چالوس: تفاوت میان نسخه‌ها

چالوس یکی از شهرهای استان مازندران در شمال ایران است که در جلگهٔ میانی کرانهٔ دریای خزر واقع شده است و مرکز شهرستان چالوس محسوب می‌شود. چالوس دارای سابقهٔ تاریخی طولانی است و پس‌از گذراندن دوره‌های پرفراز و نشیب تاریخی، به یک شهر مهم و مقصد گردشگری محبوب تبدیل شده است.

مختصات جغرافیایی چالوس، در حدود °۵۱ و´۲۵ طول شرقی و °۳۶ و´۳۹ عرض شمالی است و در ارتفاع ۲۵ متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد قرار گرفته است.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99.</ref> این شهر از شمال به [[دریای خزر]]، از شرق به نوشهر، از غرب به عباس‌آباد و از جنوب به استان تهران محدود می‌شود.<ref>اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۷؛ سالنامهٔ آماری مازندران، ۱۳۸۰ش، ص12.</ref> چالوس، از نظر جغرافیا و طبیعت، به دو سرزمین کاملاً متفاوت تقسیم می‌شود؛ بخش جلگه‌ای که شامل باریکه‌ای ساحلی به پهنای ۳ کیلومتر از ساحل دریا تا دامنه کوه است و بخش کوهستانی که شامل کوه‌های پوشیده از جنگل البرز، روستاهای دامنه‌ای و بخش کلاردشت است که از جنوب تا قلهٔ کنداون را فرا می‌گیرد.<ref>شجاع شفیعی، تاریخ اسلام در نواحی شمالی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۴۱۶؛ جعفری، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۳۶۰.</ref>

بنابر سرشماری‌های صورت گرفته در ۱۳۸۵ش، جمعیت این شهر در حدود ۴۴٬۶۱۸ نفر و در ۱۳۹۵ش به ۶۵٬۱۹۶ نفر افزایش یافته است.<ref>[https://amar.org.ir/population-and-housing-census «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن»، وب‌سایت مرکز آمار ایران.]</ref> بیشتر جمعیت ساکن این شهر را بومیان کَلارستاق تشکیل می‌دهند که اصالتی طبری دارند. مردم بومی شهر چالوس، گویش مازندرانی دارند.<ref>برجیان، متون طبری، 1388ش، ص11.</ref> در نواحی شرقی چالوس، قومی به‌نام کُجور ساکن هستند که به گویش کجوری، یکی از زیرشاخه‌های زبان مازندران، صحبت می‌کنند.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/kojur-02-language/ Borjian, “KOJUR ii. Language,” Encyclopædia Iranica, 2016.]</ref> همچنین، بخشی از جمعیت چالوس را مهاجرانی از سرزمین [[گیلان]] و مردم کردزبان تشکیل داده‌اند. این مردم، به زبان‌های گیلکی و کردی سخن می‌گویند. درآمیختگی فرهنگی در چالوس، از غلظت تمامی این زبان‌های محلی کاسته و این جریان را به‌سمت زبان فارسی پیش برده است.<ref>یوسفی‌نیا، مشروطه بی‌نقاب، 1388ش، ص330؛ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص98.</ref>

اقتصاد شهر چالوس، بیشتر بر پایهٔ کشاورزی و دامداری است. خاک مساعد و حاصل‌خیز این منطقه و نیز آب‌وهوای مناسب آن، زمینه را برای فعالیت‌های کشاورزی مساعد کرده است. کاشت [[برنج]]، مرکبات و کِشت گندم و جو در شهر چالوس بسیار رایج است. دامداری نیز در این منطقه، به‌شکل سنتی صورت گرفته و شامل پرورش گاو و گوسفند است.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99.</ref>

