صفحهای تازه حاوی «خاندان قاجار؛» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۱۵ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
خاندان قاجار؛ | خاندان قاجار؛ ایلی ترکتبار که از اواخر قرن نهم هجری با پیوستن به اتحادیه قزلباش، به تدریج به یکی از طوایف نظامی-سیاسی تأثیرگذار در ایران تبدیل شد. | ||
خاندان قاجار از اواخر قرن نهم هجری با حضور در اتحادیه قزلباش و پیوستن به مریدان شیخ حیدر صفوی، به تدریج به یکی از طوایف نظامی-سیاسی تأثیرگذار در ایران تبدیل شدند. آنان ابتدا در منطقه آناتولی و سپس در آذربایجان، قرهباغ، گنجه و استرآباد پراکنده شدند و در دوره صفویه به عنوان یکی از طوایف وفادار قزلباش، در جنگهای مهمی چون چالدران و نبرد با آققویونلوها شرکت داشتند و برخی از سرانشان به مناصب عالی نظامی و دیپلماتیک دست یافتند. پس از سقوط صفویه، قاجارها در دوره افشاریه و زندیه ضمن حفظ ساختار ایلی خود، به تدریج پایگاه خود را در شمال ایران مستحکم کردند و با بهرهگیری از خلأ قدرت پس از مرگ کریمخان زند، آغامحمدخان قاجار توانست رقیبان را سرکوب کرده و در ۱۱۷۴ش سلسله قاجار را بنیان نهد که حدود ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرد و سرانجام در ۱۳۰۴ش با کودتای رضاخان پهلوی منقرض گردید. امروزه نوادگان این خاندان در ایران و کشورهای اروپایی و آمریکا پراکندهاند و بخشی از آنان با حفظ هویت تاریخی خود، به فعالیتهای فرهنگی و پژوهشی درباره تاریخ این سلسله مشغولند. | |||
== نامگذاری == | |||
واژۀ قاجار، مشتق از واژۀ ترکی قاچ یا کاج، از مصدر قاجمک بهمعنای فرارکردن است<ref>{{پک|کاشغری|۱۳۳۳|ک=دیوان لغات الترک|ص=۲۰۲-۲۰۴|ج=}}</ref> و علامت «ار» در آن نقش اسم فاعلی دارد؛ از این رو، معانی چون کسی که قرار میکند، مرد دونده یا کسی که در کوهستان میدود برای آن ذکر شده است. در کتب تاریخ قدیم بهویژه پس از مغول، از اشخاصی نام برده شده که دارای لقب «قچرچی» (غچرچی، قجرچی) بودهاند که بهمعنای راهنما است. بر این اساس، به نظر ایشان، احتمال دارد این افراد در زمان جنگ، در مناطق کوهستانی بهعنوان راهنمای لشکریان عمل میکردهاند و با رصد حرکتهای نظامی دشمن، اطلاعات را به نیروهای خودی منتقل مینمودند و از این رو، به این لقب شهرت یافتهاند.<ref>{{پک|تکمیل همایون|۱۳۹۲|ک=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|ص=۶۵|ج=}}</ref> برخی منابع تاریخی نام این گروه را به منطقه گنجه در آذربایجان مرتبط دانسته و قاجار را مردمانی جنگاور و سلحشور توصیف کرده و به نظر آنها این نامگذاری بهدلیل مهارتهای نظامی خاص صورت گرفته است.<ref>{{پک|لمبتون|۱۳۷۵|ک=تاریخ ایلات ایران|ص=۲۰۳|ج=۱}}</ref> | |||
== ریشههای قبیلهای == | |||
بر اساس روایتهای رسمی عصر قاجار، نسب این خاندان به شخصیتی به نام «قاجار نویان» از امیران عصر هلاکوخان و غازانخان مغول میرسید، اما پژوهشگران بعدی این انتساب را فاقد اعتبار تاریخی دانستهاند، چراکه در منابع همعصر مغول نشانی از چنین شخصیتی وجود ندارد. در برابر این دیدگاه، برخی محققان قاجارها را از ترکان شرقی یا بازماندگان طوایف جلالیر شمردهاند که پیش از مغول یا همزمان با آن به مناطقی از ایران، آناتولی و سوریه کوچیدهاند. گروهی دیگر آنان را از شاخههای ترکمانان آناتولی (اوغوزها) دانستهاند که در قرن نهم هجری در منطقه ذوالقدر و حلب میزیستهاند و نخستینبار در سال ۸۹۶ق/۱۴۹۱م در رویدادهای سیاسی آققویونلوها از آنان یاد شده است. افزون بر این، برخی پژوهشگران با استناد به نامهای جغرافیایی و واژه «قچرچی» در منابع کهن، شکلگیری هویت ایلی قاجار را بر پایه کارکردهای نظامی و راهنمایی (نه صرفاً خویشاوندی قبیلهای) محتمل دانستهاند. بر اساس دیدگاه برخی محققان قاجارها ابتدا گروهی از ترکان آسیای مرکزی یا آناتولی بودهاند که در جریان تحولات عصر مغول و ایلخانی، بهتدریج در مناطق آذربایجان، قرهباغ، گنجه و استرآباد پراکنده شده و در اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری، بهعنوان یک اوباماق (طایفه) مستقل، سپس با پیوستن به اتحادیۀ قزلباش در دورۀ صفویه، به یکی از طوایف نظامی و سیاسی تأثیرگذار در ایران تبدیل شدند.<ref>{{پک|تکمیل همایون|۱۳۹۲|ک=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|ص=۵۹-۶۹|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|ق۱|ک=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی|ف=قاجارها از چه نژادی بودند}}</ref> | |||
== تاریخچه == | |||
بر اساس منابع تاریخی، قاجارها از اواخر قرن نهم هجری در صحنه تاریخ ایران ظاهر شدند و برخی از نخستین قزلباشانی بودند که به مريدان شيخحيدر صفوی پیوستند. از جمله سرکردگان نخستین آنان، پیریبیگ یا قراپیری قاجار ملقب به «توزقوپاران» بود که در جنگهای سلطان حیدر در ۸۹۳ق و نیز در نبردهای شاه اسماعیل با آققویونلوها در ۹۰۷ق، از فرماندهان قزلباش به شمار میرفت.<ref>{{پک|عبدیبیگ شیرازی|۱۳۶۹|ک=تکملةالاخبار|ص=۳۹|ج=}}</ref> | |||
== جغرافیای زندگی == | |||
بر اساس منابع تاریخی، قاجارها تا قرن دوازدهم هجری در برخی نواحی ولایت استرآباد پراکنده بودند و گروههای بزرگی از آنان در همین قرن به شاهرود، دامغان، سمنان و ورامین کوچ کردند. پس از تشکیل سلطنت قاجاریه، آنان در مناطق مذکور، بهویژه در استرآباد، متمرکز شدند و بهعنوان یک گروه اجتماعی مشخص تا سالهای انقلاب مشروطیت در آن مناطق حضور داشتند و شماری از آنها از جمله مالکان محلی به شمار میآمدند.<ref>{{پک|مستوفی|۱۳۷۱|ک=شرح زندگانی من|ص=۱۰۴|ج=۳}}</ref> | |||
== سبک زندگی و تحولات اجتماعی == | |||
زندگی قاجارها پیش از تشکیل سلطنت، بهطور عمده بر پایه کوچنشینی و زیست ایلی استوار بود، اما پس از روی کار آمدن سلسله قاجار، سبک زندگی عشایری آنان بهتدریج به یکجانشینی تبدیل شد.<ref>{{پک|مستوفی|۱۳۷۱|ک=شرح زندگانی من|ص=۵۰۹-۵۱۰|ج=۳}}</ref> با این حال، آنان در سازمان نظامی منطقه نیز حضور داشتند و دستهای از سواران را در اختیار حکومت قرار میدادند؛ در سالهای پایانی سلطنت مظفرالدینشاه و دورۀ مشروطه، ریاست این سواران بر عهدۀ نظرعلیخان بود.<ref>{{پک|صولت نظامقورخانچی|۱۳۶۰|ک=نخبه سیفیه|ص=۳۳|ج=۱}}</ref> همچنین، ایلخانی قاجار که عنوانی تشریفاتی و نه عملی بود، در رقابت با ایلات بختیاری و قشقایی، برای سرپرستی خانوادههای قاجاری ساکن تهران و باقیماندگان ایل، حفظ شد<ref>{{پک|مستوفی|۱۳۷۱|ک=شرح زندگانی من|ص=۵۱۰|ج=۳}}</ref> و بهطور معمول به بستگان شاه واگذار میشد؛ از مشهورترین ایلخانان این دوره، علیرضاخان عضدالملک بود که بعدها به نایبالسلطنگی احمدشاه رسید.<ref>{{پک/بن|۲۰۰|ک=وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر|ف=علیرضاخان عضدالملک}}</ref> | |||
