@@ خط ۱: / خط ۱: @@
+{{جعبه اطلاعات مفهوم
+| تصویر             =فمینیسم.jpg
+| زیرنویس تصویر     =نماد فمینیسم
+|image_alt=نماد فمینیسم
+| فایل پادکست       =فمنیسم.ogg
+| حجم فایلپادکست    =۳٫۰۶
+| تاریخ پادکست      =۱۷-۱۰-۱۴۰۴
+| زیرنویس عنوان     = جنبش فکری، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مدعی دفاع از حقوق زنان
+| عنوان اصلی        = فمینیسم
+| عنوان انگلیسی     = Feminism
+| عنوان عربی        =
+| عنوان علمی        =
+| شاخه علمی         = [[مطالعات زنان]] / [[جامعه‌شناسی]] / [[علوم سیاسی]] / [[فلسفه اجتماعی]]
+| نوع مفهوم         = جنبش فکری ـ اجتماعی و ایدئولوژیک
+| معنای اصطلاحی      = جنبشی اجتماعی، سیاسی و فکری که در پی تعریف، تحقق و دفاع از حقوق برابر سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و شخصی برای زنان و رفع تبعیض‌های جنسیتی است
+| حوزه کاربرد       = مطالعات زنان، [[جامعه‌شناسی جنسیت]]، نظریه‌های اجتماعی، سیاست و حقوق
+| گستره جغرافیایی   = جهانی
+| منشأ تاریخی       = تحولات فکری، اجتماعی و سیاسی غرب در قرن‌های هجدهم و نوزدهم میلادی
+| نخستین کاربرد     =
+| ریشه واژه         = از واژه لاتین Femina به‌معنای زن
+| مرتبط با          = [[جنبش زنان]]، [[برابری جنسیتی]]، [[حقوق زنان]]، [[نظریه جنسیت]]، نقد [[پدرسالاری]]
+| اهمیت             = تأثیرگذاری گسترده بر مباحث حقوق زنان، ساختارهای اجتماعی، سیاست، فرهنگ و نظریه‌های جنسیت
+| مبدع              =
+| مروج              =
+| مقدس برای         =
+| مورد احترام       =
+| آثار مرتبط        =
+}}
 '''فمینیسم'''؛ جنبش فکری، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مدعی دفاع از حقوق زنان.
@@ خط ۴: / خط ۳۴: @@
 == ریشه‌شناسی و تعاریف ==
-واژه فمینیسم (به فرانسوی: Féminisme) از ریشه لاتین Femina به‌معنای زن، گرفته شده است و نخستین بار در قرن نوزدهم میلادی در زبان فرانسوی ظاهر شد.<ref>میشل، جنبش اجتماعی زنان، 1383ش، ص11.</ref> این واژه در [[زبان فارسی]] معادل‌هایی مانند زن‌گرایی، زنانه‌نگری، جنبش زنان<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=فمینیسم&f=amid فرهنگ عمید، ذیل واژه «فمینیسم»، وب‌سایت واژه یاب]</ref> و نهضت برابری‌خواهی زنان دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=فمینیسم&f=moein معین، فرهنگ معین، ذیل واژه فمینیسم].</ref>
+واژه فمینیسم (به فرانسوی: Féminisme) ریشه در لاتین دارد و از واژه Femina به معنای زن گرفته شده است. این واژه نخستین بار در قرن نوزدهم میلادی در زبان فرانسوی به کار رفت.<ref>میشل، جنبش اجتماعی زنان، 1383ش، ص11.</ref> در زبان فارسی، معادل‌هایی چون زن‌گرایی، زنانه‌نگری، جنبش زنان<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=فمینیسم&f=amid فرهنگ عمید، ذیل واژه «فمینیسم»، وب‌سایت واژه یاب]</ref> و نهضت برابری‌خواهی زنان برای آن به کار می‌رود.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=فمینیسم&f=moein معین، فرهنگ معین، ذیل واژه فمینیسم].</ref>
-اولین کاربرد ثبت‌شده فمینیسم به سال ۱۸۷۱م در یک متن پزشکی فرانسوی بازمی‌گردد که برای توصیف «توقف رشد خصوصیات مردانه» در بیماران مرد به کار رفت. یک سال بعد، یک نویسنده ضد فمینیست آن را برای توصیف زنانی استفاده کرد که مردانه رفتار می‌کردند. این سیر تحول واژه نشان می‌دهد که ابتدا برابری‌خواهی زنان، بار معنایی منفی داشت. تبدیل این واژه به یک عنوان خودخواسته برای جنبش، فرآیندی تدریجی بود و تا میانه‌های قرن بیستم به‌طور فراگیر برای اشاره به کنشگران زن استفاده نشد.<ref>جمعی از نویسندگان، فمینیسم و دانش‌های فمنیستی، 1382ش، ص14.</ref>
+اولین استفاده ثبت‌شده از واژه فمینیسم به سال ۱۸۷۱م بازمی‌گردد که در یک متن پزشکی فرانسوی به کار رفت و برای توصیف «توقف رشد خصوصیات مردانه» استفاده شده است. یک سال بعد، یک نویسنده ضد فمینیست از آن برای توصیف زنانی که رفتاری مردانه داشتند، استفاده کرد. این تغییر معنایی نشان می‌دهد که در ابتدا مفهوم برابری‌خواهی زنان، بار معنایی منفی داشته است. تبدیل این واژه به یک عنوان خودخواسته برای جنبش، فرآیندی تدریجی بود و تا اواسط قرن بیستم به‌طور گسترده برای اشاره به فعالان زن به کار نرفت.<ref>جمعی از نویسندگان، فمینیسم و دانش‌های فمنیستی، 1382ش، ص14.</ref>
-تعاریف متعددی از فمینیسم ارائه شده است، ازجمله:
+در منابع تحقیقی، تعاریف متعددی از فمینیسم ارائه شده است، از جمله:
-* [[ایدئولوژی]] که بر برابری ارزش زن و مرد تأکید دارد و با تبعیض‌های جنسیتی مبارزه می‌کند.<ref>جمعی از نویسندگان، فمینیسم و دانش‌های فمنیستی، 1385ش، ص 13و 14.</ref>
-* [[جنبش اجتماعی]] سازمان‌یافته که برای دگرگونی نظامات اجتماعی نابرابر تلاش می‌کند.<ref>Dictionary of Ethics, theology and society, Rosemary Radford Ruether, 1997, p.377.</ref>
+* یک [[ایدئولوژی]] که بر برابری ارزش زن و مرد تأکید دارد و با تبعیض‌های جنسیتی مبارزه می‌کند.<ref>جمعی از نویسندگان، فمینیسم و دانش‌های فمنیستی، 1385ش، ص 13و 14.</ref>
-* چشم‌انداز نظری که به تحلیل روابط قدرت بین [[جنسیت]]‌ها در حوزه‌های مختلف دانش می‌پردازد.<ref>میشل، جنبش اجتماعی زنان، 1383ش، ص11.</ref>
+* یک [[جنبش اجتماعی]] سازمان‌یافته که برای دگرگونی نظامات اجتماعی نابرابر تلاش می‌کند.<ref>Dictionary of Ethics, theology and society, Rosemary Radford Ruether, 1997, p.377.</ref>
+* یک چشم‌انداز نظری که به تحلیل روابط قدرت بین [[جنسیت]]‌ها در حوزه‌های مختلف دانش می‌پردازد.<ref>میشل، جنبش اجتماعی زنان، 1383ش، ص11.</ref>
 == زمینه‌های پیدایش فمینیسم ==
-پیدایش فمینیسم، پاسخی بود به یک سیستم به‌هم‌پیوسته از محرومیت‌ها در جامعه غربی، که زنان را از شخصیت حقوقی مستقل و [[مشارکت اجتماعی]] کامل، محروم کرده بود. روشنگری و تحولات اجتماعی قرن هجدهم و نوزدهم میلادی در [[اروپا]] و [[آمریکا]]، بستر فکری و عملی برای پیدایش فمینیسم را فراهم آورد. از این منظر، فمینیسم به‌عنوان یک نیروی اجتماعی و فکری سازمان‌یافته، در واکنش به مجموعه‌ای پیچیده از شرایط تاریخی، فلسفی، اقتصادی و اجتماعی در غرب شکل گرفت.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، فمینیسم در ترازوی نقد، 1388ش، ص88.]</ref>
+برخی دیدگاه‌ها پیدایش فمینیسم را به‌عنوان پاسخی به نظام‌های متعدد محرومیت در جوامع غربی می‌دانند، نظام‌هایی که زنان را از کسب شخصیت حقوقی مستقل و [[مشارکت اجتماعی]] کامل بازمی‌داشتند. تحولات فکری و اجتماعی در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی در [[اروپا]] و [[آمریکا]]، زمینه را برای ظهور فمینیسم فراهم ساخت. از این دیدگاه، فمینیسم به عنوان یک نیروی اجتماعی و فکری سازمان‌یافته، در واکنش به مجموعه‌ای از شرایط تاریخی، فلسفی، اقتصادی و اجتماعی در غرب شکل گرفت.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، فمینیسم در ترازوی نقد، 1388ش، ص88.]</ref>
 === زمینه‌های فلسفی و دینی ===
-* یونان باستان: در آتن، که به‌عنوان زادگاه [[دموکراسی]] غرب ستایش می‌شود، زنان از مقام [[شهروندی]] محروم بودند. آنان نه [[حق رأی]] داشتند، نه می‌توانستند در مجامع عمومی شرکت کنند و نه مالکیت مستقلی داشتند. فیلسوفانی مانند [[ارسطو]] زنان را موجوداتی ناقص‌العقل و طبیعی‌ترین حالت جامعه را سلطه مرد بر زن می‌دانستند. حتی [[افلاطون]] که از آموزش برابر برای زنان و مردان سخن می‌گفت، در جای دیگری [[خدا]] را به خاطر آفرینش مرد شکر می‌کند.<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_201521_c4466ad1cc6f92a93def93120643b559.pdf زروندی، «نقدی بر دیدگاه‌های رایج فمینیستی»، 1386ش، ص80.]</ref>
+* یونان باستان: در جوامع باستانی، مانند آتن در یونان، زنان از حقوق [[شهروندی]] محروم بودند و [[حق رأی]]، شرکت در مجامع عمومی و مالکیت مستقل را نداشتند. برخی از فیلسوفان یونانی، نظیر [[ارسطو]]، زنان را از نظر عقلانی ناقص می‌دانستند و بر برتری مرد بر زن تأکید داشتند. در مقابل، [[افلاطون]] در برخی آثار خود از آموزش برابر برای زنان و مردان سخن گفته است، اما در جای دیگر، آفرینش مرد را توسط خدا ستایش کرده است.<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_201521_c4466ad1cc6f92a93def93120643b559.pdf زروندی، «نقدی بر دیدگاه‌های رایج فمینیستی»، 1386ش، ص80.]</ref>
-* [[مسیحیت]] و [[یهودیت]]: تفاسیر سنتی از متون مقدس یهودی-مسیحی نقش بسزایی در تثبیت جایگاه فرودست زن ایفا کرد. داستان آفرینش حوا از دنده آدم و فریب‌دادن او اغلب به‌عنوان دلیلی بر تقدم مرد و [[گناه نخستین|گناهکاری ذاتی زن]] استفاده می‌شد.<ref>سفر پیدایش، باب 2، ص21-23.</ref> سنت‌های کلیسایی [[قرون وسطی]] زن را دروازه [[شیطان]] و موجودی وسوسه‌گر می‌دانستند.
