ایران در دوران قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:قاجاریه.jpg|جایگزین=نگاره‌ای از آقامحمدخان قاجار در ۱۸۲۰ میلادی|بندانگشتی|نگاره‌ای از آقامحمدخان قاجار در ۱۸۲۰ میلادی]]

ایران در دوره قاجاریه، عرصۀ تحولات گسترده‌ای در عرصۀ فرهنگ و تمدن بود که زمینه‌ساز گذار از نظام سنتی به ساختارهای نوین شد. جامعۀ ایران در این دوره، با حفظ ساختار طبقاتی و پیوندهای خویشاوندی، شاهد نفوذ جریان‌های نوین فکری و فرهنگی ناشی از گسترش مناسبات با غرب بود. نظام آموزشی با حفظ مکتب‌خانه‌های سنتی، به‌تدریج شاهد تأسیس مدارس جدید و دارالفنون شد و زبان و ادبیات فارسی نیز با ظهور جریان‌هایی چون ادبیات بیداری و نثر نوین، تحولاتی اساسی را تجربه کرد. معماری، هنر، پوشاک و تفریحات نیز با تأثیرپذیری از الگوهای غربی، دستخوش تغییراتی گردید که نشان از آغاز فرایند گذار از سنت به مدرنیته در عرصه فرهنگ ایرانی داشت. در عین حال، نهادهای دینی و مرجعیت شیعه با تکیه بر پایگاه مردمی خود، در این تحولات نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند و اندیشه‌های نوین سیاسی چون مشروطه‌خواهی، برآمده از تعامل و گاه تقابل جریان‌های فکری مختلف در این دوره بود.

پس از سقوط حکومت صفویه، ایران دوره‌ای از پراکندگی سیاسی و ناپایداری را تجربه کرد که تا برآمدن قاجاریه ادامه یافت. از دیدگاه پژوهشگران، حکومت‌های کم‌دوام افشاریه و زندیه علی‌رغم تلاش‌هایی که برای بازگرداندن ثبات انجام دادند، به‌دلیل فقدان مشروعیت پایدار و درگیری‌های داخلی، نتوانستند امنیت و انسجام ملی را به ایران بازگردانند و کشور درگیر جنگ‌های پی‌درپی و ناامنی شد. به باور صاحب‌نظران، این دوره از تاریخ ایران که با واگرایی ملی، تخریب بنیان‌های اقتصادی و تعطیلی مراکز علمی همراه بود، زمینه‌ساز ضعف ساختاری و عقب‌ماندگی کشور شد و ایران با شرایطی ضعیف پا به قرن نوزدهم و دوران حکومت قاجاریه گذارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/80430/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-(1210-1135%D9%87%D9%82-1797-1723%D9%85) جعفری، «بررسی و تحلیل بحران های تأثیرگذار اجتماعی و اقتصادی در ایران از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار (1210-1135ه.ق/ 1797-1723م)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

جمعیت ایران در اواخر دورۀ قاجار بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر برآورد می‌شد. در این دوران، نسبت شهرنشینی از ۱۰٪ به ۲۵٪ افزایش یافت، در حالی که سهم جمعیت ایلیاتی با کاهشی ۵۰درصدی، به ۲۵٪رسید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1078627-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «برآوردهای جمعیتی در اواخر عهد قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> بخش عمدۀ جمعیت را روستاییان ساکن در نواحی حاصل‌خیز نظیر آذربایجان، خراسان و شمال تشکیل می‌دادند. پراکندگی این جمعیت تابع دسترسی به منابع آب، خاک حاصل‌خیز و نظام مالکیت بود و روستاها در ادوار بحران‌های سیاسی و زیستی، به‌عنوان پناهگاه عمل می‌کردند.<ref>[https://www.ibna.ir/news/546608/%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «ستون فقرات ایران عصر قاجار»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>

قشربندی اجتماعی ایران دورۀ قاجار ساختاری کثرت‌گرا داشت که در آن پیوندهای خویشاوندی و نظام خانوادگی بر تفاوت‌های طبقاتی غلبه می‌کرد. گروه‌های اجتماعی بر اساس شاخص‌هایی چون شغل، ثروت، نسب، جایگاه مذهبی و سبک زندگی از یکدیگر متمایز می‌شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۸.]</ref>