== جمعیت == | |||
بر اساس منابع تاریخی از جمعیت دقیق قاجارها در قرون گذشته اطلاعی در دست نیست. ارقام ارائهشده در دورۀ شاهسلطانحسین صفوی، از جمله عدد دویست هزار خانوار،<ref>{{پک|مسطوفی|۱۳۵۳|ک=فرهنگ ایران زمین|ف=آمار مالی و نظامی ایران در 1128 یا عساکر فیروزی مآثر شاه سلطان حسین صفوی|ص=۴۱۳}}</ref> هرچند از سوی مورخان اغراقآمیز دانسته شده، اما نشاندهندۀ کثرت جمعیت این ایل پیش از تشکیل سلطنت قاجار است. در دورۀ محمدشاه و ناصرالدینشاه، جمعیت آنان بین سیصد تا دو هزار خانوار تخمین زده شده است.<ref>{{پک|لمبتون|۱۳۷۵|ک=تاریخ ایلات ایران|ص=۲۱۵|ج=۱}}</ref> | |||
== طوایف == | |||
به نوشته برخی منابع، ایل قاجار در آستانۀ عصر صفوی از چهار شاخه یا اوبۀ اصلی تشکیل میش: آقچهقویونلو، آقچهلو، شامبیاتی (معروف به بیرمیدورت) و اوبۀ اصلی قاجار. دو شاخۀ نخست در حوزهی اولوس ذوالقدر جای داشتند و شاخۀ شامبیاتی که ریشهای اوغوزی داشت، در شمال سوریه سکونت گزیده بود. به گزارش پژوهشگران، اوبۀ اصلی قاجار پس از بازگشت از آناتولی و شام، در منطقۀ آذربایجان و اران (بهویژه قرهباغ و گنجه) استقرار یافت و به تدریج شاخههای دیگری مانند زیادلو، قوانلو و شاملو با پیوندهای ایلی و سیاسی به آن ملحق شدند.<ref>{{پک|روملو|۱۳۵۷|ک=احسن التواریخ|ص=۶۱۷|ج=}}</ref> به استناد برخی متون تاریخی، از اواخر قرن نهم هجری، قاجارها بهعنوان یک اویماق (طایفه) مستقل و تأثیرگذار در صحنۀ سیاسی ایران شناخته شدند و از میان طوایف مختلف، شاخۀ زیادلو در قرهباغ و گنجه بهعنوان قدرتمندترین شاخۀ قاجار، نقشی محوری در تحولات نظامی و حکومتی آن دوره ایفا کرد.<ref>{{پک|تکمیل همایون|۱۳۹۲|ک=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|ص=۸۶-۸۸|ج=}}</ref> | |||
== نقش در تاریخ ایران == | |||
=== قبل از صفویه === | |||
بر اساس پژوهشها، منطقه پهناوری شامل ایران، آناتولی و قفقاز از قرن اول تا نهم هجری، پذیرای موجهای مهاجرتی متعددی از ترکان شمالی، غز (سلجوقیان)، آسیای مرکزی (همراه با مغولان) و جغتایی بود که در این مدت طولانی، حاکمیت سیاسی و اقتصادی ترکان، به التقاطهای فرهنگی و دینی انجامید. قاجارها که در چنین بستر تاریخی پرورش یافته بودند، پیش از شکلگیری هویت ایلی خود، در فرایندی تدریجی، هم هویت خود را در تاریخ اجتماعی منطقه تثبیت کردند و هم بهعنوان یک واحد اجتماعی (ایل) با تحولات سیاسی پیوند خوردند.<ref>{{پک|تکمیل همایون|۱۳۹۲|ک=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|ص=۱۴|ج=}}</ref> | |||
=== دوران صفویه === | |||
بر اساس گزارشهای تاریخی، قاجارها در دورۀ صفویه، بهویژه از آغاز سلطنت شاه اسماعیل اول، بهعنوان یکی از طوایف مؤثر و وفادار در اتحادیۀ قزلباش ظاهر شدند<ref>{{پک|لسان الملک|۱۳۳۷|ک=سپهر ناسخ التواریخ|ص=8-9|ج=ج1}}</ref> و در جنگهای مهمی چون نبرد با الوند آققویونلو (۹۰۷ق) و نبرد چالدران (۹۲۰ق) حضور داشتند. به گزارش منابع، سران قاجار ضمن حفظ وفاداری به شاهان صفوی، به مناصب عالی نظامی و کشوری نیز دست یافتند؛ چهرههایی چون قرهپیریبیگ قاجار و احمدسلطان قاجار از جمله سرداران این دوره بودند