+* [[مسیحیت]] و [[یهودیت]]: تفاسیر سنتی از متون مقدس یهودی-مسیحی نقش بسزایی در تثبیت جایگاه فرودست زن ایفا کرد. دتفسیرهای سنتی از متون مقدس، نقش مهمی در تعیین جایگاه فرودست زن ایفا کرده است. داستان آفرینش حوا از دنده آدم و فریب‌دادن او، اغلب به‌عنوان مبنایی برای برتری مرد و [[گناه نخستین|گناهکاری ذاتی زن]] به کار رفته است.<ref>سفر پیدایش، باب 2، ص21-23.</ref>
 === زمینه‌های حقوقی و سیاسی ===
-در نظام‌های حقوقی گذشته اروپا و آمریکا، هویت قانونی زن متأهل در وجود شوهرش ادغام می‌شد. این اصل نتایج زیر را در پی داشت:
+[[پرونده:فمینیسم۱.jpg|جایگزین=تظاهرات زنان نیویورکی در اعتراض برای نداشتن حق رأی|بندانگشتی|تظاهرات زنان نیویورکی در اعتراض برای نداشتن حق رأی سال ۱۹۱۳م]]
-* نفی حق مالکیت: زنان ازدواج‌کرده حق مالکیت مستقل بر اموال، درآمد شخصی یا [[ارث]] را نداشتند و تمام دارایی آنان به کنترل کامل [[شوهر]] منتقل می‌شد.
+در نظام‌های حقوقی گذشته اروپا و آمریکا، هویت قانونی زن متأهل در وجود شوهرش ادغام می‌شد. بر اساس برخی پژوهش‌ها، این اصل نتایج زیر را در پی داشت:
+* نفی حق مالکیت: زنان ازدواج‌کرده حق مالکیت مستقل بر اموال، درآمد شخصی یا [[ارث]] را نداشتند و تمام دارایی آن‌ها به کنترل کامل [[شوهر]] منتقل می‌شد.
 * نفی حق قرارداد و دادخواهی: زنان نمی‌توانستند به‌طور مستقل قرارداد ببندند، در دادگاه اقامه دعوا کنند یا مورد دعوا قرار گیرند.
 * محرومیت از [[حضانت فرزند]]: در صورت [[طلاق]] یا جدایی، [[حق سرپرستی فرزندان]] به‌طور خودکار به [[پدر]] تعلق می‌گرفت.
-* محرومیت از [[مشارکت سیاسی]]: مهم‌ترین نماد [[محرومیت سیاسی]]، محرومیت مطلق از حق رأی و [[نامزدی در انتخابات]] بود. زنان [[شهروند درجه دوم]] محسوب می‌شدند که سرنوشت سیاسی آنان توسط مردان شامل پدر، [[برادر]] و شوهر، تعیین می‌شد.<ref>دولتی و دیگران، «بررسی مبانی فلسفی، اخلاقی، کلامی و آثار عملی فمینیسم»، 1389ش.</ref>
+* محرومیت از [[مشارکت سیاسی]]: زنان به‌طور مطلق از حق رأی و [[نامزدی در انتخابات]] محروم بودند. زنان [[شهروند درجه دوم]] محسوب می‌شدند که سرنوشت سیاسی آنان توسط مردان شامل پدر، [[برادر]] و شوهر، تعیین می‌شد.<ref>دولتی و دیگران، «بررسی مبانی فلسفی، اخلاقی، کلامی و آثار عملی فمینیسم»، 1389ش.</ref>
 === زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی ===
-* محدودیت‌های آموزشی: دسترسی زنان به تحصیلات رسمی، به ویژه تحصیلات عالی، به شدت محدود بود. دانشگاه‌ها درهای خود را بر روی زنان بسته بودند. آموزش آنان عمدتاً به مهارت‌های [[خانه‌داری]]، [[همسرداری]] و [[فرزندپروری]] محدود می‌شد تا نقش سنتی خود را ایفا کنند.
+* محدودیت‌های آموزشی: دسترسی زنان به آموزش رسمی، به ویژه تحصیلات عالی، محدود بود. دانشگاه‌ها اغلب پذیرش دانشجوی زن نداشتند. آموزش زنان عمدتاً به مهارت‌های مرتبط با [[خانه‌داری]]، [[همسرداری]] و [[فرزندپروری]]<nowiki/> متمرکز بود
 * محدودیت‌های شغلی: حرفه‌های تخصصی، مشاغل مدیریتی و حتی بسیاری از مشاغل کارگری برای زنان ممنوع یا بسیار دشوار بود. [[فعالیت اقتصادی]] آنان غالباً به کار بدون مزد در [[خانه]] یا مشاغل کم‌درآمد و بی‌ثبات محدود می‌شد و وابستگی اقتصادی کامل به مردان را تداوم می‌بخشید.
 * [[تقسیم کار جنسیتی]]: جامعه، حوزه عمومی را قلمرو مردان و حوزه خصوصی مانند خانه، [[خانواده]] و عواطف را عرصه طبیعی زنان تعریف کرده بود. این تقسیم‌بندی، قدرت اجتماعی و اقتصادی را در دست مردان متمرکز و زنان را از منابع قدرت دور نگاه می‌داشت.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص59.]</ref>
 === زمینه‌های فکری و روشنگرانه ===
-* [[اومانیسم]] و [[عقل‌گرایی]]: گرچه ابتدا مردمحور بود، اما تأکید بر ارزش ذاتی انسان و قدرت عقل، به‌تدریج پرسش‌هایی را دربارهٔ طبیعت و جایگاه زنان برانگیخت.
+[[پرونده:فمینیسم۲.png|جایگزین=سوجورنر تروث فعال لغو برده‌داری|بندانگشتی|سوجورنر تروث فعال لغو برده‌داری و فعال حقوق مدنی آفریقایی-آمریکایی، حدود ۱۸۶۴م]]
-* [[انقلاب فرانسه]] و ایده‌های روشنگری: شعارهای [[آزادی]]، [[برابری]] و [[برادری]] و تأکید بر حقوق طبیعی و ذاتی بشر، تضاد آشکاری با وضعیت حقوقی زنان داشت. زنانی مستقیماً این تناقض را نشانه گرفتند و خواستار شمول زنان در این حقوق شدند.
