پیش‌نویس:آخرالزمان22

آخرالزمان؛ دوران پایانی جهان و تاریخ بشر، پیش از برپایی قیامت.

آخرالزمان اصطلاحی مشترک در فرهنگ ادیان و مذاهب مختلف جهان است که به دوران پایانی گیتی و رویدادهای منتهی به خاتمه یافتن حیات دنیوی اشاره دارد. این مفهوم به واکاوی فرجام جهان، تحولات اجتماعی، اخلاقی، و طبیعی در آستانه برچیده شدن بساط زندگی مادی، ظهور منجی‌های رهایی‌بخش، و در نهایت، برپایی قیامت یا آغاز عصر طلایی جدید بشر می‌پردازد. نوشتار پیش رو ابتدا به واکاوی اصطلاح‌شناسی آخرالزمان و تفکیک معانی آن در منابع اسلامی پرداخته و سپس تفاوت آن با نشانه‌های ظهور را تبیین می‌کند. در ادامه، اوصاف جامعه و قوم آخرالزمان، سبک زندگی مؤمنان، بروز فتنه‌ها و بلایای گوناگون و چالش‌های ناشی از تطبیق شتاب‌زده رویدادهای جاری گزارش می‌شود. همچنین نمودهای فرهنگی و رسانه‌ای این باور، به‌ویژه در محصولات هالیوودی و رسانه‌های غربی، در کنار فرجام‌شناسی ادیان ابراهیمی و شرقی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

اصطلاح‌شناسی و تعاریف آخرالزمان

در مباحث مربوط به فرجام جهان، آمدن موعود، و پایان دنیا، واژه یونانی «اسکاتولوژی» (Eschatology) به معنی آخرت‌شناسی یا شناخت آخرالزمان به کار می‌رود که از کلمه «اسکاتوس» به معنای «آخر» یا «بعد» گرفته شده است. اصطلاح آخرالزمان مفهومی نسبی و تشکیکی (طیف‌گونه) است؛ برای نمونه، دوران فعلی که بیش از هزار و چهارصد سال از هجرت پیامبر اسلام می‌گذرد، نسبت به عصر بعثت، آخرالزمان به شمار می‌رود و دوره‌های آینده نیز نسبت به زمان حال، آخرالزمان خواهند بود. بنابراین آخرالزمان یک دوره زمانی کاملاً محدود و مشخص نیست.

در معارف و منابع اسلامی، اصطلاح آخرالزمان در دو معنای کلی به کار رفته است: نخست، بازه زمانی طولانی که با بعثت پیامبر اسلام آغاز می‌شود و با شروع رستاخیز بزرگ به پایان می‌رسد که به همین دلیل، پیامبر اسلام را پیامبر آخرالزمان نیز می‌نامند. دوم، بازه زمانی ویژه‌ای که با ولادت واپسین جانشین پیامبر اسلام، حضرت مهدی آغاز شده، دوران غیبت و ظهور را در بر می‌گیرد و با شروع قیامت خاتمه می‌یابد.

تفاوت آخرالزمان با نشانه‌های ظهور

میان مفهوم آخرالزمان و نشانه‌های ظهور (یا اشراط الساعه در اصطلاح اهل سنت) تفاوت وجود دارد. آخرالزمان گستره‌ای تشکیکی و طولانی از زمان رسالت پیامبر اسلام تا پیش از ظهور را شامل می‌شود که در روایات عمدتاً با ویژگی‌های منفی همچون آشوب، فتنه، تشویش، اضطراب، حق‌کشی و تبعیض توصیف شده است. در مقابل، عصر ظهور دوران گسترش فرهنگ، تمدن، وفور نعمت، پیشرفت، آرامش و نزول باران‌های رحمت است. نشانه‌های ظهور یا اشراط الساعه حوادثی خاص و پیش‌گویی‌هایی مشخص (مانند صیحه آسمانی، خروج سفیانی یا قیام یمانی) هستند که در اواخر دوران نخستِ آخرالزمان و در آستانه ورود به عصر ظهور اتفاق می‌افتند و هدف از ذکر آن‌ها، آماده‌سازی مؤمنان و هشدار نسبت به نزدیکی واقعه ظهور است.

