت سکینه و حضرت رقیه عرض ارادت کرده و برآورده شدن حاجات خود را طلب میکنند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6671005/آداب-و-رسوم-ترکمنها-در-محرم محمودی، «آداب و رسوم ترکمنها در محرم»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | |||
===باورها=== | ===باورها=== | ||
====ماه شعبان==== | ====ماه شعبان==== | ||
از منظر ترکمنها، ماههای [[رجب | از منظر ترکمنها، ماههای [[رجب]]، [[شعبان]] و [[رمضان]] بهعنوان زمانهای اوج [[عبادت]] و بندگی [[مسلمان|مسلمانان]] در پیشگاه خداوند محسوب میشوند. یکی از باورهای ترکمنها دربارهٔ ماه شعبان، وجود شب [[نیمه شعبان|برائت]] یا برات در این ماه پربرکت است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1555350/تاثیر-عوامل-فرهنگی-اجتماعی-قوم-ترکمن-بر-امنیت-ملی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=16 عموزادخلیلی و رشیدی، «تأثیر عامل فرهنگی-اجتماعی قوم ترکمن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص53.]</ref> | ||
====زیارت امام رضا==== | ====زیارت امام رضا==== | ||
ترکمنهای شمال ایران ارادت ویژهای به [[امام رضا]] دارند و سالانه چندین بار به [[زیارت امام رضا]] میروند. بسیاری از ترکمنها زیارت امام رضا را قبل از سفر [[حج]] انجام میدهند. یکی دیگر از رسوم مذهبی ترکمنها اختصاص دادن بخشی از درآمد کشاورزی خود به زیارت امام رضا است. آنها این عمل را مبارک دانسته و معتقدند که باعث افزایش رزق و روزی خواهد شد. نزد اهلسنت و علمای آنها، زیارت عملی مستحب و یادآور آخرت است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1555350/تاثیر-عوامل-فرهنگی-اجتماعی-قوم-ترکمن-بر-امنیت-ملی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=16 عموزادخلیلی و رشیدی، «تأثیر عامل فرهنگی-اجتماعی قوم ترکمن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص54.]</ref> | |||
===خرافات=== | ===خرافات=== | ||
| خط ۲۲۶: | خط ۲۲۴: | ||
===کشاورزی=== | ===کشاورزی=== | ||
در گذشته، ترکمنها عمدتاً کوچنشین بودند و زندگی اجتماعی-اقتصادی آنها با ییلاق و قشلاق و اولویت دامپروری نسبت به کشاورزی مشخص میشد؛ اما تحولات سیاسی باعث تغییر الگوی اقتصادی آنها از دامپروری به کشاورزی شد. موضوع مالکیت زمین و اهمیت کشاورزی، موجب گرایش به اسکان دائمی شد. پیش از آن، کشاورزی به روش سنتی و در مقیاس کوچک و برای رفع نیازهای محلی انجام میشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص54.]</ref> | در گذشته، ترکمنها عمدتاً کوچنشین بودند و زندگی اجتماعی-اقتصادی آنها با ییلاق و قشلاق و اولویت دامپروری نسبت به کشاورزی مشخص میشد؛ اما تحولات سیاسی باعث تغییر الگوی اقتصادی آنها از دامپروری به کشاورزی شد. موضوع مالکیت زمین و اهمیت کشاورزی، موجب گرایش به اسکان دائمی شد. پیش از آن، کشاورزی به روش سنتی و در مقیاس کوچک و برای رفع نیازهای محلی انجام میشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص54.]</ref> | ||
در دورهٔ پهلوی، ترکمنها تحت فشارهای شدید اقتصادی و اجتماعی بهدلیل غصب زمینهای کشاورزی توسط افراد بانفوذ دربار قرار گرفتند که منجر به تشدید برخوردهای اجتماعی و قومی و مداخله گروههای مارکسیستی در منطقه گرگان و گنبد شد. پس از | در دورهٔ پهلوی، ترکمنها تحت فشارهای شدید اقتصادی و اجتماعی بهدلیل غصب زمینهای کشاورزی توسط افراد بانفوذ دربار قرار گرفتند که منجر به تشدید برخوردهای اجتماعی و قومی و مداخله گروههای مارکسیستی در منطقه گرگان و گنبد شد. پس از [[انقلاب اسلامی ایران]]، به فرمان [[امام خمینی]] در سال ۱۳۵۹ش، هیئتهای واگذاری زمین مأمور تقسیم اراضی و حل اختلافات مربوط به مالکیت زمینها در سراسر ایران شدند و حدود ۸۸۸۷ هکتار زمین در دشت گرگان از طریق این هیئتها به ترکمنها واگذار شد. پس از انقلاب، کشاورزی به یکی از مهمترین بخشها در ساختار اقتصادی ترکمنها تبدیل شد. گندم و [[پنبه]] از مهمترین محصولات کشت شده در این مناطق هستند و میزان تولید آنها بر اقتصاد و معیشت مردم تأثیرگذار است. گندم بهصورت دیمی در گنبد، آققلا، کلاله، گمیشان و مراوهتپه کشت میشود. [[استان گلستان]] حدود ۱۰درصد گندم کشور را تولید میکند و بیش از نیمی از گندم تولیدی این استان در مناطق ترکمننشین بهدست میآید. ترکمنصحرا بهدلیل کشت زیاد پنبه در گذشته بهعنوان مرکز طلای سفید ایران شناخته میشد. سالانه در سی هزار هکتار از زمینهای استان گلستان، پنبه کشت میشود که مرکز آن مناطق ترکمننشین است.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص13-14.]</ref> | ||