+* [[اومانیسم]] و [[عقل‌گرایی]]: ظهور اومانیسم و عقل‌گرایی، با تأکید بر ارزش ذاتی انسان و قدرت عقل، در ابتدا رویکرد مردمحوری را تقویت کرد. با این حال، این جنبش‌ها به‌تدریج سوالاتی را در مورد طبیعت و جایگاه زنان در جامعه مطرح نمودند.
-* [[انقلاب صنعتی|انقلاب‌های صنعتی]]: از یک سو، با بیرون کشیدن تولید از خانه، نقش اقتصادی سنتی زنان را کمرنگ کردند و از سوی دیگر، با ایجاد کارخانه‌ها، نیاز به [[نیروی کار ارزان]] از جمله زنان و [[کودک|کودکان]] را ایجاد کردند که هرچند با [[استثمار]] همراه بود، اما اولین فرصت‌ها برای [[استقلال اقتصادی زنان|استقلال اقتصادی]] نسبی و حضور زنان در عرصه عمومی را فراهم آورد.
+* [[انقلاب فرانسه]] و ایده‌های روشنگری: شعارهای [[آزادی]]، [[برابری]] و [[برادری]] و تأکید بر حقوق طبیعی و ذاتی بشر، با وضعیت حقوقی زنان تضاد داشت. زنان خواستار اعمال این حقوق بر خود نیز بودند.
-* جنبش الغای بردگی: زنان در [[جنبش ضدبرده‌داری]] در [[آمریکا]] و [[بریتانیا]]، مهارت‌های سازمان‌دهی، سخنرانی عمومی و نگارش متقاعدکننده را آموختند. تجربه تبعیض مضاعف به‌عنوان زن در جامعه، بسیاری از آنان را به این نتیجه رساند که برای [[رهایی]] خود مبارزه کنند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص59.]</ref>
+* [[انقلاب صنعتی|انقلاب‌های صنعتی]]: با انتقال تولید از خانه، نقش اقتصادی سنتی زنان را کاهش دادند. از سوی دیگر، ایجاد کارخانه‌ها نیازمند [[نیروی کار ارزان]]، از جمله زنان و [[کودک|کودکان]] بود. اگرچه این امر اغلب با [[استثمار]] همراه بود، اما فرصت‌هایی برای [[استقلال اقتصادی زنان|استقلال اقتصادی]] نسبی و حضور زنان در عرصه عمومی ایجاد کرد.
+* جنبش الغای بردگی: زنان در [[جنبش ضدبرده‌داری]] در [[آمریکا]] و [[بریتانیا]]، مهارت‌های سازمان‌دهی، سخنرانی عمومی و نگارش متقاعدکننده را آموختند. تجربه تبعیض مضاعف به عنوان یک زن در جامعه، بسیاری از آن‌ها را به مبارزه برای [[رهایی]] خود سوق داد.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص59.]</ref>
 == امواج فمینیسم ==
-سیر تحول تاریخی فمینیسم معمولاً به چند موج اصلی تقسیم می‌شود که هر کدام بر مسائل خاصی متمرکز بوده‌اند:<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20140524090736-9626-40.pdf کدخدایی، «مبانی مقایسه‌ی ارزشی نظام حقوق زن در اسلام و فمینیسم»، 1391ش، ص 58و 59]</ref>
+بر پایه گزارش منابع تحقیقی و تاریخی، سیر تحول تاریخی فمینیسم معمولاً به چند موج اصلی تقسیم می‌شود که هر کدام بر مسائل خاصی متمرکز بوده‌اند. با این حال، این [[امواج فمینیسم]] در دوره‌های زمانی مختلف همپوشانی دارند و در هر دوره، گرایش‌های فکری متنوعی وجود داشته است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20140524090736-9626-40.pdf کدخدایی، «مبانی مقایسه‌ی ارزشی نظام حقوق زن در اسلام و فمینیسم»، 1391ش، ص 58و 59]</ref>
 === موج اول: دهه‌های ۱۸۴۰ تا ۱۹۲۰م ===
@@ خط ۴۵: / خط ۷۸: @@
 * '''اهداف اصلی''': کسب حق رأی، حق مالکیت، حق قرارداد بستن و دسترسی به آموزش عالی.<ref>[https://journals.iau.ir/article_524629_970d9b08abc2bc9325d4bc63c7f6b6c0.pdf توحیدفام و عیسی‌وند، «فمینیسم و دموکراسی در گذر تاریخ»،  1389ش، ص37.]</ref>
 * '''رویدادهای شاخص''': تشکیل کنوانسیون حقوق زنان در سِنِکا فالس آمریکا (۱۸۴۸م)، فعالیت‌های سافراجت‌ها در بریتانیا و آمریکا.
-* '''دستاوردها''': کسب حق رأی برای زنان در بسیاری از کشورهای غربی مانند نیوزیلند در ۱۸۹۳م، آمریکا در ۱۹۲۰م و بریتانیا در ۱۹۲۸م.<ref>مشیرزاده، از جنبش تا نظریه، 1381ش، ص124.</ref>
+* '''دستاوردها''': رسمیت‌یافتن حق رأی برای زنان در بسیاری از کشورهای غربی مانند نیوزیلند در ۱۸۹۳م، آمریکا در ۱۹۲۰م و بریتانیا در ۱۹۲۸م.<ref>مشیرزاده، از جنبش تا نظریه، 1381ش، ص124.</ref>
 === موج دوم: دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰م ===
 این موج از حقوق صوری فراتر رفت و نابرابری‌های اجتماعی، فرهنگی و جنسی را مورد نقد قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/161822/اثبات-مساوات-یا-قدرت-گفتگو افتخاری، «اثبات، مساوات یا قدرت»، 1379ش، ص87.]</ref>
 * '''شعار محوری''': «شخصی، سیاسی است» که نشان می‌داد مسائل خصوصی زندگی زنان ریشه‌های سیاسی دارد.
-* '''مفاهیم کلیدی''': برابری در محیط کار، استقلال جنسی و تولیدمثلی، نقد نقش‌های سنتی جنسیتی، [[خشونت علیه زنان]].
+* '''مفاهیم کلیدی''': برابری در محیط کار، استقلال جنسی و تولیدمثلی، نقد نقش‌های سنتی جنسیتی و [[خشونت علیه زنان]].
 * '''نویسندگان تأثیرگذار''': [[سیمون دوبووار]] با کتاب [[جنس دوم]]، [[بتی فریدان]] با کتاب [[رازورزی زنانه]]، [[کیت میلت]] با کتاب [[سیاست جنسی]].<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایش‌ها و آثار مثبت و منفی جنبش‌ها»، 1401ش، ص7.]</ref>
 * '''دستاوردها''': تصویب قوانین ضد تبعیض مانند قانون برابری دستمزد در سال ۱۹۶۳م در آمریکا، ایجاد پناهگاه‌های زنان آسیب‌دیده، رواج بحث‌های گسترده دربارهٔ [[سقط جنین]] و [[کنترل باروری]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص61.]</ref>
 === موج سوم: دهه‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰م ===
-این موج در پاسخ به شکاف‌های موج دوم و تحت تأثیر اندیشه‌های پست‌مدرن و پساساختارگرا شکل گرفت.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_65944_6ba5e9dcf1283a18243217af8b14b939.pdf حاجی‌ده آبادی و زارع، «تبیین و بررسی معرفت‌شناسی فمینیستی»، 1397ش، ص86.]</ref>
+[[پرونده:فمینیسم۳.jpg|جایگزین=راهپیمایی سازمان ملی زنان برای برابری حقوق زنان |بندانگشتی|تظاهرکنندگان شرکت کننده در راهپیمایی سازمان ملی زنان برای برابری حقوق زنان سال ۱۹۹۵م]]
+این موج در پاسخ به شکاف‌های موج دوم و تحت تأثیر اندیشه‌های پست‌مدرن و پساساختارگرا شکل گرفت.
 * '''ویژگی اصلی''': تأکید بر تنوع تجربیات زنان و به چالش‌کشیدن ایده یک تجربه جهانی زنانه.
-* '''مفاهیم کلیدی''': درهم‌تنیدگی ستم‌های جنسیتی، نژادی، طبقاتی و جنسی؛ [[نظریه کوئیر]]؛ بازاندیشی در مفاهیم [[زنانگی]] و [[مردانگی]].<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_65944_6ba5e9dcf1283a18243217af8b14b939.pdf حاجی‌ده آبادی و زارع، «تبیین و بررسی معرفت‌شناسی فمینیستی »، 1397ش، ص72.]</ref>
+* '''مفاهیم کلیدی''': تفاوت بین زنان و مردان، بازاندیشی در مفاهیم [[زنانگی]] و [[مردانگی]].
 * '''نمادها''': هنرمندانی مانند [[مدونا]] که بر استقلال و قدرت جنسی زن تأکید داشتند.