اوصاف قوم و سبک زندگی در آخرالزمان

بر اساس روایات اسلامی، مردم آخرالزمان به ویژگی‌های اخلاقی و رفتارهای اجتماعی خاصی متصف می‌شوند که سبک زندگی آنان را دگرگون می‌سازد. از ویژگی‌های منفی رایج در این دوران می‌توان به رواج دروغ در سخن، غیبت به عنوان نقل مجالس، کسب درآمدهای حرام، کاهش وفا به عهد، بی‌رحمی بزرگان نسبت به کوچکان و از میان رفتن حیای جوانان اشاره کرد. در این روزگار، دنیاپرستی غلبه یافته و همت مردم در شکم و شهوت خلاصه می‌شود؛ آنان برای طلا و نقره رکوع و سجود به‌جای می‌آورند، همواره در حیرت و مستی به سر می‌برند و دارایی‌های خود را ملاک مذهب و دینداری قرار می‌دهند. همچنین رباخواری چنان گسترش می‌یابد که حتی اگر کسی مستقیماً آن را نخورد، غبار ربا به وی خواهد رسید.

با این حال، منابع اسلامی قوم آخرالزمان را دارای دو جنبه کاملاً متفاوت ترسیم کرده‌اند؛ در مقابل اکثریت فریب‌خورده، اقلیتی از مؤمنان حضور دارند که پیامبر اسلام آنان را شگفت‌آورترین مردم در ایمان و بزرگ‌ترین آنان در یقین نامیده است، چرا که با وجود عدم ملاقات با پیامبر و پنهان بودن امام، تنها به نوشته‌های روی کاغذ (خط سیاه بر صفحه سپید قرآن و روایات) ایمان راسخ دارند.

سختی‌ها، بلایا و فتنه‌ها

زندگی برای مؤمنان راستین در آخرالزمان بسیار دشوار توصیف شده است؛ به گونه‌ای که حفظ دینداری در این دوران به نگه داشتن گلوله آتش در دست تشبیه شده و مؤمن از گوسفند زبون‌تر و از مردار خوارتر و زبون‌تر شمرده می‌شود. در این عصر، یک ضربت شمشیر برای مؤمن از به دست آوردن یک درهم حلال آسان‌تر است. بر اساس روایات، این سختی‌ها و بلایا حاصل افزایش گناهان و نافرمانی‌های مردمان است که آزمایش‌های الهی را به دنبال دارد.

یکی از بلایای پیش‌بینی‌شده معیشتی، قحطی و خشکسالی شدید موسوم به «جوع اغبر» (گرسنگی سخت) است که از شدت آن چهره مردمان مانند خاک، تیره و تار می‌شود. همچنین شیوع مرگ‌های ناگهانی، بیماری‌های واگیردار مرگبار (مرگ سفید)، جنگ‌های گسترده ویرانگر (مرگ سرخ)، زلزله‌های مهیب، و پدیده‌های شگفت‌انگیزی همچون مسخ یا تغییر جسمانی گروهی از بدکاران به عنوان عقوبت‌های آخرالزمانی مطرح شده است. فتنه در این دوران به عنوان حوادث ناگوار فرهنگی و عقیدتی تعریف می‌شود که در آن حق و باطل در هم می‌آمیزند. این فتنه‌ها ابزار ابلیس برای خریدن زمان و به انحراف کشاندن بشر است، اما در عین حال، به عنوان سنتی الهی برای غربال و متمایز شدن پاکان از بدکاران پیش از ظهور منجی عمل می‌کند.

وقایع منتسب به آخرالزمان

بر اساس منابع کلامی و حدیثی، وقوع مجموعه‌ای از رویدادهای عظیم، بحران‌های طبیعی، اجتماعی و پدیده‌های ماوراءالطبیعی پیش‌بینی شده است که به عنوان علائم و وقایع دوران پایانی شناخته می‌شوند. این حوادث شگفت‌انگیز که در آستانه ظهور منجی موعود رخ می‌دهند، همگی مشخصاً در آخرالزمان اتفاق می‌افتند:

• نشانه‌های حتمی پنج‌گانه: طبق احادیث معتبر، پنج واقعه به عنوان علائم قطعی پیش از ظهور مطرح است؛ نخست «خروج سفیانی» که فردی طغیان‌گر است و دست به کشتار وسیع می‌زند؛ دوم «قیام یمانی» که جنبشی هدایت‌گر از یمن برای یاری حق است؛ سوم «صیحه آسمانی»؛ چهارم «قتل نفس زکیه» که کشته شدن فردی بی‌گناه در مسجدالحرام است؛ و پنجم «خسف بیداء» که فرو رفتن لشکر سفیانی در زمین بیابانی میان مدینه و مکه است. این وقایع پنج‌گانه بر اساس تقدیر حتمی الهی، به طور قطع در آخرالزمان اتفاق می‌افتند.
• صیحه و ندای آسمانی: این واقعه نزدیک‌ترین نشانه به ظهور منجی است. در این رخداد، جبرئیل از آسمان ندایی سر می‌دهد و مردم را به نام و حقانیت مهدی می‌خواند. در مقابل، ابلیس نیز فریادی از زمین سر می‌دهد تا در میان مردم تردید و انحراف ایجاد کند. این صیحه و طنین غیبی در آسمان و زمین، از عجایب ماوراءالطبیعی است که در آخرالزمان اتفاق می‌افتد.
• ابرجنگ‌ها و خونریزی‌های گسترده: پیش از ظهور، نبردهای ویرانگر منطقه‌ای و بین‌المللی رخ می‌دهد که ماهیت عقیدتی و ایدئولوژیک دارند. در روایات از وقوع نبردی سهمگین در منطقه «قرقیسیا» میان قدرت‌های بزرگ (از جمله آمریکا، اروپا، روسیه و خاورمیانه) خبر داده شده است که به نابودی بخش بزرگی از ستمگران می‌انجامد. این جنگ‌های خانمان‌سوز بزرگ از بارزترین حوادث نظامی و سیاسی هستند که در آخرالزمان اتفاق می‌افتند.
• مرگ سرخ و مرگ سفید: بر اساس پیش‌گویی‌ها، مرگ سرخ حاصل جنگ‌ها و آشوب‌های عالم‌گیر است و مرگ سفید کنایه‌ای از شیوع بیماری‌های واگیردار، فراگیر و مرگباری چون طاعون (یا طاعون‌های مدرن) است که دو سوم جمعیت جهان را از بین می‌برد. این تلفات سنگین و مرگ‌ومیرهای گسترده بشری، بر پایه احادیث، پیش از برپایی حکومت عدل و در آخرالزمان اتفاق می‌افتند.
• زلزله‌های مهیب و پدیده‌های کیهانی: وقوع زمین‌لرزه‌های پیاپی و به‌ویژه زلزله بزرگی در شام با بیش از صدهزار کشته، فرو رفتن شهرهای بغداد و بصره در زمین، پدیدار شدن آتشی بزرگ در آسمان، سرخی غیرعادی افق، خروج کف دستی آشکار از آسمان، و خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی‌های غیرعادی در ماه رمضان از علائم کیهانی و طبیعی است که در آخرالزمان اتفاق می‌افتند.
• بحران معیشتی و جوع اغبر: جهان دچار خشک‌سالی، کمبود شدید میوه‌ها و دارایی‌ها می‌شود. در روایات از این بحران به «جوع اغبر» یاد شده که گرسنگی بسیار سختی است و از شدت آن، رنگ چهره مردمان مانند خاک تیره و تار می‌گردد. این تنگی و قحطی شدید معیشتی و معضلات گسترده اقتصادی، به عنوان آزمونی بزرگ برای مومنان، در آخرالزمان اتفاق می‌افتد.
• مسخ گروهی از بدکاران: تبدیل شدن جسمانی برخی از تبهکاران و اشرار به موجودات دیگر، از بلاهای خارق‌العاده‌ای است که دامن بدکاران را می‌گیرد. بر اساس تفاسیر آیات قرآن کریم و روایات معتبر، این مسخ و دگرگونی جسمانی بدکاران پیش از قیام قائم و در آخرالزمان اتفاق می‌افتد.
• هلاکت ابلیس: از وقایع شگفت‌انگیز پس از ظهور، به زانو درآمدن ابلیس در برابر قائم است؛ منجی پیشانی او را گرفته و او را به هلاکت می‌رساند تا شیطان برای همیشه نابود شود. این غلبه نهایی بر شیطان و برچیده شدن وسوسه‌های او، پس از قیام موعود و در آخرالزمان اتفاق می‌افتد.