که در جنگهای ایران و عثمانی نقش برجستهای ایفا کردند. به نوشته برخی مورخان، در دورۀ شاه تهماسب، قاجارها در قرهباغ و گنجه بهعنوان حاکمان منطقهای قدرت یافتند و برخی از سران آنان، از جمله شاهقلیخان قاجار، در عرصۀ روابط خارجی صفویان مانند انعقاد صلح با عثمانی در سال ۹۶۲ق)نقش دیپلماتیک ایفا کردند. به نظر پژوهشگران، قاجارها در نیمۀ اول عصر صفوی، همپای دیگر طوایف قزلباش، در تحکیم سلطنت صفوی، دفاع از مرزهای غربی و انجام مأموریتهای سیاسی سهمی تعیینکننده داشتند و تا پیش از تحولات نیمۀ دوم این دوره، پایگاه خود را در دستگاه حکومت صفوی حفظ کردند.<ref>{{پک|تکمیل همایون|۱۳۹۲|ک=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|ص=۸۷-۹۱|ج=}}</ref> | |||
=== افشاریه و زندیه === | |||
در دوران افشاریه و زندیه، خاندان قاجار به تدریج پایگاه نظامی و سیاسی خود را در مناطق شمالی ایران مستحکم ساخت.<ref>{{پک|پیرنیا|۱۳۷۵|ک=تاریخ ایران|ص=۷۶|ج=}}</ref> در اواخر حکومت صفوی، فتحعلیخان قاجار به سپهسالاری ارتش صفوی منصوب شد و جایگاه نظامی این خاندان را ارتقا بخشید. پس از سقوط صفویه و در دوره نادرشاه، قاجارها ضمن حفظ ساختار ایلی خود، در منازعات قدرت شرکت داشتند و برخی از سران آنان بهعنوان حاکمان محلی در مناطق استرآباد و مازندران به فعالیت پرداختند. با مرگ نادرشاه و بروز هرج و مرج در اواخر دورۀ افشاریه، قاجارها بهتدریج دامنۀ نفوذ خود را گسترش دادند و در رقابت با زندیان برای کسب قدرت، مواضع خود را در شمال ایران تثبیت کردند.<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)،|ص=۲۳-۲۴|ج=}}</ref> در دورۀ زندیه، اگرچه کریمخان زند با سیاست مدارا، آغامحمدخان قاجار را بهعنوان گروگان در شیراز نگه داشت، اما پس از مرگ کریمخان و بروز اختلافات داخلی در خاندان زند، آغامحمدخان با گریز از شیراز و بهرهگیری از خلأ قدرت، به تدریج توانست رقیبان ایلی خود را سرکوب کرده و زمینه را برای تأسیس سلسله قاجار فراهم سازد.<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)،|ص=۳۰-۲۷|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|کد۵۵|ک=وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد|ف=دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار}}</ref> | |||
== سلسه پادشاهی == | |||
{{اصلی|قاجاریه}}خاندان قاجار در ۱۱۷۴ش (۱۲۱۰ق) سلسلهای پادشاهی را بنیان نهاد که به مدت حدود ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرد.<ref>{{پک|باسورث|۱۳۸۱|ک=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=۲۶۴|ج=}}</ref> بنیانگذار این سلسله، آقامحمدخان قاجار، پس از شکست حکومت زندیه و دیگر مدعیان قدرت، در تهران تاجگذاری کرد و شش پادشاه دیگر از این خاندان (فتحعلیشاه، محمدشاه، ناصرالدینشاه، مظفرالدینشاه، محمدعلیشاه و احمدشاه) تا انقراض آن در ۱۳۰۴ش بر ایران سلطنت نمودند.<ref>{{پک|باسورث|۱۳۸۱|ک=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=۲۶۴|ج=}}</ref> در دوران حاکمیت این خاندان، رویدادهای مهمی همچون جنگهای ایران و روس، عهدنامههای گلستان و ترکمنچای، واگذاری امتیازات به بیگانگان، نهضت تنباکو، انقلاب مشروطه و کودتای ۱۲۹۹ش رخ داد که نهایتاً به خلع احمدشاه و روی کار آمدن رضاخان پهلوی انجامید.<ref>{{پک|کوشکی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=قاجاریه|ص=۹۸-۱۰۰}}</ref> | |||