-* '''نقد به موج دوم''': تمرکز موج دوم بر تجربه زنان سفیدپوست، طبقه متوسط و دگرجنس‌گرا.<ref>آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1386ش، ص9.</ref>
+* '''نقد به موج دوم''': تمرکز موج دوم بر تجربه زنان سفیدپوست، طبقه متوسط و دگرجنس‌گرا.<ref>[https://www.sid.ir/paper/356175/fa آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص15]</ref>
 === موج چهارم: حدود ۲۰۱۲م تا کنون ===
@@ خط ۶۵: / خط ۹۹: @@
 * '''ابزار اصلی''': [[اینترنت]]، [[شبکه‌های اجتماعی]]، [[هشتگ]]‌ها.
 * '''محرک‌های اصلی''': مقابله با [[آزار جنسی]]، [[خشونت علیه زنان]]، [[عدالت جنسیتی]] در [[فضای مجازی]]، توجه به مسائل [[تراجنسیتی]]‌ها.
-* '''جنبش‌های شاخص''': [[جنبش من هم|MeToo#]] برای مقابله با آزار و سوءاستفاده جنسی، جنبش «[[زن، زندگی، آزادی]]» در [[ایران]].
+* '''جنبش‌های شاخص''': MeToo# ([[جنبش من هم]])، برای مقابله با آزار و سوءاستفاده جنسی، طرف‌داران «[[زن، زندگی، آزادی]]» در [[ایران]].
 * '''مفاهیم''': فراجنسیتی‌گرایی، [[فمینیسم اینترسکشنال]] (تقاطعی)، نقد [[فرهنگ تجاوز|فرهنگ رِیپ]] (تجاوز).<ref>مهدی‌پور، «زنان و مبارزه آنلاین»، سایت سایبرپژوه، 24 شهریور 1399ش.</ref>
 == گرایش‌ها و مکاتب فکری فمینیستی ==
-درون جنبش فمینیسم، مکاتب فکری متنوع و گاه متعارضی وجود دارد؛ اما جریان کلی فمینیسم دارای اصول مشترکی است که مهم‌ترین آنها [[اومانیسم]]، [[سکولاریسم]] و لزوم تغییر نظام خانواده است. اومانیسم، انسان را تنها مرجع تفسیر عالم و نظم‌بخشی به آن می‌داند و تمام پیوندهای پیش‌ساخته از حیات بشری را نفی می‌کند.<ref>رودگر، تاریخچه، نظریات، گرایشها و نقد فمنیسم، 1394ش، ص191-193.</ref> سکولاریسم به بی‌تفاوتی در برابر [[دین]] یا نفی [[مذهب]] و [[آموزه‌های دینی]] یا خارج‌بودن عرصه‌های مختلف علوم از [[قلمرو دین]] تعریف شده است و بر این اساس، [[حقوق زنان]] با تکیه بر نیازهای ملموس و محسوس بشری تنظیم می‌شود.<ref>کدخدایی، «مبانی مقایسه ارزشی نظام حقوق زن در اسلام و فمینیسم»، 1391، ص60.</ref> همچنین تغییر و اصلاح نظام سلسله‌مراتبی خانواده یکی از اهداف گرایش‌های فمینیستی است که در قالب تغییر قوانین حاکم بر [[خانواده]]، حذف خانواده، تغییر روابط قدرت در خانواده و ایجاد برابری و اشتراک در تمام شئون خانواده، بازتعریف می‌شود.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 توفیقیان و افشون، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص70.]</ref>
+بر پایه تحقیقات صورت گرفته، درون جنبش فمینیسم، مکاتب فکری متنوع و گاه متعارضی وجود دارد؛ اما جریان کلی فمینیسم دارای اصول مشترکی است که مهم‌ترین آنها [[اومانیسم]]، [[سکولاریسم]] و لزوم تغییر نظام خانواده است. اومانیسم، انسان را تنها مرجع تفسیر عالم و نظم‌بخشی به آن می‌داند و تمام پیوندهای پیش‌ساخته از حیات بشری را نفی می‌کند.<ref>رودگر، تاریخچه، نظریات، گرایشها و نقد فمنیسم، 1394ش، ص191-193.</ref> سکولاریسم به بی‌تفاوتی در برابر [[دین]] یا نفی [[مذهب]] و [[آموزه‌های دینی]] یا خارج‌بودن عرصه‌های مختلف علوم از [[قلمرو دین]] تعریف شده است و بر این اساس، [[حقوق زنان]] با تکیه بر نیازهای ملموس و محسوس بشری تنظیم می‌شود.<ref>کدخدایی، «مبانی مقایسه ارزشی نظام حقوق زن در اسلام و فمینیسم»، 1391، ص60.</ref> همچنین تغییر و اصلاح نظام سلسله‌مراتبی خانواده یکی از اهداف گرایش‌های فمینیستی است که در قالب تغییر قوانین حاکم بر [[خانواده]]، حذف خانواده، تغییر روابط قدرت در خانواده و ایجاد برابری و اشتراک در تمام شئون خانواده، بازتعریف می‌شود.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 توفیقیان و افشون، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص70.]</ref>
 === فمینیسم لیبرال ===
+[[پرونده:فمینیسم۴.jpg|جایگزین=وُلستونکرافت، مِری نماینده فمینیسم لیبرال|بندانگشتی|وُلستونکرافت، مِری نماینده فمینیسم لیبرال]]
 پیروان [[فمنیسم لیبرال]]، نبودن فرصت‌های برابر آموزشی در جامعه را دلیل ستم بر [[زن|زنان]] می‌دانند و تلاش می‌کنند با انجام اصلاحاتی در این زمینه، بدون آنکه بنیادهای اجتماعی و اساسی موجود در جامعه تغییر کند، موقعیت [[زنان]] را بهبود بخشند.
-* تمرکز: اصلاحات تدریجی در چارچوب نظام‌های سیاسی و حقوقی موجود.
+* '''تمرکز:''' اصلاحات تدریجی در چارچوب نظام‌های سیاسی و حقوقی موجود.
-* بنیان فکری: ارزش‌های لیبرالی مانند [[فردگرایی]]، [[برابری فرصت‌ها]] و [[عقلانیت]].
+* '''بنیان فکری:''' ارزش‌های لیبرالی مانند [[فردگرایی]]، [[برابری فرصت‌ها]] و [[عقلانیت]].
-* اهداف: تصویب و اجرای قوانین ضد تبعیض، برابری در آموزش و اشتغال، مشارکت برابر سیاسی.
+* '''اهداف:''' تصویب و اجرای قوانین ضد تبعیض، برابری در آموزش و اشتغال، مشارکت برابر سیاسی.
-* نمایندگان: [[مری ولستون‌کرافت]]، [[بتی فریدان]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص63.]</ref>
+* '''نمایندگان:''' [[مری ولستون‌کرافت]]، [[بتی فریدان]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص63.]</ref>
 === فمینیسم رادیکال ===
 طرفداران [[فمنیسم رادیکال]] بر این باورند که هیچ حوزه‌ای از جامعه، از تبیین مردانه بر کنار نیست، در نتیجه باید در هر جنبه‌ای از زندگی زن که طبیعی تلقی می‌شود، تردید کرد و برای انجام کارها شیوه‌های جدیدی یافت.
-* تمرکز: نظام [[پدرسالاری]] به‌عنوان ریشه اصلی ستم بر زنان. نیاز به تغییرات بنیادین در تمام ساختارهای اجتماعی.
+* '''تمرکز:''' نظام [[پدرسالاری]] به‌عنوان ریشه اصلی ستم بر زنان؛ نیاز به تغییرات بنیادین در تمام ساختارهای اجتماعی.
-* بنیان فکری: تجزیه و تحلیل روابط قدرت در سطح خُرد مانند خانواده و [[رابطه جنسی|روابط جنسی]].
+* '''بنیان فکری:''' تجزیه و تحلیل روابط قدرت در سطح خُرد مانند خانواده و [[رابطه جنسی|روابط جنسی]].
-* اهداف: بازتعریف خانواده، سیاست‌های جنسی و [[نهادهای اجتماعی]].
+* '''اهداف:''' بازتعریف خانواده، سیاست‌های جنسی و [[نهادهای اجتماعی]].
-* شعار: «شخصی، سیاسی است».
+* '''نمایندگان:''' [[شولامیت فایرستون]]، [[کیت میلت]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص62.]</ref>
-* نمایندگان: [[شولامیت فایرستون]]، [[کیت میلت]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص62.]</ref>
 === فمینیسم مارکسیستی و سوسیالیستی ===
 طرفداران [[فمینیسم مارکسیستی]] با تأکید بر مادرسالار بودن جوامع اولیه، معتقدند که پیدایش مالکیت خصوصی در جوامع، سبب در بند کشیدن [[زنان]] شده و تا زمانی که نظام مالکیت خصوصی وجود دارد، این اسارت وجود خواهد داشت. [[فمینیسم سوسیالیستی]] نیز [[جنس]]، [[طبقه اجتماعی|طبقه]]، [[نژاد]]، سن و [[ملیت]] را عوامل ستم بر زنان می‌داند و معتقد است که سلطه تاریخی [[مرد|مردان]] بر [[زن|زنان]]، در [[جامعه سرمایه‌داری|جوامع سرمایه‌داری]] شکل تازه‌تری می‌یابد.<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایش‌ها و آثار مثبت و منفی جنبش‌ها»، 1401ش، ص7.]</ref>
-* تمرکز: پیوند [[ستم جنسیتی]] با [[سرمایه‌داری]] و [[نظام طبقاتی]].