===دامپروری=== | ===دامپروری=== | ||
منطقه ترکمنصحرا با برخورداری از مراتع وسیع و مرغوب و اقلیم مساعد، بهعنوان یکی از مراکز اصلی دامپروری و تولید دام در کشور شناخته میشود. عشایر ترکمن از دیرباز به این حرفه مشغول بودهاند و نقش مهمی در تولید گوشت قرمز دارند. استان گلستان ۳درصد از کل تولید گوشت قرمز کشور را به خود اختصاص داده است که حدود ۲۵درصد از این میزان مازاد بر نیاز استان بوده و بهصورت زنده به سایر مناطق صادر میشود. با گذشت زمان و محدود شدن مراتع، دامداری سنتی جای خود را به شیوههای صنعتی و مدرن داد. این تغییر رویکرد، با اصلاح نژاد دامها همراه بود و در نتیجه، میزان تولید گوشت و [[شیر]] در این واحدها افزایش یافت.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص14.]</ref> | |||
====پرورش اسب==== | ====پرورش اسب==== | ||
اسب ترکمن، یک نژاد اصیل و ارزشمند بوده و در [[ | اسب ترکمن، یک نژاد اصیل و ارزشمند بوده و در [[استان گلستان]] از اهمیت ویژهای میان ترکمنها برخوردار است. این نژاد اسب بهدلیل جثه مناسب و ویژگیهای منحصربهفرد، مورد توجه است. دولت اجازه صادرات را به مالکان اسب ترکمن نمیدهد و مهمترین دلیل آن را حفظ نژاد اعلام میکند. صنعت پرورش اسب، صنعتی اشتغالزا بوده و به ازای هر چهار رأس اسب، یک فرصت شغلی ایجاد میشود.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص15.]</ref> | ||
===صنایعدستی=== | ===صنایعدستی=== | ||
هنرهای دستی قوم ترکمن به هنرهای بافندگی، هنرهای فلز و هنرهای چوبی تقسیم میشود. فرش، قالیچه، پشتی، نمد و [[سوزندوزی]] ترکمن، جزو هنرهای شناختهشده و ارزشمند ایران محسوب میشوند که شهرت جهانی دارند. زیورآلات قوم ترکمن نیز از برترین هنرهای فلزی در ایران بهشمار میرود. اینگونه آثار علاوه بر کاربرد فراوان از گذشته تا امروز، نقش اعتقادی نیز برای استفادهکننده آن داشته است. در هنرهای چوبی نیز میتوان به اسکلت چوبی آلاچیق یا وسایل مورد استفاده در خانه اشاره کرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160613141209-9424-161.pdf نوروزی قرهقشلاق، «تبیین مؤلفههای هویت فرهنگی قوم ترکمن»، 1394ش، ص44.]</ref> امروزه برای توسعه [[صنایع دستی|صنایعدستی]] و روستایی، تسهیلاتی از جمله وامهای روستایی به افراد اعطا میشود.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص12.]</ref> | هنرهای دستی قوم ترکمن به هنرهای بافندگی، هنرهای فلز و هنرهای چوبی تقسیم میشود. فرش، قالیچه، پشتی، نمد و [[سوزندوزی]] ترکمن، جزو هنرهای شناختهشده و ارزشمند ایران محسوب میشوند که شهرت جهانی دارند. زیورآلات قوم ترکمن نیز از برترین هنرهای فلزی در ایران بهشمار میرود. اینگونه آثار علاوه بر کاربرد فراوان از گذشته تا امروز، نقش اعتقادی نیز برای استفادهکننده آن داشته است. در هنرهای چوبی نیز میتوان به اسکلت چوبی آلاچیق یا وسایل مورد استفاده در خانه اشاره کرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160613141209-9424-161.pdf نوروزی قرهقشلاق، «تبیین مؤلفههای هویت فرهنگی قوم ترکمن»، 1394ش، ص44.]</ref> امروزه برای توسعه [[صنایع دستی|صنایعدستی]] و روستایی، تسهیلاتی از جمله وامهای روستایی به افراد اعطا میشود.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص12.]</ref> | ||
====قالیبافی==== | ====قالیبافی==== | ||
قالیبافی، یکی از مشاغل کهن ترکمنها، نقش محوری در معیشت خانواده داشته و عمدتاً بر عهده زنان و دختران بوده است. این هنر با دامپروری نیز ارتباط تنگاتنگی دارد. علاوه بر [[قالی بافی|قالیبافی]]، مشاغل دیگری مانند [[گلیمبافی]]، نمدمالی، [[ابریشمبافی]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1800189/جلوه-های-فرهنگ-عامه-قوم-ترکمن-در-رمان-یورت?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=4 دستپیشه و دیگران، «جلوههای فرهنگ عامۀ قوم ترکمن در رمان یورت»، 1400ش، ص55.]</ref> چتمه، باسمه و منگولهبافی نیز میان ترکمنها رواج دارد که صادرات آنها ارز قابل توجهی را وارد کشور میکند. زنان ترکمن با تکیه بر طرحهای ذهنی و موروثی، به تولید قالیهایی با نقشهای زیبا و اصیل مشغولاند. در استان گلستان، بیش از ۱۵۰ هزار بافنده در ۶ هزار کارگاه قالیبافی فعالیت میکنند و سالانه بیش از نیم میلیون متر مربع انواع فرش تولید میکنند که بخش قابل توجهی از این فرشها جنبه صادراتی دارند. قالی ترکمن بهدلیل برخورداری از نقوش، ترکیب رنگها و طرحهای ویژه، از فرشهای سایر استانهای کشور متمایز است و بخشی از این تولیدات به کشورهای دیگر صادر میشود. به گفته مدیرعامل فرش دستباف ایران، سالانه سه میلیون و سیصد هزار دلار فرش از این منطقه صادر میشود. شهرهای گنبدکاووس، آققلا و بندرترکمن از مهمترین مراکز تولید قالی، قالیچه و پشتی ترکمنی در استان گلستان بهشمار میروند.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص12.]</ref> پشتی نیز یکی از محصولات عمده صنایعدستی ترکمنها است که در بازارهای داخلی طرفداران بسیاری دارد. کِچه، بَلاس و خورجین (یا قالیچه) نیز از انواع تولیدات ترکمنها در عرصه فرشبافی هستند.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص12.]</ref> | |||