تمدن و حکومت عصر ظهور

حکومت توحیدی آخرالزمان که پس از ظهور منجی شکل می‌گیرد، پایان دنیا نیست، بلکه برپا کننده تمدنی جهانی، کامل و فراگیر برای سعادت حقیقی بشر است. بر اساس روایات عصر ظهور، این حکومت توحیدی از نظر گستردگی ثروت، پهناوری قلمرو در سطح کل جهان، و تسلط بر قدرت‌های شگفت‌انگیز طبیعی (نظیر تسخیر باد و جنیان)، شباهت‌های بی‌نظیری با تمدن‌های باستانی حضرت داوود و سلیمان دارد. در این تمدن نوین، رفاهی فراگیر و بی‌سابقه حاکم گشته و ثروت‌ها به صورت کاملاً عادلانه توزیع می‌شود؛ به گونه‌ای که تمامی ساکنان زمین و آسمان‌ها از آن خشنود خواهند بود. همچنین شیوه دادرسی و قضاوت منجی بر اساس علم الهی بوده و مانند حضرت داوود، بدون نیاز به شاهد و بینه اقدام به صدور حکم و احقاق حق می‌نماید.

تطبیق حوادث جاری و آسیب‌های آن

در طول تاریخ، گرایش شدیدی در میان عامه مردم برای تطبیق حوادث سیاسی و اجتماعی پیرامونی با پیش‌گویی‌های آخرالزمانی وجود داشته است؛ نظیر تطبیق حمله آمریکا به عراق، وقوع بیماری کرونا، فاجعه منا، یا حوادث سیاسی داخلی بر نشانه‌های ظهور. محققان مهدویت این رویکرد را یک آسیب جدی می‌دانند. تطبیق‌های شتاب‌زده و تفسیرهای شخصی، به‌ویژه تعیین وقت برای ظهور، صراحتاً در روایات ممنوع شده است.

بزرگان و مراجع شیعه همواره هشدار داده‌اند که ادعای نزدیک بودن ظهور بر اساس تطبیق‌های نامعتبر، تبعات مخربی همچون ایجاد انتظار کاذب، بدبینی نسبت به سخنان معصومان، و سست شدن اعتقادات جوانان در صورت تأخیر ظهور را به همراه دارد. به توصیه روایات، راه نجات از فتنه‌های آخرالزمان، کناره‌گیری از محیط‌های آلوده به فساد، استقامت در تکالیف الهی، و مراجعه به فقهای پرهیزکار و راویان حدیث است.

نمودهای رسانه‌ای، هنری و فرهنگی در غرب

مباحث آخرالزمانی در دهه‌های اخیر، ابعاد رسانه‌ای و سیاسی گسترده‌ای در جهان غرب یافته است. جریان‌های مذهبی و سیاسی در غرب، به‌ویژه کلیسای اوانجلیست (مسیحیت تبشیری) با در اختیار داشتن امپراتوری‌های بزرگ رسانه‌ای شامل بیش از ۱۵۰۰ کانال تلویزیونی و رادیویی (مانند شبکه TBN)، به طور مداوم تاریخ‌های مشخصی (نظیر سال ۲۰۰۰ یا ۲۱ دسامبر ۲۰۱۲) را برای پایان جهان و وقوع نبرد نهایی آرماگدون تبلیغ کرده‌اند. متفکران این جریان مانند هال لینگزی با ارائه تفاسیر آخرالزمانی از رویدادهای خاورمیانه، بر این باورند که نبرد نهایی میان سپاه خیر و شر در منطقه فلسطین اشغالی رخ خواهد داد.

سینمای هالیوود نیز با تولید فیلم‌های پرخرج و پروداکشن‌های عظیم همچون «آرماگدون» (Armageddon)، «برخورد عمیق» (Deep Impact)، «اتفاق» (The Happening)، «آگاه» (Knowing) و «رمز داوینچی» (The Da Vinci Code) به ترویج این تفکرات کمک کرده است. این پیش‌گویی‌های دینی و رسانه‌ای تأثیر مستقیمی بر تصمیم‌گیری‌ها و سیاست خارجی قدرت‌های غربی داشته است؛ به گونه‌ای که حمله نظامی آمریکا به عراق بر اساس پیش‌گویی‌های عهد جدید مبنی بر نابودی بابل باستان یا بابل ثانی توجیه شد. رسانه‌های غربی همچنین تلاش می‌کنند با تصویرسازی‌های هدفمند، سیمای منجی موعود شیعیان را با مفهوم آنتی‌کرایست (دجال) یکسان نشان دهند و از سویی دیگر، با بهره‌گیری از حوادثی مانند ۱۱ سپتامبر، باورهای آخرالزمانی خاصی را در ذهن مردم جهان تثبیت کنند.