* '''روحانیون:''' به‌عنوان مراجع امور دینی و دنیوی، در شئون مذهبی، سیاسی و اداری اثر داشتند. مراجع تقلید با اتکا به استقلال مالی حاصل از موقوفات و وجوهات شرعی، در وقایع سیاسی مهمی مانند لغو قراردادهای استعماری و جنبش مشروطه نقش محوری ایفا کردند. روحانیون رده‌پایین‌تر شامل وعاظ و امامان جماعت، علاوه‌بر فعالیت‌های مذهبی، گاه در اجرای اوامر حکومتی نیز مشارکت داشتند.<ref>آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۶۲ش، ص۴۳۰-۴۳۵.</ref>

* '''طبقه حاکم و اشراف:''' طبقۀ حاکم شامل صدراعظم‌ها، وزرا و چهره‌های سیاسی از خاندان‌های اعیان بود که مناصب آنها بیشتر به‌صورت موروثی یا با حکم شاه (عمدتاً بدون ملاحظه لیاقت) اعطا می‌شد. این طبقه با القابی نظیر «صاحب دیوان» و «مستوفی‌الممالک» شناخته می‌شدند و ویژگی‌هایی چون ازدواج درون‌گروهی و چندهمسری در میان آنان رایج بود. آموزش فرزندان این طبقه از سنین ۶-۷ سالگی در منزل و با تمرکز بر قرآن، متون مذهبی، زبان عربی و ادبیات فارسی آغاز می‌شد.<ref>تاجبجش، تاریخ تمدن و فرهنگ در دوره قاجار، ۱۳۷۷ش، ص۴۲۳.</ref>

* '''شاهزادگان:''' چگونگی روابط شاهزادگان با شاه، بر اساس پیشینهٔ خانوادگی مادر، دست‌آوردهای شخص خود او، ترتیب تولد یا عامل ارشدیت تعریف می‌شد. آنها در کودکی آموزش‌های مختلف از جمله ریاضی، شعر، علم اخلاق و سیاست را فرا می‌گرفتند. برخی از آنها به زبان‌های متعددی نظیر [[زبان عربی|عربی]]، فرانسه و انگلیسی نیز تسلط داشتند.<ref>فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، 1366ش، ص115.</ref>

* '''مالکان بزرگ:''' طبقهٔ مالکان بزرگ که بیشتر اوقات سال را در شهرها به سر می‌بردند هم قدرت مالی داشتند و هم سلطهٔ فرمان‌روایی بر رعیت‌های ساکن املاک خود. آنها با تقدیم هدیه به مقامات بالا، در امور سیاسی نیز دخالت و از نیروهای انتظامی کشور برای حفظ ثروت و سلطهٔ اجتماعی خود استفاده می‌کردند و گاهی این نیروها را در راه سرکوب رعیت و غصب اموال خرده‌مالکان به‌کار می‌بردند. در این طبقه نیز آداب و مراسم عقد و [[ازدواج]]، رفت‌وآمد و معاشرت مانند گروه‌های دیگر محدود و مخصوص به افراد همین طبقه بود.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص361.</ref>

* '''بازرگانان:''' بازرگانان [[عمامه]] شیرشکری یا کلاه پوست بخارایی به سر می‌گذاشتند، قبا و [[عبا|عبای]] نایینی می‌پوشیدند و خانه‌های وسیع داشتند. در مقابل، بقالان و عطاران کلاه نمدی به سر داشتند، لباس متقالی و شال پهن به کمر می‌بستند و قبای کوتاه بدون چاک و کلیجه پوستی می‌پوشیدند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.</ref>

* '''روشنفکران:''' در اواخر دورهٔ قاجاریه، طبقهٔ جدیدی به وجود آمد که در آثار برخی از پژوهشگران به نام «روشنفکران نوپا» توصیف شده است. این گروه به‌صورت غالب از دیوان‌سالاران، نویسندگان، مورخان، جغرافیدانان، نسب‌شناسان، منجمان، پزشکان و شاعران تشکیل می‌شد که گذران زندگی آنها به حفظ ارتباط نزدیک با صاحب‌منصبان دولتی بستگی داشت.<ref>اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.</ref>

* '''فن‌سالاران:''' با ورود فرهنگ غربی در اواخر دورهٔ قاجار و اعزام [[دانشجو|دانشجویان]] به اروپا، ایجاد [[مدرسه|مدارس]] جدید، [[مسافرت]] به خارج و حضور اروپاییان در شهرهای بزرگ، طبقه فن‌سالار شروع به بالیدن کرد. فارغ‌التحصیلان مدارس خارجی و دارالفنون و مدرسهٔ علوم سیاسی، هستهٔ طبقهٔ جدید از افراد متخصص را تشکیل داد که نقش مهمی در به‌روز کردن نظام اداری دولت و نیروهای ارتش ایفا کرد.<ref>اشرف و بنوعزیزی، طبقات اجتماعی؛ دولت و انقلاب در ایران، 1393ش، ص43-63.</ref>