===ماهیگیری=== | ===ماهیگیری=== | ||
از دیرباز، فعالیت ماهیگیری میان ترکمنها رواج داشته است؛ سواحل شرقی [[دریای خزر]] بهعنوان یکی از غنیترین مناطق شیلاتی ایران، بهویژه در زمینه صید تاسماهیان (بهخصوص فیلماهی) شناخته میشود؛ بهطوری که حدود ۵۰درصد از خاویار ایران، از صید تاسماهیان این منطقه حاصل میشود. ساکنان شهرهای گمیشان و بندرترکمن و همچنین روستاهای ساحلی تابعه شهرستانهای ترکمن و گمیشان، عمدتاً از طریق صید و صیادی امرار معاش میکنند.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص15.]</ref> از جمله فعالیتهای مرتبط با ماهیگیری در این منطقه عبارت است از فروش لوازم و ادوات ماهیگیری، تجهیزات حملونقل آبی، برگزاری جشنوارههای ماهیگیری و جذب گردشگران داخلی و خارجی، پرورش گونههای مختلف ماهی، جلوگیری از انقراض گونههای در حال انقراض.<ref>[https://www.turkmensesi.net/اخبار/12966-ماهیگیری-در-آب-بندان-ها-ظرفیتی-مغفول-در-گردشگری.html «ماهیگیری در آببندانها ظرفیتی مغفول در گردشگری»، وبسایت ترکمنسسی.]</ref> | از دیرباز، فعالیت ماهیگیری میان ترکمنها رواج داشته است؛ سواحل شرقی [[دریای خزر]] بهعنوان یکی از غنیترین مناطق شیلاتی ایران، بهویژه در زمینه صید تاسماهیان (بهخصوص فیلماهی) شناخته میشود؛ بهطوری که حدود ۵۰درصد از خاویار ایران، از صید تاسماهیان این منطقه حاصل میشود. ساکنان شهرهای گمیشان و بندرترکمن و همچنین روستاهای ساحلی تابعه شهرستانهای ترکمن و گمیشان، عمدتاً از طریق صید و صیادی امرار معاش میکنند.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص15.]</ref> از جمله فعالیتهای مرتبط با ماهیگیری در این منطقه عبارت است از فروش لوازم و ادوات ماهیگیری، تجهیزات حملونقل آبی، برگزاری جشنوارههای ماهیگیری و جذب گردشگران داخلی و خارجی، پرورش گونههای مختلف ماهی، جلوگیری از انقراض گونههای در حال انقراض.<ref>[https://www.turkmensesi.net/اخبار/12966-ماهیگیری-در-آب-بندان-ها-ظرفیتی-مغفول-در-گردشگری.html «ماهیگیری در آببندانها ظرفیتی مغفول در گردشگری»، وبسایت ترکمنسسی.]</ref> | ||
===گردشگری=== | ===گردشگری=== | ||
مناطق ترکمننشین [[گلستان (استان)|استان گلستان]] با جاذبههای گردشگری فراوان، سالانه پذیرای گردشگران داخلی و خارجی بسیاری هستند. توسعه امکانات تفریحی و خدماتی در این مناطق، نقش مهمی در جذب گردشگر و شکوفایی اقتصادی ایفا میکند. پراکندگی این جاذبهها در سرتاسر مناطق ترکمننشین، پتانسیل بالایی برای رونق اقتصادی منطقه ایجاد کرده است.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص11.]</ref> | |||
[[برج گنبد قابوس|برج آجری قابوس]] با قدمتی هزارساله، یکی از مهمترین آثار تاریخی ایران و جاذبههای [[گردشگری]] گنبدکاووس است. این بنا که با نام '''میلگنبد''' نیز شناخته میشود، با ارتفاع ۷۶ متر، عنوان بزرگترین برج آجری ساخته شده به دست انسان در طول تاریخ را به خود اختصاص داده است. این مکان با جذب گردشگران داخلی و خارجی، بهعنوان یکی از گردشگرپذیرترین مراکز توریستی ایران شناخته میشود و حدود ۱۰درصد بازدیدکنندگان آن را توریستهای خارجی تشکیل میدهند.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص11.]</ref> | [[برج گنبد قابوس|برج آجری قابوس]] با قدمتی هزارساله، یکی از مهمترین آثار تاریخی ایران و جاذبههای [[گردشگری]] گنبدکاووس است. این بنا که با نام '''میلگنبد''' نیز شناخته میشود، با ارتفاع ۷۶ متر، عنوان بزرگترین برج آجری ساخته شده به دست انسان در طول تاریخ را به خود اختصاص داده است. این مکان با جذب گردشگران داخلی و خارجی، بهعنوان یکی از گردشگرپذیرترین مراکز توریستی ایران شناخته میشود و حدود ۱۰درصد بازدیدکنندگان آن را توریستهای خارجی تشکیل میدهند.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص11.]</ref> | ||
| خط ۲۵۳: | خط ۲۵۱: | ||