چالوس به‌دلیل عبور رودخانهٔ چالوس از میان آن، دارای پل‌های متعددی است. ازجملهٔ آن‌ها می‌توان به پل معلق اشاره کرد که از جنس بتن ساخته شده و ۱۲۰۰ متر طول و ۵۰ متر عرض دارد. این پل در سال ۱۳۱۲ش به بهره‌برداری رسید.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99؛ نوشین، چالوس، ۱۳۵۵ش، ص۹۶–۹۷.</ref> در همان سال‌ها، ساختمان‌های دیگری همچون کارخانهٔ حریربافی، بیمارستان و کاخ سلطنتی (که امروزه به کتابخانه تبدیل شده) و نیز یک پل فلزی در این شهر ساخته شدند.<ref>نوشین، چالوس، ۱۳۵۵ش، ص۹0-97؛ شایان، مازندران، ۱۳۶۴ش، ص۱۷۳–۱۷۴؛ محبوبی اردکانی، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ۱۳۶۸ش، ج3، ص166-167.</ref> پس‌از آن، مسجد و مدرسهٔ علوم دینی (مدرسهٔ علمیهٔ امام صادق) به‌همراه کتابخانه‌ای در کنار آن احداث شد. این کتابخانه دارای بیش از ۲۲۰۰ جلد کتاب است که برخی از آنها چاپ سنگی یا نسخ خطی هستند. پل زغال چالوس نیز یکی از یادگاری‌های کهن و تاریخی این شهر است. این پل بر روی رود چالوس در سال ۱۳۰۷ش ساخته شده و به‌عنوان یکی از پل‌های تاریخی و دیدنی چالوس شناخته می‌شود.<ref>طیار مراغی، فهرست نسخه‌های خطی در مدرسهٔ امام صادق، ۱۳۸۱ش، ص۲۵–۲۶؛ موسوی، «مسجد جامع چالوس»، ۱۳۸۱ش، ص۶۴–۶۷.</ref>

از دیگر آثار تاریخی چالوس، تپه‌ای در محوطهٔ کاخ سلطانی است که مورخان آن را ویرانه‌های قلعهٔ کهن چالوس می‌دانند. همچنین بقعهٔ حمزه‌رضا، امامزاده خلیل، گورستان کهن گرمابک، بقعهٔ آقا عبدالرضا، بقعهٔ سیدمحمد فرزند [[امام جعفر صادق]]، امامزاده یحیی، امامزاده علی بن موسی‌الرضا، قلعهٔ سنگ‌سرک و بقعهٔ شاه علم‌دار از دیگر آثار تاریخی این شهر به‌شمار می‌روند.<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ۱۳۵۵ش، ج3، ص107.</ref>

 

کاخ چای‌خوران از بناهای ساخته‌شده در دوران پهلوی است که امروزه به‌عنوان ادارهٔ میراث فرهنگی چالوس استفاده می‌شود.<ref>[https://www.chargoshe.ir/fa/iran/city/740 «معرفی و اطلاعات کامل شهر چالوس»، سایت چهارگوشه ایران زیبا.]</ref> در بخش جاذبه‌های طبیعی، پارک جنگلی فین چالوس با کلبه‌ها و کومه‌های سنتی، نیلوفران مردابی، رودخانه و آواز پرندگان، از مقاصد گردشگری محبوب این منطقه به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/chalus-attraction/ تخت روان، «جاهای دیدنی چالوس»، وب‌سایت علی بابا.]</ref>

از دیگر جاذبه‌های طبیعی و گردشگری چالوس می‌توان به [[دریاچه ولشت|دریاچهٔ ولشت]] در جنوب غربی شهر اشاره کرد که زیستگاه ماهی‌ها، آبزیان و پرندگان مهاجر بسیاری است. همچنین آبشار آکاپل، آبشار هریجان، درهٔ جنگلی چالوس، بوستان جنگلی چالوس، [[پارک جنگلی نمک‌آبرود|بوستان جنگلی نمک‌آب‌رود]]، مرداب کندوچال و دریاچهٔ سد دریوک از دیگر مناطق دیدنی این شهرستان به‌شمار می‌روند.<ref>زنده‌دل، مجموعهٔ راهنمای جامع ایران‌گردی (استان مازندران)، ۱۳۷۹ش، ص۴۵.</ref>

 

رودخانهٔ چالوس نیز از مهم‌ترین منابع آبی و یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های استان مازندران محسوب می‌شود. شاخهٔ اصلی آن از دامنه‌های شرقی کوه‌های تخت سلیمان سرچشمه گرفته و در مسیر خود به رودهای دیگری که از سمت غربی کوه‌های کندوان جاری می‌شوند، می‌پیوندد. این رودخانه حدود ۳ هزار هکتار از شالیزارهای دهستان‌های قشلاق و کران را آبیاری کرده و در دو کیلومتری شهر چالوس به دریای خزر می‌ریزد. طول این رودخانه از سرچشمه تا دریا حدود ۸۰ کیلومتر و پهنای آن در برخی نقاط به ۷۰ متر می‌رسد. از دیگر رودخانه‌های این شهرستان می‌توان به رودهای زوات و کلیاک اشاره کرد.<ref>شایان، مازندران، ۱۳۶۴ش، ص۳۵؛ افشین، رودخانه‌های ایران، ۱۳۷۳ش، ج2، ص110 و 230-231؛ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99.</ref>

{{شعر جدید|متن=بنگر یکی به‌منظر چالوس کز جمال \\صد ره به زیب و زینت مازندران فزود}}