+* '''تمرکز:''' پیوند [[ستم جنسیتی]] با [[سرمایه‌داری]] و [[نظام طبقاتی]].
-* بنیان فکری: مارکسیسم. کار بی‌مزد زنان در [[خانه]]، پایه‌ای برای انباشت سرمایه است.
+* '''بنیان فکری:''' مارکسیسم، کار بی‌مزد زنان در [[خانه]]، پایه‌ای برای انباشت سرمایه است.
-* اهداف: مبارزه همزمان با سرمایه‌داری و پدرسالاری. اجتماعی‌کردن کار خانگی و مراقبت.
+* '''اهداف:''' مبارزه همزمان با سرمایه‌داری و پدرسالاری، اجتماعی‌کردن کار خانگی و مراقبت.
-* نمایندگان: [[کلارا زتکین]]، [[الکساندرا کولونتای]]، [[سیلویا فدریچی]].<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایش‌ها و آثار مثبت و منفی جنبش‌ها»، 1401ش، ص7.]</ref>
+* '''نمایندگان:''' [[کلارا زتکین]]، [[الکساندرا کولونتای]]، [[سیلویا فدریچی]].<ref>[https://sid.ir/paper/996034/fa#downloadbottom سینافر، «فمینیسم، تاریخچه، امواج، گرایش‌ها و آثار مثبت و منفی جنبش‌ها»، 1401ش، ص7.]</ref>
 === فمینیسم سیاه/ زن‌گرایی اینترسکشنال ===
-* تمرکز: تجربه خاص زنان سیاهپوست که تحت ستم‌های درهم‌تنیده نژادی، جنسیتی و طبقاتی قرار دارند.
+[[پرونده:فمینیسم۵.png|جایگزین=بل هوکس نماینده فمینیسم سیاه|بندانگشتی|بل هوکس نماینده فمینیسم سیاه]]
-* بنیان فکری: نقد تمرکز فمینیسم بر تجربه زنان سفیدپوست. [[نظریه تقاطع‌گرایی]].
+* '''تمرکز:''' تجربه خاص زنان سیاهپوست که تحت ستم‌های درهم‌تنیده نژادی، جنسیتی و طبقاتی قرار دارند.
-* اهداف: پرداختن به مسائلی مانند [[نژادپرستی]] درون جنبش زنان، تجربه خاص [[خشونت علیه زنان رنگین‌پوست]].
+* '''بنیان فکری:''' نقد تمرکز فمینیسم بر تجربه زنان سفیدپوست، [[نظریه تقاطع‌گرایی]].
-* نمایندگان: [[آدری لورد]]، [[بل هوکس]]، [[کیمبرله کرنشاو]].
+* '''اهداف:''' پرداختن به مسائلی مانند [[نژادپرستی]] درون جنبش زنان، تجربه خاص [[خشونت علیه زنان رنگین‌پوست]].
+* ن'''مایندگان:''' [[آدری لورد]]، [[بل هوکس]]، [[کیمبرله کرنشاو]].
 === فمینیسم پست‌مدرن ===
 واژه [[فمینیسم پست‌مدرن]] تداعی‌کننده مجموعه‌ای از مفاهیم و طرز فکرها در مورد زنان و مسائل زنانه است که گاه متضاد و متعارض به نظر می‌رسد. این گرایش معتقد است روابطی که بر زنان تحمیل می‌شود و رفتارهایی که میان [[دختر]] و [[پسر]] تفاوت ایجاد می‌کند، موجب بردگی زن در تاریخ شده است؛ نه اموری مانند [[ازدواج]] و [[نقش مادری]].
-* تمرکز: نقد فمینیسم غربی به‌عنوان ابزار امپریالیسم فرهنگی و نادیده گرفتن تجربه زنان در جهان جنوب.
+* '''تمرکز:''' نقد فمینیسم غربی به‌عنوان ابزار امپریالیسم فرهنگی و نادیده گرفتن تجربه زنان در جهان جنوب.
-* بنیان فکری: مطالعات پسااستعماری.
+* '''بنیان فکری:''' مطالعات پسااستعماری.
-* اهداف: بومی‌سازی مبارزه برای [[برابری جنسیتی]] در بافتار فرهنگ‌های غیرغربی. نقد «نجات‌گرایی» فمینیستی غرب.
+* '''اهداف:''' بومی‌سازی مبارزه برای [[برابری جنسیتی]] در بافتار فرهنگ‌های غیرغربی، نقد «نجات‌گرایی» فمینیستی غرب.
-* نمایندگان: [[چاندرا تالپاده موهانتی]]، [[گایاتری چاکراورتی اسپیواک]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص66.]</ref>
+* '''نمایندگان:''' [[چاندرا تالپاده موهانتی]]، [[گایاتری چاکراورتی اسپیواک]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص66.]</ref>
 === فمینیسم اسلامی ===
+[[پرونده:فمینیسم۶.png|جایگزین=فاطمه مرنیسی نماینده فمینیسم اسلامی|بندانگشتی|فاطمه مرنیسی نماینده فمینیسم اسلامی]]
 در دوران اوج [[اسلام‌گرایی]] در [[خاورمیانه]] و گسترش دیدگاه‌های متفاوت در اندیشه فمینیستی، جریانی خاص مربوط به مباحث زنان در جهان اسلام شکل گرفت که به‌دنبال گسترش برابری در همه عرصه‌های زندگی بود. این جریان از نیمه دوم قرن بیستم میلادی با رواج مفهوم [[حقوق بشر]] و به‌ویژه حقوق و آزادی‌های زنان در عرصه بین‌المللی، درصدد نظریه‌پردازی پیرامون [[فمینیسم اسلامی]] برآمد.
-* تمرکز: ارائه خوانشی برابری‌خواهانه از متون دینی [[اسلام]] در راستای احقاق [[حقوق زنان]].
+* '''تمرکز:''' ارائه خوانشی برابری‌خواهانه از متون دینی [[اسلام]] در راستای احقاق [[حقوق زنان]].
-* بنیان فکری: بازتفسیر [[قرآن]] و [[سنت]] با روش‌های هرمنوتیکی جدید.
+* '''بنیان فکری:''' بازتفسیر [[قرآن]] و [[سنت]] با روش‌های هرمنوتیکی جدید.
-* اهداف: آشتی‌دادن هویت مذهبی با مطالبات برابری جنسیتی در جوامع [[مسلمان]].
+* '''اهداف:''' آشتی‌دادن هویت مذهبی با مطالبات برابری جنسیتی در جوامع [[مسلمان]].
-* نمایندگان: [[فاطمه مرنیسی]]، [[آمنه ودود]].<ref>شفیعی‌رودپشتی، «نگاهی انتقادی بر فمینیسم اسلامی و ارزیابی میزان گرایش دانشجویان دختر به آن»، 1390ش، ص73.</ref>
+* '''نمایندگان:''' [[فاطمه مرنیسی]]، [[آمنه ودود]].<ref>شفیعی‌رودپشتی، «نگاهی انتقادی بر فمینیسم اسلامی و ارزیابی میزان گرایش دانشجویان دختر به آن»، 1390ش، ص73.</ref>
 برخی پژوهشگران، رویکرد فمینیستی به اسلام را با دیده تردید می‌نگرند؛ زیرا معتقدند اسلام به‌عنوان یک ایدئولوژی جامع، نمی‌تواند ایدئولوژی دیگری را در کنار خود بپذیرد؛ همچنین اسلام یک مکتب پیشرو در زمینه توجه و کرامت‌بخشی به زنان است و می‌تواند الهام‌بخش مدافعان و فعالان حقوق زنان به‌شمار رود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_12179_c97f8a8cfd173b330cca76b7e607614a.pdf کرمی و محبوبی، «فمینیسم اسلامی، مفاهیم و امکان‌ها»، 1392ش، ص231.]</ref>
@@ خط ۱۲۰: / خط ۱۵۶: @@
 === نقد نهاد ازدواج و خانواده ===
 اندیشه فمینیستی، نهادهای سنتی ازدواج و خانواده را نه ساختارهایی طبیعی، بلکه برساخته‌های اجتماعی می‌داند که در خدمت تثبیت و بازتولید مناسبات نابرابر قدرت جنسیتی عمل کرده‌اند. این نقد بر سه محور اساسی استوار است:
-* نقد تاریخی-حقوقی: فمینیست‌ها با استناد به اسناد حقوقی در جوامع غربی نشان می‌دهند که [[ازدواج]] برای قرن‌ها شخصیت حقوقی و [[استقلال اقتصادی زن]] را سلب می‌کرد و او را در وجود [[شوهر]] محو می‌نمود.