استان [[استان گلستان|گلستان]]، با توجه به تنوع محصولات کشاورزی و دامی، منابع غنی آبزیان، فراوردههای جنگلی و محصولات صنعتی و همچنین شبکه ارتباطی گسترده شامل راههای زمینی، ریلی و هوایی، از دیرباز روابط تجاری پررونقی با سایر استانها و کشورهای همسایه داشته است. در گذشته، شهر ترکمننشین گمیشان بهعنوان مهمترین مرکز صید و تولید ماهی خاویاری در ایران شناخته میشد. ساکنان این منطقه، بهویژه ترکمنها، از طریق دریا با بنادر کشورهای ترکمنستان، قزاقستان و آستراخان روسیه در ارتباط بودند و به تجارت مشغول بودند. از طریق این بندر، کالاهایی نظیر [[برنج]]، گندم، نفت، گل و [[قالی ایرانی|قالی]] و قالیچه به کشورهای همسایه صادر میشد که نقش بسزایی در اقتصاد منطقه ایفا میکرد. امروزه علاوه بر این موارد، کاشی، سرامیک، موادغذایی و آهن قراضه نیز صادر میشود.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص16.]</ref> | استان [[استان گلستان|گلستان]]، با توجه به تنوع محصولات کشاورزی و دامی، منابع غنی آبزیان، فراوردههای جنگلی و محصولات صنعتی و همچنین شبکه ارتباطی گسترده شامل راههای زمینی، ریلی و هوایی، از دیرباز روابط تجاری پررونقی با سایر استانها و کشورهای همسایه داشته است. در گذشته، شهر ترکمننشین گمیشان بهعنوان مهمترین مرکز صید و تولید ماهی خاویاری در ایران شناخته میشد. ساکنان این منطقه، بهویژه ترکمنها، از طریق دریا با بنادر کشورهای ترکمنستان، قزاقستان و آستراخان روسیه در ارتباط بودند و به تجارت مشغول بودند. از طریق این بندر، کالاهایی نظیر [[برنج]]، گندم، نفت، گل و [[قالی ایرانی|قالی]] و قالیچه به کشورهای همسایه صادر میشد که نقش بسزایی در اقتصاد منطقه ایفا میکرد. امروزه علاوه بر این موارد، کاشی، سرامیک، موادغذایی و آهن قراضه نیز صادر میشود.<ref>[https://governanceschool.ir/fa/download/141/شاخص-های-حکمرانی-خوب-اقوام-از-بعد-اقتصادی-با-تاکید-بر-قوم-ترکمن عموزادۀ خلیلی و دیگران، «شاخصهای حکمرانی خوب اقوام از بعد اقتصادی با تأکید بر قوم ترکمن»، 1398ش، ص16.]</ref> | ||
===نوع مسکن در قوم ترکمن=== | ===نوع مسکن در قوم ترکمن=== | ||
ترکمنهای عشایر و کوچرو عموماً در چادرهای نمدی بهنام '''اوی''' (آلاچیق) سکونت کرده؛ اما ترکمنهای روستانشین در خانههای گلی و در قلعههای تدافعی زندگی میکنند. چند نوع اوی ترکمنی وجود دارد که شامل اوی تکه با گنبد نیمگرد، اوی یموت با گنبد پهن و اوی چودور با گنبد بلند و گوشهدار است. در ایران اوی تکه و یموت متداول است. اسکلت اوی چوبی و قابل باز و بسته شدن بوده و سطح دیواره و سقف آن را از بیرون با چند تکه بزرگ نمدی میپوشانند. بزرگ و کوچک بودن آلاچیقها به وضع اقتصادی، اجتماعی و عیالواری سرپرست [[خانواده]] بستگی دارد. این چادر نمدی را هنوز میتوان میان برخی ترکمنهای ساکن دشت ترکمن در ایران مشاهده کرد. اگرچه اوی امروزه بیشتر بهصورت نوعی خانهٔ فرعی یا فضای انباری در کنار مسکن دائمی بهکار میرود، اما هنوز شبانان گوگچاداغ از این مسکن متحرک استفاده میکنند. ترکمنها در گذشته هنگام خطر یا قرار گرفتن در معرض تاختوتاز و حملهٔ بیگانگان، اویهای خود را در نزدیکی یکدیگر برپا کرده و زمانی که خود را از حمله در امان میدیدند، اویهای خود را با فاصله از یکدیگر برپا میکردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224199/ترکمن،-قوم?entryviewid=241556 . بلوکباشی، «ترکمن، قوم»، وبسایت مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | |||
==موسیقی قوم ترکمن== | ==موسیقی قوم ترکمن== | ||
موسیقی ترکمن تحت تأثیر عواملی چون ذوق، اندیشه، عرفان، عشق و حوادث تاریخی و اجتماعی قرار دارد. موسیقی ترکمنی با ضربآهنگها و نغمههای پیچیده، کاملاً مستقل و پرمحتوا است و یکی از تجریدیترین و پیچیدهترین انواع موسیقی محلی در ایران محسوب میشود. مقامهای موسیقی ترکمن، گرچه از نظر فواصل پیچیدگی زیادی ندارند؛ اما با ماراها، زینتها و اداهای متنوع آهنگین، امکان بیان مسائل ذهنی ترکمن از طریق ساز و آواز را فراهم میکنند. موسیقی ترکمن در گذشته نقش مهمی در تبلیغ مذهب ایفا کرده و مبلغین مذهبی در مراسم [[عزاداری]] با اشعار و «بارشی»ها تبلیغ میکردند. پیوندهای فرهنگی موسیقی ترکمن به حدی است که بسیاری از جشنها، بازیهای سنتی، سوگواریها، آیینها، میلاد پیامبر، تولد فرزندان و عروسیها با موسیقی این قوم همراه است. میزان ارتباط عمیق موسیقی با فرهنگ و ادبیات ترکمن در دستهبندی مقامهای آن دیده میشود. مقامهای موسیقی ترکمن به سه بخش تقسیم شده است؛ مقامهای ناشی از رویدادها، مقامهای توصیفی (طبیعت) و مقامهای اقتباسشده از داستانها یا روایات حماسی و عشقی. ادبیات عامه و شفاهی نیز نقش مهمی در تاریخ و گذر موسیقی داشته و هر یک در بالندگی دیگری تأثیرگذار بودهاند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160613141209-9424-161.pdf نوروزی قرهقشلاق، «تبیین مؤلفههای هویت فرهنگی قوم ترکمن»، 1394ش، ص38-39.]</ref> | |||