* '''گروه‌ها و اصناف:''' طبقات پایین جامعه که اکثریت مردم را شامل می‌شد، به دو گروه ممتاز ده‌نشین و شهرنشین تقسیم می‌شد که گروه شهرنشین در داخل کادر خود از گروه‌ها و اصناف معین تشکیل و هر گروه و صنف برحسب شغل و حرفهٔ خود مشخص شده بود. گروه‌های ده‌نشین با جمعیت عشایر در حدود ۷۰درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دادند که به گفتهٔ محققان در شرایط ناشی از رژیم ظالمانهٔ ارباب و رعیتی [[زندگی]] می‌کردند. در شهرها گروه‌بندی بر حسب حرفه و پیشه صورت می‌گرفت. جمعیت شهری مرکب بود از گروه‌های پیشه‌وران و اصناف گوناگون مانند نانوا، قصاب، بقال، عطار، سبزی‌فروش، بزاز و گروه‌های حرفه‌ای مانند [[خیاطی|خیاط]]، قناد، نجار، حلب‌ساز، دباغ، رنگ‌رز، [[بنایی|بنا]] و [[معماری ایرانی|معمار]].<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص358-361.</ref>

* '''لوتی‌ها:''' [[لوطی‌گری|لوتی‌ها]] که در همه شهرهای ایران دیده می‌شدند از دیگر گروه‌های بی‌طبقه جامعه آن دوره بودند. آنان کار و کاسبی معینی نداشتند و سربار دیگران بودند و با آنکه طفیلی محله خود محسوب می‌شدند، از هیچ‌گونه گردن‌کلفتی هم دریغ نمی‌ورزیدند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267772/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D8%AA%D8%A7-%D9%84%D9%88%D8%AA%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

* '''غلامان و کنیزان:''' در عصر قاجار، کنیزان، غلامان و خواجگان بخشی از مستخدمان خانه‌های ثروتمندان را تشکیل می‌دادند. بردگان سیاه از آفریقا و از طریق خلیج فارس تأمین می‌شدند و سفیدپوستان از قومیت‌های مختلف از راه تجارت یا اسارت در جنگ‌ها به دست می‌آمدند. کنیزان به‌عنوان زن صیغه‌ای یا دائمی وارد حرمسراها می‌شدند یا به کارهای خانگی می‌پرداختند و غلامان در امور نظامی، خدمات خانگی، نگهبانی، کشاورزی و سایر زمینه‌ها به کار گرفته می‌شدند و در صورت توانایی به مناصب بالای اداری و نظامی دست می‌یافتند.<ref>زرگری‌نژاد و علی‌پور، «نگاهی به وضعیت کنیزان، غلامان و خواجگان در عصر قاجار»، 1388ش، ص1.</ref>

* '''گروه‌های بی‌طبقه:''' متکدیان، دراویش، مطرب‌ها و دلقک‌ها از جمله این افراد بی‌طبقه بودند. دراویش و متکدیان از جامعه تغذیه می‌کردند. مطرب‌ها صاحب درآمد بودند، اما به‌دلیل دید تحقیرآمیز جامعه به آنها، با گدایان در یک ردیف قرار می‌گرفتند. علت دید تحقیرآمیز به مطرب‌ها این بود که نواختن آلات [[موسیقی]] مقبولیت و مشروعیت اجتماعی نداشت، تا جایی که اشراف و اصیل‌زادگان آن را عیب می‌دانستند؛ همچنین مطرب‌ها چندان پایبند به قیود مذهبی و عرفی جامعه نبودند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267772/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D8%AA%D8%A7-%D9%84%D9%88%D8%AA%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D «نظام طبقاتی دورۀ قاجار از اشراف تا لوتی‌ها»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

خانواده در دورۀ قاجار به‌طور عمده ساختاری گسترده داشت و خانواده اصلی معمولاً با فرزندان مذکر و همسرانشان به‌صورت جمعی زندگی می‌کردند. ساختار خانه به‌گونه‌ای طراحی می‌شد که هم امکان زندگی گروهی و هم استقلال نسبی هر خانواده را فراهم آورد. خانواده‌ها شامل خدمتکاران، نوکران، بستگان دور و مهمانان نیز می‌شدند و جمعیت آنها همواره در نوسان بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/154633/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «روایت‌هایی از خانه و خانواده ایرانی در روزگار قاجار»، وب‌سایت مرکز مطالعات ایران و اسلامی.]</ref>

 