+* نقد تاریخی-حقوقی: فمینیست‌ها با استناد به اسناد حقوقی در جوامع غربی نشان می‌دهند که [[ازدواج]] برای قرن‌ها شخصیت حقوقی و [[استقلال اقتصادی زن]] را سلب و او را در وجود [[شوهر]] محو می‌کرد.
-* نقد کارکردی-اقتصادی: [[ازدواج سنتی]] مبتنی بر [[تقسیم کار جنسیتی]] است که در آن [[کار خانگی]] زنان به‌عنوان کاری طبیعی و غیردستمزدی تعریف می‌شود. این امر [[وابستگی اقتصادی زنان]] و تمرکز منابع در دست مردان را دامن می‌زند.
+* نقد کارکردی-اقتصادی: [[ازدواج سنتی]] اغلب بر اساس [[تقسیم کار جنسیتی]] است که در آن [[کار خانگی]] زنان به‌عنوان کاری طبیعی و غیردستمزدی تعریف می‌شود. این امر [[وابستگی اقتصادی زنان]] تمرکز منابع را در دست مردان نگه می‌دارد.
 * نقد ایدئولوژیک: فمینیست‌ها معتقدند ایدئولوژی [[عشق رمانتیک]] و [[تقدس خانواده]]، نابرابری‌های ساختاری درون این نهادها را پنهان و طبیعی جلوه می‌دهد.<ref>آل‌بویه و جمشیدی، «فمینیسم و غیراخلاقی بودن ازدواج»، 1403ش، ص24.</ref>
@@ خط ۱۳۴: / خط ۱۷۰: @@
 فمینیسم در قبال نهاد دولت و سیاست رسمی دو رویکرد اصلی دارد که برآمده از تفاوت در مکاتب فکری آن است:
 * رویکرد مشارکت‌جویانه: دولت را عرصه‌ای برای اصلاحات قانونی می‌داند. استراتژی آن [[لابی‌گری]]، افزایش سهمیه زنان در نهادهای قدرت و تصویب قوانین ضدتبعیض است.
-* رویکرد مبارزه‌جویانه: دولت را ذاتاً پدرسالار یا در خدمت سیستم سرمایه‌داری می‌داند؛ بنابراین تمرکز را بر مبارزه بیرونی، آگاهی‌بخشی، ایجاد نهادهای مستقل زنان و تغییر فرهنگی به‌عنوان پیش‌شرط تغییر سیاسی قرار می‌دهد.
+* رویکرد مبارزه‌جویانه: دولت را ذاتاً پدرسالار یا در خدمت سیستم سرمایه‌داری می‌داند. در این رویکرد، بنیان نظری دولت-ملت‌های مدرن، مبتنی بر یک قرارداد جنسی نانوشته است که زنان را از حوزه عمومی طرد و در حوزه خصوصی محصور می‌کند؛ بنابراین تمرکز را بر مبارزه بیرونی، آگاهی‌بخشی، ایجاد نهادهای مستقل زنان و تغییر فرهنگی به‌عنوان پیش‌شرط تغییر سیاسی قرار می‌دهد.<ref>پاک‌نیا، «فمینیسم و سیاست»، 1383ش، ص56.</ref>
-در این راستا، بنیان نظری دولت-ملت‌های مدرن، مبتنی بر یک قرارداد جنسی نانوشته است که زنان را از حوزه عمومی طرد و در حوزه خصوصی محصور می‌کند.<ref>پاک‌نیا، «فمینیسم و سیاست»، 1383ش، ص56.</ref>
 === تحول در عرصه هنر ===
@@ خط ۱۵۷: / خط ۱۹۱: @@
 == فمینیسم در ایران ==
-در [[دوران مشروطه]] با توجه به فضای باز سیاسی، انجمن‌ها و نشریاتی ایجاد شد که بر آموزش مادران برای [[تربیت فرزند]] تأکید می‌کردند. مطالبات اولیه زنان در این دوره، فمینیستی نبود و بسیاری از این مطالبات، رنگ‌وبوی ضداستعماری و ضداستبدادی داشت، مانند [[نهضت تنباکو]] و کمک‌های مالی برای تأسیس بانک ملی که زنان در آن نقش فعالی داشتند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/725788/خاستگاه-فمینیسم-در-ایران زیبایی‌نژاد، «خاستگاه فمینیسم در ایران»، 1388ش، ص54.]</ref> اما تأسیس مدارس دخترانه به سبک جدید و اعزام دانشجو به اروپا زمینه آشنایی بیش از پیش ایرانیان با فرهنگ غرب و ورود افکار و اندیشه‌های فمینیستی را فراهم کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/81555/سرانجام-فمینیسم-در-ایران ربیعی رودسری، «سرانجام فمینیسم در ایران»، 1385ش، ص7.]</ref> از این منطر، فمینیسم، نظریه‌ای بیگانه از لایه‌های معرفتی فرهنگ ایرانی بود که در تعاملات فرهنگی با غرب و با انگیزه‌های سیاسی‌–اجتماعی به‌وجود آمد<ref>[https://snn.ir/fa/news/1080252/ماهیتِ-سیاسی-فمینیسم-در-ایران اقبالی، ابوالفضل، «ماهیت سیاسی فمینیسم در ایران»، خبرگزاری دانشجو، کد خبر:۱۰۸۰۲۵۲، 10 خرداد 1402ش.]</ref> و تحولات تاریخی زیر را سپری کرده است:
+در [[دوران مشروطه]] با توجه به فضای باز سیاسی، انجمن‌ها و نشریاتی ایجاد شد که بر آموزش مادران برای [[تربیت فرزند]] تأکید می‌کردند. برخی محققین معتقدند مطالبات اولیه زنان در این دوره، فمینیستی نبود و بسیاری از این مطالبات، رنگ‌وبوی ضداستعماری و ضداستبدادی داشت، مانند [[نهضت تنباکو]] و کمک‌های مالی برای تأسیس بانک ملی که زنان در آن نقش فعالی داشتند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/725788/خاستگاه-فمینیسم-در-ایران زیبایی‌نژاد، «خاستگاه فمینیسم در ایران»، 1388ش، ص54.]</ref> اما تأسیس مدارس دخترانه به سبک جدید و اعزام دانشجو به اروپا زمینه آشنایی بیش از پیش ایرانیان با فرهنگ غرب و ورود افکار و اندیشه‌های فمینیستی را فراهم کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/81555/سرانجام-فمینیسم-در-ایران ربیعی رودسری، «سرانجام فمینیسم در ایران»، 1385ش، ص7.]</ref> از این منظر برخی بر این عقیده هستند که، فمینیسم، نظریه‌ای بیگانه از لایه‌های معرفتی فرهنگ ایرانی بود که در تعاملات فرهنگی با غرب و با انگیزه‌های سیاسی‌–اجتماعی به‌وجود آمد<ref>[https://snn.ir/fa/news/1080252/ماهیتِ-سیاسی-فمینیسم-در-ایران اقبالی، ابوالفضل، «ماهیت سیاسی فمینیسم در ایران»، خبرگزاری دانشجو، کد خبر:۱۰۸۰۲۵۲، 10 خرداد 1402ش.]</ref> و تحولات تاریخی زیر را سپری کرده است:
 * دوران مشروطه: نخستین تشکل‌های زنان، انتشار نشریات زنانه مانند «دانش» و «شکوفه» و تأسیس مدارس دخترانه نوین.
-* دوران پهلوی: سیاست‌های دولتی «[[انقلاب سفید]]» و «[[کشف حجاب]]». رشد طبقه متوسط زن تحصیل‌کرده و حضور محدود در عرصه عمومی.
+* دوران پهلوی: سیاست‌های دولتی «[[انقلاب سفید]]» و «[[کشف حجاب]]»، رشد طبقه متوسط زن تحصیل‌کرده و حضور محدود در عرصه عمومی.
 * پس از انقلاب اسلامی: تلاش برای تفسیر برابرخواهانه از شریعت و تغییر قوانین مربوط به خانواده، حق طلاق و حضانت.
-* جنبش «[[زن زندگی آزادی|زن، زندگی، آزادی]]»: خیزش نسل جدیدی از زنان با ادبیات و مطالبات فمینیستی در حوزه پوشش و بدن زن.
+* شعار «[[زن زندگی آزادی|زن، زندگی، آزادی]]»: برخی از جریان‌های فعال فمینیستی در ایران، از شعار «زن، زندگی، آزادی» خوانشی فمینیستی ارائه کردند و آن را در چارچوب مطالبات جنسیتی، حقوق زنان و نقد ساختارهای مردسالارانه صورت‌بندی نمودند.