قوم ترکمن دارای [[موسیقی بومی|موسیقی محلی]] و [[موسیقی سنتی ایران|سنتی]] مخصوص به خود هستند که با [[دوتار]] نواخته میشود. خوانندگان ترکمن را '''بخشی''' مینامند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکیفقه.]</ref> موسیقی سنتی ترکمنی در چهار دستگاه اصلی تشنید، نوایی، قیرقلار و مخمّس اجرا میشود. سبکهای موسیقی ترکمنی به چهار گروه اصلی سبک سالیر-ساریق، سبک یموت-گوگلان، سبک دامانا و سبک آخال تکه تقسیم و در سه قالب مختلف سازی، آوازی و تلفیقی (سازی-آوازی) اجرا میشود.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=439 «درآمدی بر مردمشناسی موسیقی ترکمن»، وبسایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان گلستان.]</ref> | قوم ترکمن دارای [[موسیقی بومی|موسیقی محلی]] و [[موسیقی سنتی ایران|سنتی]] مخصوص به خود هستند که با [[دوتار]] نواخته میشود. خوانندگان ترکمن را '''بخشی''' مینامند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکیفقه.]</ref> موسیقی سنتی ترکمنی در چهار دستگاه اصلی تشنید، نوایی، قیرقلار و مخمّس اجرا میشود. سبکهای موسیقی ترکمنی به چهار گروه اصلی سبک سالیر-ساریق، سبک یموت-گوگلان، سبک دامانا و سبک آخال تکه تقسیم و در سه قالب مختلف سازی، آوازی و تلفیقی (سازی-آوازی) اجرا میشود.<ref>[https://golestan.mcth.ir/tourism/show.php?id=439 «درآمدی بر مردمشناسی موسیقی ترکمن»، وبسایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان گلستان.]</ref> | ||
| خط ۲۶۱: | خط ۲۵۹: | ||
==بازیها و ورزشهای محلی قوم ترکمن== | ==بازیها و ورزشهای محلی قوم ترکمن== | ||
===کشتی گورش=== | ===کشتی گورش=== | ||
کشتی '''گورش'''، نوعی کشتی با شال است که اساس آن برهم زدن تعادل حریف و به زمین زدن او است. جوانان علاقهمند برای شرکت در این مسابقات در روز [[مراسم عروسی|عروسی]]، در میدانی که برای این منظور آماده شده، گرد هم میآیند و همگی میهمان داماد هستند. جوایز این مسابقات بسته به توان مالی برگزارکننده میتواند شامل [[شتر]]، گاو، گوسفند، وجه نقد یا کالاهای ارزشمند باشد. در این رقابتها، وزن شرکتکنندگان یا زمان مسابقه ملاک نیست و دو کشتیگیر تا مشخص شدن نتیجه نهایی بهطور نامحدود به رقابت میپردازند. محدودهای برای رقابت تعیین نشده و کشتیگیر مجاز است حریف خود را تا شعاعهای دور نیز ببرد. نکته مهم در این کشتی این است که اگر هر قسمتی از بدن کشتیگیر به جز کف دستش با زمین تماس پیدا کند، بازنده اعلام میشود.<ref>[https://www.isna.ir/photo/1402091712207/کشتی-گورش قجر، «کشتی گورش»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
===اسبسواری=== | ===اسبسواری=== | ||
| خط ۲۸۴: | خط ۲۸۲: | ||
===آی تَرکَ-گون تَرکَ=== | ===آی تَرکَ-گون تَرکَ=== | ||
این بازی مخصوص دختران ترکمن است و به احترام عناصر طبیعی مانند ماه و خورشید در فرهنگ ترکمن اشاره دارد. دختران در دو گروه مقابل هم، عباراتی را رد و بدل میکنند. | این بازی مخصوص دختران ترکمن است و به احترام عناصر طبیعی مانند ماه و خورشید در فرهنگ ترکمن اشاره دارد. دختران در دو گروه مقابل هم، عباراتی را رد و بدل میکنند. | ||
| خط ۳۰۲: | خط ۲۹۹: | ||
ترکمنها معمولاً برای صرف غذا روی زمین و دور سفرهای به نام '''ثاچاق''' مینشینند. یکی از آداب ترکمنها، گفتن '''بسمالله''' قبل از شروع غذا و تلاوت آیاتی از [[قرآن]] توسط بزرگ خانواده (معمولاً [[پدر]]) بعد از صرف غذا است. بقیه افراد نیز به شکرانه نعمت الهی، آمین میگویند.<ref>[https://golestaniha.com/newsp.php?id=539 «غذاهای محلی ترکمن | خوشمزههای دیار ترکمن»، وبسایت گلستانیها.]</ref> غذاهای محلی ترکمنها عبارت است از. | ترکمنها معمولاً برای صرف غذا روی زمین و دور سفرهای به نام '''ثاچاق''' مینشینند. یکی از آداب ترکمنها، گفتن '''بسمالله''' قبل از شروع غذا و تلاوت آیاتی از [[قرآن]] توسط بزرگ خانواده (معمولاً [[پدر]]) بعد از صرف غذا است. بقیه افراد نیز به شکرانه نعمت الهی، آمین میگویند.<ref>[https://golestaniha.com/newsp.php?id=539 «غذاهای محلی ترکمن | خوشمزههای دیار ترکمن»، وبسایت گلستانیها.]</ref> غذاهای محلی ترکمنها عبارت است از. | ||
===چکدرمه=== | ===چکدرمه=== | ||