آخرالزمان در سایر ادیان

آیین یهود

در دین یهود، به کرات به مفاهیمی همچون روزهای آخر یا روز خداوند (یوم یهوه) اشاره شده است؛ این روز زمانی است که سیر تاریخ جهان به نقطه غایت و کمال خود می‌رسد. این آینده درخشان، حول محور شخصیت ماشیح (منجی موعود یهود) تمرکز دارد که از جانب خداوند مأمور آغاز این دوران جدید و پر از شگفتی است و متون تلمود نیز بارها به وی و مأموریتش پرداخته‌اند.

ظهور منجی در آیین یهود با بحران‌ها و رویدادهای عظیمی در پهنه گیتی همراه است:

• جنگ‌ها و ناآرامی‌های سیاسی: زمان ظهور ماشیح با جنگ‌های سخت میان دولت‌ها مشخص می‌شود؛ به گونه‌ای که در باورهای یهودی، وقوع جنگ و ستیز میان حکومت‌های جهان، آستانه قدوم و ظهور ماشیح تلقی می‌گردد.
• سختی‌ها و فساد فراگیر: پیش از ظهور ماشیح، سختی‌های معیشتی و مشکلات زندگی به حدی طاقت‌فرسا و غیرقابل تحمل می‌شود که آشفتگی و انحطاط اخلاقی جهان را به بالاترین حد خود می‌رساند.
• نبرد گوگ و ماگوگ: این جنگ‌ها و کشمکش‌های بزرگ میان دولت‌ها و قدرت‌های جهان، تحت عنوان جنگ‌های گوگ و ماگوگ شناخته می‌شود.

بخش‌هایی از کتاب مقدس به عقوبت‌ها و سرنوشت زوال‌آور برخی جریان‌های یهود در آخرالزمان به دلیل ارتکاب گناه اشاره کرده‌اند:

• کتاب تثنیه (باب ۲۸): در آخرین کتاب تورات آمده است که اگر بنی‌اسرائیل کلام الهی را نشنوند، دچار لعنت، سرگردانی و مغلوب شدن در برابر دشمنان خواهند شد و قومی از دوردست‌ها که مثل عقاب فرود می‌آیند و زبان آن‌ها را نمی‌فهمند، بر آن‌ها هجوم آورده و دیوارهای بلند و محکم شهرهایشان را فرو خواهند ریخت.
• کتاب حزقیال (باب ۳۸): در پیش‌گویی‌های حزقیال نبی تصریح شده است که قوم پارس در آخرالزمان آنان را نابود خواهد ساخت.
• کتاب ارمیا (باب ۵ و ۶): این متون نیز از نابودی آنان به دست قومی نیرومند، قدیمی و کماندار خبر می‌دهند که زبانشان برای یهودیان ناآشناست.

آیین زرتشت

در آیین مزدیسنا یا دین زرتشتی، موضوع آخرالزمان با مفهوم نجات و رهایی پیوند دارد. در متون کهن زرتشتی مانند اوستا و بندهشن، از سه موعود آخرالزمانی یاد شده است که همگی با عنوان عام سوشیانت یا سوشیانس (به معنی سودرسان یا رهایی‌بخش) شناخته می‌شوند. سومین و آخرینِ این موعودها، وظیفه نهایی پاکسازی جهان از شرارت و دروغ (دُروج) و اعطای جاودانگی به گیتی را بر عهده دارد.