ازدواج‌های دائم رایج‌ترین شکل [[ازدواج]] بود، [[چندهمسری]] و [[ازدواج موقت]] نیز وجود داشت. در جامعه [[مردسالاری|مردسالار]] آن دوره، زنان نفوذ چندانی نداشتند و اغلب مطیع شوهر یا [[پدر]] خود بودند. [[طلاق]] به‌صورت [[طلاق رجعی|رجعی]] و قطعی انجام می‌شد و فرزندان در همه موارد نزد پدر باقی می‌ماندند.<ref>''' '''[https://sid.ir/paper/828533/fa#downloadbottom داوودی و ابطحی «بررسی خانواده و ازدواج در دوره قاجار با تکیه بر سفرنامه های خارجی»، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.]</ref>

نظام اداری قاجار با اقتباس از تشکیلات صفویه سامان یافت و در دورۀ فتحعلی‌شاه، مناصب کلیدی چون صدراعظم، مستوفی‌الممالک و منشی‌الممالک شکل گرفتند. از اوایل این دوره، نخستین وزارتخانه‌ها به تقلید از غرب تأسیس شدند و در دورۀ ناصری گسترش یافتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در ابتدای قاجاریه، مرجع رسمی قانون وجود نداشت و اختلافات توسط علما و کدخدامنشی حل می‌شد. در زمان ناصرالدین‌شاه، عدلیه و دیوان‌خانه شکل گرفت و دعاوی حقوقی توسط روحانیون و دعاوی غیرحقوقی توسط مقامات دولتی رسیدگی می‌شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص356.</ref><ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1081764-نظام-قضایی-دوره-قاجار «نظام قضایی دورۀ قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>

در دوران قاجار، آموزه‌های اسلام و تشیع، زیربنای اعتقادی و رفتاری اکثر مردم را تشکیل می‌داد و شعائری چون [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و [[عزاداری امام حسین|سوگواری محرم]]، [[همبستگی اجتماعی]] را استحکام می‌بخشید. با این حال، خرافاتی مانند دعانویسی، طلسم و اعتقاد به جادو نیز در میان مردم رواج داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص357-358.</ref> در دورۀ قاجار، اکثریت جمعیت ایران را مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) تشکیل می‌دادند و اقلیت‌های دینی از جمله یهودیان، ارامنه و آشوریان، در هر شهر به محلات خاص خود محدود بودند و امکان سکونت در محلات مسلمان‌نشین را نداشتند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۳۷۷-۳۷۸.</ref> حاکمیت شریعت در دورۀ قاجار، به شکل‌گیری فضایل اخلاقی در جامعه انجامید و [[تربیت فرزند]] بر پایهٔ آموزش احکام شرعی، عبادات، پاکدامنی و پرهیز از محرماتی چون [[شراب]] و قمار استوار بود. خانواده‌ها با تشویق فرزندان به ازدواج به‌هنگام [[بلوغ]]، می‌کوشیدند آنان را از انحراف [[اخلاق|اخلاقی]] مصون دارند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص354.</ref> شاهان قاجار در ابتدا به دین و مذهب شیعه توجه داشتند و با علما رابطهٔ خوبی برقرار کردند؛ مبارزه با بابیت، احترام به آیین‌های مذهبی و شرکت در مراسم محرم، از جمله عواملی بود که مخالفت جدی مردم و روحانیت را برنمی‌انگیخت. اما با فاصله‌گرفتن تدریجی شاهان از دینداری، نارضایتی عمومی افزایش یافت و ناکارآمدی دربار بیشتر شد.<ref>دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریهٔ ابن خلدون»، 1401ش، ص204-205.</ref>

روابط دولت قاجار با روحانیون در دوره‌های مختلف فراز و فرودهایی داشت. برای مثال آغامحمدخان با وجود آنکه برای کسب مشروعیت، حمایت از مذهب [[شیعه]] را اعلام کرد، مشروعیت خود را بیش از آنکه بر پایه [[دین]] استوار کند، بر نظام ایلی و ارتش متکی ساخت، اما فتحعلی‌شاه برای کسب مشروعیت به همکاری گسترده با علما روی آورد. در دوره محمدشاه، نفوذ وزیر صوفی‌مشرب شاه موجب دشمنی و کشمکش دولت با علما شد و آنان را به تکیه بر قدرت مردمی واداشت. در دورۀ ناصرالدین‌شاه، گرایش‌های غرب‌گرایانه شاه و واگذاری امتیازات به بیگانگان، روحانیون را به مخالفت با دولت کشاند و رقابت بر سر قدرت، در نهایت به طرح نظریات جدیدی چون [[نهضت مشروطه|مشروطه]] انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814804/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۲۸-۲۹.]</ref>