چکدرمه از معروفترین و محبوبترین غذاهای سنتی ترکمن است که طرفداران بسیاری دارد. این غذا که نوعی '''مخلوطپلو''' است، معمولاً در سفرههای خانوادگی، مهمانیها و جشنهای مختلف ترکمنها تهیه میشود و بهدلیل طعم مطبوعش، مورد پسند بسیاری از ایرانیها نیز هست. مواد لازم برای تهیه چکدرمه شامل گوشت (گاهی ماهی)، [[برنج]]، پیاز، [[رب]] گوجهفرنگی، روغن، نمک و [[فلفل]] است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/traditional-turkmen02-cuisine.html «آشنایی با غذاهای سنتی ترکمن»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
===ماشپلو=== | ===ماشپلو=== | ||
| خط ۳۱۷: | خط ۳۱۴: | ||
==سیستم آموزشی ترکمنها== | ==سیستم آموزشی ترکمنها== | ||
در گذشته بهدلیل شرایط زندگی کوچنشینی و قبیلهای [[قوم ترکمن]]، سوادآموزی با موانعی روبهرو بود. اگرچه [[مکتبخانه]]ها و مدارس دینی از دیرباز در این منطقه فعالیت داشتند و نقش مهمی در انتقال میراث فرهنگی و دینی ایفا میکردند؛ اما نظام آموزشوپرورش نوین در آغاز شکلگیری، بدون توجه به شرایط محیطی و فرهنگی منطقه و با دخالت حکومت مرکزی، پایهگذاری شد. '''کُمشتپه''' بهعنوان کانون تجمع علمای [[دین]]، نقش مهمی در تأسیس مدارس مذهبی و تدریس علوم دینی داشت. مدرسه رجب آخوند صیادی، از مهمترین این مدارس بود که در کنار فعالیتهای سیاسی، به تدریس علومی چون صرف، نحو، منطق و [[فقه اسلامی|فقه]] میپرداخت. رجب آخوند صیادی، از پیشگامان نواندیشی بین ترکمنها، علاوه بر تدریس علوم دینی، به آموزش علوم جدید نیز اهمیت میداد و فرزندش را به تأسیس مکتبخانهای به سبک امروزی با میز و نیمکت و تخته تشویق کرد. او بهعنوان [[پدر]] فرهنگ نو و پیر معارف ترکمن شناخته میشود.<ref>[https://margush.ir/اولین-مدرسه-در-ترکمن-صحرا/ «اولین مدرسه در ترکمن صحرا»، وبسایت مارگوش.]</ref> | در گذشته بهدلیل شرایط زندگی کوچنشینی و قبیلهای [[قوم ترکمن]]، سوادآموزی با موانعی روبهرو بود. اگرچه [[مکتبخانه]]ها و مدارس دینی از دیرباز در این منطقه فعالیت داشتند و نقش مهمی در انتقال میراث فرهنگی و دینی ایفا میکردند؛ اما نظام آموزشوپرورش نوین در آغاز شکلگیری، بدون توجه به شرایط محیطی و فرهنگی منطقه و با دخالت حکومت مرکزی، پایهگذاری شد. '''کُمشتپه''' بهعنوان کانون تجمع علمای [[دین]]، نقش مهمی در تأسیس مدارس مذهبی و تدریس علوم دینی داشت. مدرسه رجب آخوند صیادی، از مهمترین این مدارس بود که در کنار فعالیتهای سیاسی، به تدریس علومی چون صرف، نحو، منطق و [[فقه اسلامی|فقه]] میپرداخت. رجب آخوند صیادی، از پیشگامان نواندیشی بین ترکمنها، علاوه بر تدریس علوم دینی، به آموزش علوم جدید نیز اهمیت میداد و فرزندش را به تأسیس مکتبخانهای به سبک امروزی با میز و نیمکت و تخته تشویق کرد. او بهعنوان [[پدر]] فرهنگ نو و پیر معارف ترکمن شناخته میشود.<ref>[https://margush.ir/اولین-مدرسه-در-ترکمن-صحرا/ «اولین مدرسه در ترکمن صحرا»، وبسایت مارگوش.]</ref> | ||
===مدارس ترکمنها در زمان پهلوی=== | ===مدارس ترکمنها در زمان پهلوی=== | ||
| خط ۳۲۵: | خط ۳۲۱: | ||
==رسانه و مطبوعات ترکمنها== | ==رسانه و مطبوعات ترکمنها== | ||
ترکمنها در زمینهٔ انتشار [[کتاب]] و مطبوعات فعالیت چشمگیری دارند. سابقهٔ چاپ و نشر کتاب و رسانههای دیداری و شنیداری میان ترکمنها به بیش از نیم قرن میرسد. بخش فارسی و ترکمنی رادیو گرگان از سال ۱۳۳۸ش بهطور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۶۵ش، برنامهٔ تلویزیونی راهاندازی شد که کار خود را در قالب برنامههای برونمرزی برای ترکمنهای ترکمنستانِ اتحاد جماهیر شوروی آغاز کرد. این برنامه در [[تهران]] زیر نظر معاونت برونمرزی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران تولید و پخش میشد. در سال ۱۳۷۴ش، سیمای محلی در گرگان راهاندازی شد و در سال ۱۳۸۵ش پخش برنامهٔ تلویزیونی استانی گرگان آغاز شد که تا امروز ادامه دارد. امروزه، شبکهٔ گلستان روزانه ۲۰ ساعت برنامه به [[زبان فارسی]] و ترکمنی پخش میکند. سابقهٔ روزنامهنگاری میان ترکمنها نیز به سال ۱۳۶۲ش میرسد. پس از پیروزی انقلاب و با بهبود شرایط فعالیت مطبوعاتی، شماری از روزنامهنگاران ترکمن مجوز فعالیت نشریاتی را دریافت کردند. رسانههای دیداری و شنیداری بین ترکمنها همواره مردم را به اتحاد و در زمان جنگ برای حضور در جبههها تشویق میکردند و دفاع از [[وطن]] را از فرائض و جزو نوامیس پنجگانه معرفی میکردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1555350/تاثیر-عوامل-فرهنگی-اجتماعی-قوم-ترکمن-بر-امنیت-ملی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=قوم%20ترکمن&score=274877907000.0&rownumber=16 عموزادخلیلی و رشیدی، «تأثیر عامل فرهنگی-اجتماعی قوم ترکمن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، 1397ش، ص54.]</ref> | |||