 == پانویس ==
@@ خط ۱۹۹: / خط ۲۳۳: @@
 {{پایان چپ‌چین}}
 {{پایان منابع}}
+{{فمینیسم}}
+{{زن}}
+{{جنبش زنان در ایران}}
+ویکی ج
+'''<big>فمینیسم</big>'''؛ جنبش هوادار برابری مطلق زن و مرد.<br>
+واژه فمینیسم (Feminism) از ریشه لاتین «Femina» گرفته شده که در زبان آلمانی و فرانسوی معادل «Feminin» به‌معنای زن یا جنس مؤنث است. این واژه در زبان فارسی به هواداری از حقوق و آزادی زنان، آزادی‌خواهی زنان، زن‌وری، زن‌گرایی و مؤنث‌گرایی معنا می‌شود.<ref>عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه فمینیسم.</ref>
+==پیدایش فمینیسم==
+اصطلاح فمینیسم نخستین بار در سال 1871 میلادی و در یک متن پزشکی به زبان فرانسه برای تشریح گونه‌ای وقفه در رشد اندام‌ها و ویژگی‌های جنسی بیماران مرد که از خصوصیات زنانه اندام خود رنج می‌بردند به‌کار رفت و پس از یک سال، نویسنده‌ای فرانسوی این واژه را در جزوه‌ای با عنوان «مردزن» درباره زنانی که در ظاهر رفتاری مردانه دارند به‌کار برد. گرچه در فرهنگ پزشکی معنای فمینیسم، خصوصیات زنانه یافتن مردان بود؛ اما در اصطلاح سیاسی این واژه در توضیح خصوصیات مردانه یافتن زنان به‌کار رفت.<ref>فریدمن، فمینیسم، 1386ش، ص6. </ref> فرهنگ انگلیسی آکسفورد سال 1895م را به‌عنوان سال ظهور واژۀ «فمینیسم» بیان می‌کند.<ref> Oxford English Dictionary (feminism).</ref>
+==اندیشه فمینیسم==
+فمینیسم سیستم ایده‌ها و اعمال سیاسی است که بر اصل برابری زنان و مردان دلالت دارد.<ref>Lengermann, Niebrugge "Feminism".2010 p. 223. ISBN 978-1-4051-8353-6</ref> این مفهوم به نظریه‌ای اشاره دارد که معتقد است به زنان بنا بر زن بودن ایشان ستم شده است یا در موقعیت نابرابر بوده‌اند.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1395ش، ص407. </ref> فمینیست‌ها استراتژی محوری خود را بر مبنای برابری زن و مرد، جلوگیری از ظلم و ستم علیه زنان و تولید قواعد فراملیتی به‌منظور ایجاد اتحاد بین زنان قرار دادند که با هنجارشکنی‌های خاصی چـون انکار ولایت و سرپرستی مرد بر خانواده، ازدواج همجنس‌گرایان زن (لزبین‌ها)، اشتغال زنان در تمامی سطوح شغلی و نکوهش نقش‌های همسری و مادری زنان همراه بود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/2064/%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC .فرهمند و بختیاری، واگردهای فمینیستی در ازدواج، 1385ش، شماره 31، ص86.]</ref>
+در تعریفی دیگر فمینیسم به اعتقاد و حمایت از برابری سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جنسیت که به‌ویژه از طریق فعالیت سازمان‌یافته و از طرف حقوق و منافع زنان ابراز می‌شود، اطلاق می‌گردد.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/feminism Webster Dictionary (Feminism)]</ref>
+==جریان‌شناسی فمینیسم==
+جنبش فمینیسم را می‌توان بر مبنای مقاطع تاریخی به سه موج مجزا تقسیم‌بندی کرد و بر اساس گرایش‌های عقیدتی و سیاسی به انواع گوناگونی چون فمینیسم لیبرال، فمینیسم مارکسیستی، فمینیسم رادیکال، سوسیال فمینیسم و فمینیسم پست‌مدرن دسته‌بندی کرد.
+===موج نخست فمینیسم===
+این موج در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم همراه با جنگ جهانی اول در جهت حمایت از حقوق زنان فعال شد و بر اموری مانند ارتقاء برابری در حقوق مالی، ازدواج، حقوق والدینی و حق مالکیت زنان تمرکز داشت. از نویسندگان مهم این موج، «مری آستل»،<ref>Mary Astel.</ref> «مری ولستون کرافت»<ref>Mary Wollstonecraft.</ref> و «جان استوارت میل»<ref>John Stuart Mil.</ref> هستند که تأثیر مهمی بر این موج از فمینیسم داشتند. مهم‌ترین اثر فمینیستی در این دوره که در سال 1865م منتشر شد رساله «انقیاد» زنان اثر جان استوارت میل است.<ref>عظیم‌زاده اردبیلی و ذبیحی بیگدلی، مبانی حقوق خانواده در اسلام و غرب، 1396ش، ص105-102.</ref>
+===موج دوم فمینیسم===
+عامل زمینه‌ساز موج دوم را می‌توان در رکود موج اول در سال‌های 1920-1960م جستجو کرد. فمینیست‌های این دوره برخلاف موج اول، گرایش‌های تندتری داشتند. این موج با شعار «زنان بدون مردان» و بروز رفتارهای مردانه در سطح وسیعی توسط زنان همراه بود که زنان را از پذیرش نقش‌هایی چون مادری و همسری بر حذر می‌داشت و بر رقابت زنان با مردان در صحنة کار و فعالیت اجتماعی تأکید می‌کرد. تقبیح ازدواج و تشویق زنان به شرکت گسترده در فعالیت اقتصادی نیز از دیگر موارد مورد توجه در این دوره بود.<ref>عظیم‌زاده اردبیلی و ذبیحی بیگدلی، مبانی حقوق خانواده در اسلام و غرب، 1396ش، ص111-110. </ref> کتاب «جنس دوم»<ref>The second sex. </ref> از سیمون دوبوار<ref>Simone de Beavoir</ref> و «راز و رمز زنانه»<ref>The Feminine Mystique. </ref> از بتی فریدن<ref>Betty Friedan. </ref> از مهم‌ترین کتب در این دوره است.
+===موج سوم فمینیسم===
+تحولاتی چون شکل‌گیری جامعه جدید پسامدرن یا پساصنعتی و تحولات پیچیده در سرمایه‌داری و تغییر آن به سرمایه‌داری بی‌سازمان و ظهور نظریات انتقادی جدید مانند پسامدرنیته، ساختارگرایی که از نیمه دوم دهه 1970م و به‌طور خاص از 1980م تا 1990م در غرب شکل گرفت سبب شد تا فمینیسم نیز به‌عنوان جزئی از فرهنگ غرب دچار تحول و دگرگونی شود و فمینیسم موج سوم با تمرکز بر نهادهای فرهنگی و دانشگاهی، نشر کتب و مقالات متعدد و در نهایت تلاش برای ارائه و جایگزینی علوم با صبغه زنانه، به دست زنان شکل گرفت.<ref>رودگر، فمینیسم: تاریخچه، نظریات، گرایش‌ها، نقد، 1394ش، ص63. </ref>
+==انواع فمینیسم==
+===فمینیسم لیبرال===
+فمینیسم لیبرال<ref>Liberal Feminism.</ref> از اصول و نظریات مکتب لیبرالیسم سر برآورده که عملاً مؤثرترین و مستدل‌ترین صورت فمینیسم دانسته شده است.<ref>عظیم‌زاده اردبیلی و ذبیحی بیگدلی، میانی حقوق خانواده در اسلام و غرب، 1396ش، ص121.</ref> لیبرالیست‌ها در پی تعمیم اصول لیبرالیستی مانند برابری حقوق، استقلال، آزادی و فردگرایی برای زنان به‌منزلة شهروندان جامعه‌اند. از نظر اینان تفاوت در جسمانیت مانع برابری مردان و زنان در حقوق نیست و نابرابری جنسی که زنان در جامعه با آن رو به رو هستند، بر خلاف اصول لیبرالیسم است.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1395ش، ص421. </ref> هدف و آرمان مهم فمینیست‌های لیبرال تحقق جامعة دوجنسیتی است که در آن هیچ چیز به جنس خاصی تعلق ندارد و همة فرصت‌های اجتماعی برای زنان و مردان، مساوی است.<ref>عظیم‌زاده اردبیلی و ذبیحی بیگدلی، میانی حقوق خانواده در اسلام و غرب، 1396ش، ص124.</ref>
+===فمینیسم رادیکال===
+فمینیسم رادیکال<ref>Radical Feminism.</ref> از آموزه‌های مارکسیسم تأثیر پذیرفته است و اختلاف‌های موجود میان دیدگاه‌های اندیشمندان این گرایش موجب شده است که فمینیسم رادیکال را گسترده‌ترین نوع فمینیسم بدانند.<ref>ریتزر، نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر، 1391ش، ص491.</ref>