== دوران معاصر == | |||
=== دوره پهلوی === | |||
پس از انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش و روی کار آمدن رضاشاه، اعضای خاندان قاجار بهتدریج جایگاه سیاسی و اجتماعی خود را از دست دادند. در این دوره، با افزایش فشارها بر خاندان قاجار، مهاجرت گستردۀ آنان به خارج از کشور شکل گرفت و شماری از شاهزادگان و اعضای متمول ایل، ایران را به مقصد کشورهای اروپایی (انگلستان، آلمان و فرانسه) و آمریکا ترک کردند. بخشی از نوادگان قاجار نیز که در ایران باقی ماندند، با تغییر نام خانوادگی و کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی، در جامعۀ ایرانی حل شدند. در این دوره، بسیاری از کاخها و املاک قاجاری به تصرف دولت درآمد و برخی از آنان بهعنوان موزه یا ساختمانهای اداری مورد استفاده قرار گرفت.<ref>{{پک|رمضانی|۲۲ تیر ۱۴۰۵|ک=وبسایت دانشیا|ف=خاندان قاجار کجا هستند}}</ref> | |||
=== جمهوری اسلامی === | |||
پس از انقلاب ۱۳۵۷ش موج دیگری از مهاجرت خاندان قاجار رخ داد. بسیاری از نوادگان قاجار که بهدلیل اصالت خود یا ارتباط با رژیم پیشین احساس ناامنی میکردند، ایران را ترک کردند و بهطور عمده به آمریکا (لسآنجلس، نیویورک، واشنگتن) و اروپا (لندن، پاریس، وین و ژنو) مهاجرت نمودند. امروزه جوامع قابل توجهی از نوادگان قاجار در این شهرها زندگی میکنند و برخلاف قاجارهای مقیم ایران، هویت قاجاری خود را آشکارتر حفظ کردهاند. آنان انجمنها و بنیادهایی مانند «بنیاد قاجار» و «انجمن خاندان قاجار» را برای حفظ تاریخ، فرهنگ و شجرهنامه این خاندان تأسیس کردهاند. از چهرههای فعال در این زمینه، سلطان علی میرزا قاجار از نوادگان محمدعلیشاه است که خود را «رئیس خاندان قاجار» میداند و به پژوهش و نگارش دربارۀ تاریخ قاجار اشتغال دارد، هرچند اختلافات داخلی بر سر این عنوان وجود دارد. نوادگان قاجار در خارج از ایران، اگرچه «دولت در تبعید» محسوب نمیشوند، اما با فعالیتهای فرهنگی و تاریخی، میراث نیاکان خود را گرامی میدارند. در داخل ایران نیز بسیاری از نوادگان قاجار با زندگی عادی و اشتغال به حرفههای گوناگون، در جامعه ایرانی حل شدهاند و نامهای خانوادگی رایجی چون قاجار، قاجاریان، قوانلو و دولتلو، نشانههایی از اصالت قاجاری آنان به شمار میرود.<ref>{{پک|رمضانی|۲۲ تیر ۱۴۰۵|ک=وبسایت دانشیا|ف=خاندان قاجار کجا هستند}}</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس }} | |||
==منابع== | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=باسورث|نام=کلیفورد ادموند|عنوان=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=مرکز بازشناسی اسلام و ایران|مترجم=فریدون بدرهای}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پیرنیا|نام=حسن|عنوان=تاریخ ایران|سال=۱۳۷۵|مکان=تهران|ناشر=انتشارات خیام}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=تکمیل همایون|نام=ناصر|عنوان=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|سال=۱۳۹۲|مکان=تهران|ناشر=پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار|نشانی=https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1|تاریخ=۷ آبان ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۲۹ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد۵۵}}|وبگاه=وبسایت روزنامه دنیای اقتصاد}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=خاندان قاجار کجا هستند|نشانی=https://daneshia.ir/khandan-ghajar-koja-hastand/|تاریخ=۲۲ تیر ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وبسایت دانشیا|نام خانوادگی۱=رمضانی|نام۱=مرتضی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=روملو|نام=حسن بیک|عنوان=احسن التواریخ|سال=۱۳۵۷|مکان=تهران|ناشر=بابک|کوشش=عبدالحسین نوایی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شمیم|نام=علیاصغر|عنوان=ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=بهزاد}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=علیرضاخان عضدالملک|نشانی=https://www.iichs.ir/fa/news/821/%D8%B9%D9%84%DB%8C%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B6%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9|تاریخ=۲۶ بهمن ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۲۳ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۲۰۰}}|وبگاه=وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=قاجارها از چه نژادی بودند|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/216750/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87-%D9%86%DA%98%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF---%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%B6%DB%8C%D9%87%D8%A7|تاریخ=۱۱ مهر ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ق۱}}|وبگاه=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=عبدیبیگ شیرازی|نام=علی|عنوان=تکملةالاخبار|سال=۱۳۶۹|مکان=تهران|ناشر=چاپ عبدالحسین نوایی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کاشغری|نام=محمود|عنوان=دیوان لغات الترک|سال=۱۳۳۳|مکان=ترکیه/استانبول|ناشر=عامره}} | |||
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=کوشکی|نام=فرشته|مدخل=قاجاریه|دانشنامه=امام خمینی|سال=۱۴۰۰|ناشر=[[مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی]]|مکان=تهران|کوشش=سید ضیا مرتوضوی|پیوند مدخل=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2146509/%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=لمبتون|نام=ان|عنوان=تاریخ ایلات ایران|سال=۱۳۷۵|مکان=تهران|ناشر=آگاه|مترجم=علی تبریزی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مستوفی|نام=عبدالله|عنوان=شرح زندگانی من، تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریه|سال=۱۳۷۱|مکان=تهران|ناشر=هرمس|کوشش=|دوره=}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مستوفی|نام۱=محمدحسین|تاریخ=۱۳۵۳|عنوان=آمار مالی و نظامی ایران در 1128 یا عساکر فیروزی مآثر شاه سلطان حسین صفوی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/938975/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-1128-%DB%8C%D8%A7-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C|ژورنال=فرهنگ ایران زمین|دوره=|شماره=۲۰|صفحات=۳۹۶-۴۲۱}} | |||