===معرفی فیلمهای سینمایی ترکمنها=== | ===معرفی فیلمهای سینمایی ترکمنها=== | ||
*فیلم '''شیلات''' در سال ۱۳۶۳ش به کارگردانی رضا میرلوحی به نمایش درآمد. در این فیلم قیام ترکمن مبارز علیه فساد و دزدی در شیلات به تصویر کشیده شده است. | *فیلم '''شیلات''' در سال ۱۳۶۳ش به کارگردانی رضا میرلوحی به نمایش درآمد. در این فیلم قیام ترکمن مبارز علیه فساد و دزدی در شیلات به تصویر کشیده شده است. | ||
| خط ۳۴۳: | خط ۳۳۹: | ||
'''[[مشارکت اجتماعی زنان|مشارکت اجتماعی]]'''؛ زنان ترکمن همواره پابهپای مردان در دفاع از حریم ایل و دیار خود کوشیدهاند. حفظ فضیلت انسانی، [[عزت نفس]]، شهامت و دلاوری زنان سبب شده آنها همواره در فرهنگ ترکمن مورد احترام و تکریم قرار گیرند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص115.]</ref> | '''[[مشارکت اجتماعی زنان|مشارکت اجتماعی]]'''؛ زنان ترکمن همواره پابهپای مردان در دفاع از حریم ایل و دیار خود کوشیدهاند. حفظ فضیلت انسانی، [[عزت نفس]]، شهامت و دلاوری زنان سبب شده آنها همواره در فرهنگ ترکمن مورد احترام و تکریم قرار گیرند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص115.]</ref> | ||
'''[[مدیریت اقتصادی زنان|فعالیت اقتصادی]]'''؛ بانوان در فرهنگ ترکمن از جمله فعالان اقتصادی بهشمار میروند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص118.]</ref> از جمله فعالیتهای اقتصادی آنها [[قالی بافی|قالیبافی]] است که دختران از همان دوران [[کودک|کودکی]] و [[نوجوانی]] از مادران خود میآموزند. زنان رنگریزان نخهای قالی و بافندگان اصلی تار و پود آن هستند. همچنین نمدمالی، [[نوغانداری|نگهداری و تولید پیلههای]] [[ابریشم]]، تهیه و تولید محصولات دامی، چیدن و خشک کردن میوه، تمیز کردن [[پشم]] و نخریسی از دیگر فعالیتهای اقتصادی بانوان ترکمن است.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/82353 . «نگاهی به آداب و رسوم، پوشش و ازدواج در میان زنان ترکمن»، وبسایت پیشخوان.]</ref> | '''[[مدیریت اقتصادی زنان|فعالیت اقتصادی]]'''؛ بانوان در فرهنگ ترکمن از جمله فعالان اقتصادی بهشمار میروند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1824554/زن-در-فرهنگ-ترکمنی عزتاللهینژاد، «زن در فرهنگ ترکمنی»، 1400ش، ص118.]</ref> از جمله فعالیتهای اقتصادی آنها [[قالی بافی|قالیبافی]] است که دختران از همان دوران [[کودک|کودکی]] و [[نوجوانی]] از مادران خود میآموزند. زنان رنگریزان نخهای قالی و بافندگان اصلی تار و پود آن هستند. همچنین نمدمالی، [[نوغانداری|نگهداری و تولید پیلههای]] [[ابریشم]]، تهیه و تولید محصولات دامی، چیدن و خشک کردن میوه، تمیز کردن [[پشم]] و نخریسی از دیگر فعالیتهای اقتصادی بانوان ترکمن است.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/82353 . «نگاهی به آداب و رسوم، پوشش و ازدواج در میان زنان ترکمن»، وبسایت پیشخوان.]</ref> | ||
| خط ۳۵۲: | خط ۳۴۸: | ||
==مشارکت ترکمنها در انقلاب اسلامی و دفاع مقدس== | ==مشارکت ترکمنها در انقلاب اسلامی و دفاع مقدس== | ||
ترکمنها از جمله اقوامی بودند که بهدلیل ظلمهای فراوان حکومت پهلوی، اقدامات متعددی را در جهت پیروزی انقلاب اسلامی و تحقق آرمانهای انقلابی مانند مشارکت در فعالیتها و جنبشهای انقلابی مانند راهپیمایی و تظاهرات انجام دادند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکیفقه.]</ref> همگام با اوجگیری مبارزات انقلابی در ایران، ترکمنها با استفاده از [[موسیقی]] و اشعار حماسی، بهویژه با مضامینی چون آزادی، عدالت و مقاومت، به جنبش مردمی پیوستند. قطعه «ظالم آمریکا» نمونهای ماندگار از این موسیقیهای انقلابی است که نماد مقاومت و بیداری مردم ترکمن در آن دوران محسوب میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85737562/نغمه-های-حماسی-ترکمن-ها-حماسه-ای-در-تلاطم-انقلاب-۱۳۵۷ «نغمههای حماسی ترکمنها، حماسهای در تلاطم انقلاب ۱۳۵۷»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | ترکمنها از جمله اقوامی بودند که بهدلیل ظلمهای فراوان حکومت پهلوی، اقدامات متعددی را در جهت پیروزی انقلاب اسلامی و تحقق آرمانهای انقلابی مانند مشارکت در فعالیتها و جنبشهای انقلابی مانند راهپیمایی و تظاهرات انجام دادند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکیفقه.]</ref> همگام با اوجگیری مبارزات انقلابی در ایران، ترکمنها با استفاده از [[موسیقی]] و اشعار حماسی، بهویژه با مضامینی چون آزادی، عدالت و مقاومت، به جنبش مردمی پیوستند. قطعه «ظالم آمریکا» نمونهای ماندگار از این موسیقیهای انقلابی است که نماد مقاومت و بیداری مردم ترکمن در آن دوران محسوب میشود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85737562/نغمه-های-حماسی-ترکمن-ها-حماسه-ای-در-تلاطم-انقلاب-۱۳۵۷ «نغمههای حماسی ترکمنها، حماسهای در تلاطم انقلاب ۱۳۵۷»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | ||