+این دسته معتقدند تبعیض‌ها و نابرابری‌های جنسی به‌علت حاکم بودن «نظام مردسالاری» است. آن‌ها مردسالاری را یک نظام جهان‌شمول می‌دانند که در آن، زنان زیر سلطۀ مردان قرار دارند. نظام مردسالاری در هر جامعه با نوعی تقسیم کار جنسی تقویت و تحکیم می‌شود. فمینیست‌های رادیکال معتقدند که باید دربارۀ هر یک از وجوه زندگی زنان که در حال حاضر «طبیعی» به‌شمار می‌آید، تردید کرد و آن را از نو بررسی کرد و در پی یافتن راه‌های تازه برای تمام امور زندگی بود.<ref>آبوت و والاس، 1380ش، ص 293-297.</ref>
+===فمینیسم مارکسیستی===
+پیروان «فمينيسم ماركسيستي»<ref>Marxism Feminism.</ref> با تأكيد بر مادرسالار بودن جوامع اوليه بشري، معتقدند كه پيدايش مالكيت خصوصي در جوامع، سبب اسارت زنان شده است و تا زماني كه نظام بورژوازي وجود دارد، اين اسارت وجود خواهد داشت. با توجه به تقسيم جامعه به دو عرصۀ عمومي (بازار) و خصوصي (خانواده) توسط نظام سرمايه‌داري، اولين شرط رهايي زنان خانه‌دار از بند اسارت مردان، بازگشت آنان به فعاليت‌هاي عمومي است. نئوماركسيست‌هاي مكتب فرانكفورت تا حدود زيادي از نظريات فمينيست‌هاي ماركسيست عدول کرده‌اند. آنان معتقدند كه در چارچوب نهاد خانواده، به‌دليل روابط عاطفي و شخصي و اعتماد بين افراد خانواده، از خودبيگانگي تا حدودی كاهش مي‌يابد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/download/285850 سجادی، «فمینیسم در اندیشه پست مدرنیسم»، 1384ش، ص14.] </ref>
+===فمینیسم سوسیالیست===
+فمینیست‌های سوسیالیست<ref>Socialist Feminism.</ref> به فراتاریخی بودن مردسالاری اعتقاد دارند اما این مسئله در نظام‌های سرمایه‌داری شکل خاصی به خود می‌گیرد؛ ایشان جنس، طبقه، نژاد، سن و ملیت را از عوامل ستم‌آفرین می‌دانند.<ref>آبوت و والاس، «تولید دانش فمینیستی»، 1380ش، ص297- 300. </ref> از طرفی این دسته مانند مارکسیست‌ها بر این باورند که مناسبات طبقاتی و ارتباطات جامعۀ سرمایه‌داری برای فهم سرکوب زنان اهمیت دارند اما برخلاف مارکسیست‌ها سرکوب را صرفاً ناشی از طبقه نمی‌دانند که با از بین رفتن سرمایه‌داری و نظام طبقاتی از بین برود؛ بلکه این نظریه‌پردازان به ارتباط متقابل بین فضاهای عمومی سرمایه‌داری و مناسبات دولتی و فضاهای خصوصی و خانواده اشاره کرده‌اند و معتقدند که زنان با مواظبت از بچه‌ها و همسران و انجام دادن کارهای خانگی به تولید و بازتولید کمک می‌کنند و در نتیجه هم سرمایه‌داری و هم مردان از کار مجانی زنان منتفع می‌شوند.<ref>[http://www.jwss.ir/article_12444_c7c66a9ed1456ba378b2a0873401c2d8.pdf صادقی فسائی، «ضرورت نظریه پردازی در حوزه ی مسائل زنان از تحقیق تا نظریه»، ص206.]</ref>
+===فمینیسم پست‌مدرن===
+فمینیسم پست‌مدرن<ref>Postmodern Feminism </ref> از گرایش‌های متأخر فمینیسم است که پس از دهۀ هفتاد میلادی پدیدار شد. این گرایش تحت تأثیر آموزه‌های پست‌مدرن شکل گرفته است و با تأکید بر اصل تفاوت انسان‌ها و به‌ویژه تفاوت‌های میان زنان  مردان، تردید در روایت‌های کلان و مفروضات پیشینی مربوط به حقیقت و نفی مبانی معرفت‌شناختی و متافیزیکی هویت مدرنیستی، بر این باور است که نمی‌توان زن را با قالب مشخصی تعریف کرد و یک ساختار فرهنگی- اجتماعی ثابت برای وی در نظر گرفت. گفتنی است که این طیف از سوی جریان‌های فمینیستی رادیکال و لیبرال مورد نقد قرار گرفته‌اند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/download/285850 سجادی، «فمینیسم در اندیشه پست مدرنیسم»، 1384ش، ص15.]</ref>
+===فمینیسم اسلامی===
+طرح مباحث فمینیستی در جهان اسلام از اواخر قرن نوزدهم و در پی نفوذ فرهنگ مدرن در کشورهای اسلامی صورت گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/65641/%D8%AA%D8%A3%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%87-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C?SID=137093 اسحاقی، تأملی بر پیکره و پیامدهای فمینیسم اسلامی، 1384ش.]</ref>  فمینیسم اسلامی مفهومی مبتنی بر برداشتی برابری‌خواهانه میان زن و مرد در اسلام است.<ref>کرمی و محبوبی شریعت‌پناهی، فمینیسم اسلامی: مفاهیم و امکان‌ها، 1392ش، ص2.</ref> به‌طور کلی فمینیسم اسلامی را می‌توان برآیند فعالیت دو گروه دانست؛ نخست افرادی که توجه به اسلام را به‌عنوان یک سیاست راهبردی برای توسعۀ مفاهیم فرهنگی غرب و مقابله با اصول‌گرایی در کشورهای اسلامی برگزیده‌اند و گروه دوم دسته‌ای از روشنفکران مسلمان که آشنایی با فرهنگ مدرن، آنان را با یک چالش اساسی دربارۀ رابطۀ میان تجدد و سنت مواجه ساخته است. آنان از یک‌سو به‌دلیل داشتن پیوندی عاطفی با [[دین]] و از سوی دیگر به‌دلیل پذیرش بن‌مایه‌های فرهنگ مدرن به‌عنوان محصول عقل بشری، اصلاحات در [[دین]] را با ترازوی فرهنگ مدرن ضروری می‌دانند.<ref>حسین‌زاده و عباسیان، «نقد و بررسی مبانی فکری و شاخصه‌های فمینیسم اسلامی»، 1394ش، ص213.</ref>
+==پانویس==
+{{پانویس}}
+==منابع==
+* اسحاقی، سید حسین، «تأملی بر پیکره و پیامدهای فمینیسم اسلامی»، مجله رواق هنر و اندیشه، 1384ش، شماره 44.
+* آبوت، پاملا و  والاس، کلر ، تولید دانش فمینیستی، جامعه‌شناسی زنان، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۵ش.
+* حسین‌زاده، ابوالحسن، و عباسیان، حسین، «نقد و بررسی مبانی فکری و شاخصه‌های فمینیسم اسلامی»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسان پژوهی دینی، سال دوازدهم، شماره 34، 1394ش.
+* رودگر، نرگس، فمینیسم: تاریخچه، نظریات، گرایش‌ها، نقد، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، چاپ دوم، 1394ش.
+* سجادي، سيدمهدي، «فمينيسم در انديشه پست مدرنيسم»، مطالعات راهبردي زنان،
+* دوره 8  ، شماره 29 ، 1384ش.
+* صادقی فسائی، سهیلا، «ضرورت نظریه‌پردازی در حوزۀ مسائل زنان از تحقیق تا نظریه»، مطالعات راهبردی زنان، دوره 13، شماره 50، 1389ش.
+* عظیم‌زاده اردبیلی، فائزه، و ذبیحی بیگدلی، عاطفه، مبانی حقوق خانواده در اسلام و غرب، تهران، دانشگاه امام صادق علیه السلام، چاپ اول، 1396ش.
+* علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، 1395ش.
+* عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، چاپ نخست، 1342ش.
+* فرهمند، مریم، و بختیاری، آمنه، «واگردهای فمینیستی در ازدواج»، کتاب زنان، فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان، 1385ش.
+* فریدمن، جین، فمینیسم، ترجمة فیروزه مهاجر، تهران، آشیان، چاپ سوم، 1386ش.
+* کرمی، محمدتقی، محبوبی شریعت‌پناهی، نسیم‌السادات، «فمینیسم اسلامی، مفاهیم و امکان‌ها، مجله مطالعات راهبردی زنان»، 1392ش، شماره 597.
+* ( Lengermann, Patricia; Niebrugge, Gillian (2010). "Feminism". In Ritzer, G.; Ryan, J.M. The Concise Encyclopedia of Sociology. John Wiley & Sons. p. 223. ISBN 978-1-4051-8353-6)).
+* Oxford English Dictionary, Clarendon press, 1989.
+* www.merrian  Webster. com
+ویکی ز
+[[رده:حقوق زنان]]
+[[رده:برابری جنسیتی]]
+[[رده:نظریه‌های اجتماعی]]
+[[رده:مطالعات زنان]]
+[[رده:جنبش‌های زنان]]
+[[رده:فمینیسم]]

فمینیسم: تفاوت میان نسخه‌ها