آیین مسیحیت

در میان ادیان آسمانی، ایده آخرالزمان دارای نقاط مشترک بسیاری است. در سنت مسیحی، پایان جهان با بازگشت دوباره حضرت عیسی پیوند دارد. موضوع رجعت مسیح در بخش‌های مختلف کتاب مقدس با اهمیت بالا مطرح شده است؛ به گونه‌ای که این واقعه بیش از ۳۰۰ بار در متون کتاب مقدس مورد اشاره و تأکید قرار گرفته است. این بازگشت به عنوان سرآغاز برچیده شدن بساط ستم و برقراری عدل الهی شناخته می‌شود. بر اساس معتقدات شیعه، حضرت عیسی در آخرالزمان فرود آمده و در بیت‌المقدس به نماز جماعت امام مهدی اقتدا خواهد کرد.

آیین هندو

در باورهای هندو، زمان به دوره‌های متعددی تقسیم می‌شود که آخرین آن‌ها دوره انحطاط اخلاقی و غلبه تاریکی بر نیکی است و با نام یوگه کالی (دوران آخرالزمان) شناخته می‌شود.

بر اساس متون حماسی هندو مانند مهابارته و پورانه‌ها، در پایان دوره کالی، دهمین تجسد یا آواتار ویشنو به نام کلکی (Kalki) ظهور خواهد کرد. او بر اسب سفیدی سوار شده، شمشیر به دست می‌گیرد و با نابود کردن بدکاران و پاکسازی زمین از ظلم، بشریت را به عصر طلایی جدیدی وارد می‌کند. برخی از پژوهشگران معاصر کوشش کرده‌اند ویژگی‌های کلکی را بر حضرت محمد، پیامبر اسلام، تطبیق دهند؛ هرچند این فرضیه به دلیل تأخر متون کلکی‌پورانه و تفاوت‌های ریشه‌ای زبانی با نقدهای جدی روبه‌رو شده است.

منابع

• دولتشاهی، امیرحسین (۲۳ آبان ۱۴۰۰). «آخرالزمان در روایت‌های اسلامی ۲؛ روزگار قحطی و گرسنگی». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۲ تیر ۱۴۰۵.
• «آخرالزمان و بلاهایی که مردم خواهند خرید». خبرگزاری ایرنا. ۲۸ آبان ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• «آخرالزمان و سه موعود زرتشتی». خبرگزاری ایرنا. ۱ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• «آشفتگی و اختلاف متون». خبرگزاری فارس. ۲۸ تیر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• «این جنگ بزرگ نشانه آخرالزمان است». خبرگزاری تابناک. ۹ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.
• خوشدونی، مهدی (۱۴۰۰). «ویژگی‌های تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم» (PDF). پژوهش‌های نوین اسلامی. پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق. ۱ (۱): ۵۷–۸۱.
• «دلایل مطرح شدن مباحث آخرالزمانی در رسانه‌های غربی». خبرگزاری فارس. ۱۹ خرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• «ذکر رجعت مسیح بیش از ۳۰۰ بار در کتاب مقدس». خبرگزاری شبستان. ۵ مهر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• «زندگی سخت مومنان در آخرالزمان». موسسه قرآن و نهج البلاغه. ۲۵ دی ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۳ تیر ۱۴۰۵.
• «غرب با آخرالزمان چه کار دارد؟». جهان نیوز. ۳ دی ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید (۱۳۹۷). «موعود آخرالزمان در دین هندو» (PDF). تحقیقات کلامی. انجمن کلام اسلامی حوزه. ۶ (۲۱): ۲۷–۴۸.
• «قرآن و پایان تاریخ». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• سلیمیان، خدامراد؛ هاشمی، مرضیه (۸ آبان ۱۳۹۰). «مهدویت و آخرالزمان ; ما و شما». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۲۲ تیر ۱۴۰۵.
• «نشانه‌های شگفت‌انگیز آخرالزمان». موسسه قرآن و عترت مهر تابان مهدوی. دریافت‌شده در ۲۲ تیر ۱۴۰۵.
• شهبازیان، محمد (۲۸ آبان ۱۴۰۱). «نکاتی شنیدنی درباره حوادث اخیر و ارتباط آن با روایات آخرالزمان». خبرگزاری رسمی حوزه. دریافت‌شده در ۲۳ تیر ۱۴۰۵.
• «وعده الهی و سرنوشت صهیونیست‌ها در نبرد آخرالزمان». خبرگزاری رسا. ۲۲ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
• مهدی پور، علی اکبر (۱۳۸۲). «ویژگیهای عصر ظهور». موعود (سی و نه).