در طول هشت سال '''دفاع مقدس'''، ترکمنها با [[مسئولیتپذیری]] ملی، از اقشار مختلف و مناطق ترکمننشین به جبههها شتافتند و با تقدیم حدود ۶۰۰ شهید و صدها جانباز، آزاده و مفقود، جانفشانیهای فراوانی در دفاع از میهن اسلامی از خود نشان دادند. این فداکاریها نهتنها در خاطرات رزمندگان و آثار هنری بازتاب یافته، بلکه در پشت جبهه نیز با حمایت و پشتیبانی مردم ترکمن همراه بود.<ref>[https://www.turkmensesi.net/مقالات/7995-نقش-ترکمن-ها-در-دفاع-مقدس-و-ارزش-های-ماندگار.html «نقش ترکمنها در دفاع مقدس و ارزشهای ماندگار»، وبسایت ترکمنسسی.]</ref> | در طول هشت سال '''دفاع مقدس'''، ترکمنها با [[مسئولیتپذیری]] ملی، از اقشار مختلف و مناطق ترکمننشین به جبههها شتافتند و با تقدیم حدود ۶۰۰ شهید و صدها جانباز، آزاده و مفقود، جانفشانیهای فراوانی در دفاع از میهن اسلامی از خود نشان دادند. این فداکاریها نهتنها در خاطرات رزمندگان و آثار هنری بازتاب یافته، بلکه در پشت جبهه نیز با حمایت و پشتیبانی مردم ترکمن همراه بود.<ref>[https://www.turkmensesi.net/مقالات/7995-نقش-ترکمن-ها-در-دفاع-مقدس-و-ارزش-های-ماندگار.html «نقش ترکمنها در دفاع مقدس و ارزشهای ماندگار»، وبسایت ترکمنسسی.]</ref> | ||
==دگرگونی سبک زندگی ترکمنها== | ==دگرگونی سبک زندگی ترکمنها== | ||
امروزه فرهنگ بومی قوم ترکمن در بسیاری از شهرها و مناطق، از پوشش گرفته تا برگزاری [[مراسم عروسی]] و '''سبک زندگی'''، دستخوش تغییر شده و بسیاری از آدابورسوم آنها با گسترش مدرنیته و تکنولوژی کمرنگ یا نابود شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/Ù
اÙاÛÛ-ÙرÙÙÚ¯-بÙÙ
Û-Ù-ØÙظ-سÙت-ÙاÛ-زÛباÛ-Ú©ÙÙ-Ø¯Ø . «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنتهای زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> البته بسیاری از ترکمنها نیز بر استفاده از لباس محلی تأکید دارند و حتی افرادی که داماد یا عروس قوم ترکمن میشوند، مطابق با آدابورسوم این قوم باید لباس ترکمنی بپوشند. دختر یا پسر ترکمن اگر عروس یا داماد اقوام دیگر شود، طبق رسوم قومی باید از لباس ترکمنی استفاده کند. این قانون نانوشته، همه را ملزم به حفظ فرهنگ قومی میکند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/قوم_ترکمن?hilight=سلطان++مسعود+سلجوقی . «قوم ترکمن»، ویکیفقه.]</ref> | |||
زبان و گویشهای محلی قوم ترکمن نیز با نفوذ و گسترش وسایل ارتباطجمعی نظیر تلویزیون و گوشیهای تلفن همراه و سبک زندگی مدرن، میان نسل جوان و جدید در حال کمرنگ شدن است. بسیاری از والدین با زبان محلی خود با فرزندان صحبت نمیکنند و نسل جدید با زبان محلی خود بیگانه هستند. با وجود این، قوم ترکمن نسبت به سایر اقوام در جهت مانایی فرهنگ اصیل و حفظ آدابورسوم سنتی خود تلاش بیشتری کردهاند و بیشترین مقاومت را در برابر نفوذ فرهنگ بیگانه داشتهاند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/Ù
اÙاÛÛ-ÙرÙÙÚ¯-بÙÙ
Û-Ù-ØÙظ-سÙت-ÙاÛ-زÛباÛ-Ú©ÙÙ-Ø¯Ø . «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنتهای زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> | زبان و گویشهای محلی قوم ترکمن نیز با نفوذ و گسترش وسایل ارتباطجمعی نظیر تلویزیون و گوشیهای تلفن همراه و سبک زندگی مدرن، میان نسل جوان و جدید در حال کمرنگ شدن است. بسیاری از والدین با زبان محلی خود با فرزندان صحبت نمیکنند و نسل جدید با زبان محلی خود بیگانه هستند. با وجود این، قوم ترکمن نسبت به سایر اقوام در جهت مانایی فرهنگ اصیل و حفظ آدابورسوم سنتی خود تلاش بیشتری کردهاند و بیشترین مقاومت را در برابر نفوذ فرهنگ بیگانه داشتهاند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402071006769/Ù
اÙاÛÛ-ÙرÙÙÚ¯-بÙÙ
Û-Ù-ØÙظ-سÙت-ÙاÛ-زÛباÛ-Ú©ÙÙ-Ø¯Ø . «مانایی فرهنگ بومی و حفظ سنتهای زیبای کهن در قوم ترکمن»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> | ||