نهاد مرجعیت شیعه در دورۀ قاجار از جایگاهی عمدتاً علمی به نهادی تأثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. در نیمۀ دوم عصر قاجار، مرتضی انصاری با بازخوانی اندیشه سیاسی شیعه، مبانی فقهی لازم را برای جنبش‌های عدالت‌خواهی فراهم آورد و مرجعیت مطلق و متمرکز شیعه را استوار ساخت. تحول بعدی در [[فقه سیاسی]] شیعه با تأسیس حوزۀ سامرا توسط میرزای شیرازی رخ داد و در ادامه، اندیشمندانی چون آخوند محمدکاظم خراسانی، محمدحسین نائینی و شیخ محمداسماعیل محلاتی، نظریه مشروطه را بر اساس اصول فقهی تبیین کردند و آن را به‌عنوان ساختاری برای محدود ساختن استبداد و جلوگیری از نفوذ بیگانگان توجیه کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814804/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۳۰.]</ref>

زبان دربار در ابتدای دوره قاجار ترکی بود و از دوره ناصرالدین‌شاه به بعد، [[زبان فارسی|فارسی]] جایگاه رسمی یافت. مناطق مختلف ایران از جمله [[خراسان]]، کرانه‌های [[دریای خزر]]، مناطق کردنشین، لرستان، بختیاری و کرمانشاه دارای گویش‌های ویژه‌ای بودند که برخی از آنها ریشه در زبان‌های باستانی چون پهلوی و اوستا داشتند. گویش‌های لکی، قهرودی، دری یزدی و نطنزی در زمرهٔ زبان‌های بازمانده از فارسی میانه محسوب می‌شدند، در حالی که گویش‌های کردی و لکی کمتر از سایر گویش‌ها از ترکی تأثیر پذیرفته بودند. بیشترین تنوع گویشی در منطقه [[مازندران]] مشاهده شد و گویش براهویی در [[سیستان]] با زبان هندی آمیخته بود. همچنین زبان‌های دیگری مانند عربی، ارمنی، گرجی، عبری و نسطوری در بخش‌هایی از ایران رواج داشتند و فارسی بر زبان‌های اروپایی به‌ویژه انگلیسی تأثیر گذاشته بود.<ref>[https://zaban.guilan.ac.ir/article_7417.html شکاریان و دیگران، «تحلیل وضعیت زبان، گویش و لهجه‌های ایران باتوجه به اطلاعات ارائه‌شده در سفرنامه‌های خارجی عصر قاجار»، ۱۴۰۲ش، ص۵۳-۵۴.]</ref>

[[زندگی]] روزمره در دورۀ قاجار با ویژگی‌های خاصی در سبد مصرف خانوار، آداب مذهبی و شیوهٔ تغذیه همراه بود. خانه‌ها با وجود اتاق‌های متعدد، کاربردهای چندمنظوره داشتند و نشستن بر روی زمین و غذاخوردن بر روی سفره، از سنت‌های رایج بود. اثاثیهٔ خانه‌ها شامل قالی، تشک، پشتی، گنجه و سماور بود و از میز و صندلی استفاده نمی‌شد؛ روشنایی با چراغ نفتی و گرمایش با کرسی و منقل تأمین می‌گردید. غذاهای اصلی شامل [[برنج]]، [[سبزیجات]]، میوه و لبنیات بود و قاشق و چنگال معمول نبود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۰-۱۱]</ref>

[[نان]] که روزانه تهیه می‌شد، قلم اصلی تغذیه بود. وعدهٔ صبحانه شامل [[چای]]، نان و [[پنیر]]؛ ناهار معمولاً [[آش]] یا [[آبگوشت]]؛ شام مفصل‌ترین وعده با انواع [[پلو]]، [[خورش]] و کوکو بود. گوشت گوسفند در طبقات مرفه و گوشت بز در طبقات پایین‌تر مصرف می‌شد. میوه، سبزی و لبنیات به‌صورت روزانه یا فصلی تهیه می‌شد و در تابستان، خانواده‌ها با تهیهٔ [[مربا]]، ترشی و رب، مایحتاج [[زمستان]] را ذخیره می‌کردند. خرید مایحتاج در طبقات بالا توسط ناظر یا مرد خانه و در طبقات کارگر بر عهدهٔ مردان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۲۱-۲۲.]</ref>

ایرانیان در دوران قاجاریه، جشن‌های مذهبی همچون [[عید قربان]]، [[عید فطر]]، [[عید غدیرخم]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷-۲۱۲۳.]</ref> [[نیمه شعبان]]<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/747241/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%86%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D9%86 «تصویری قدیمی از جشن نیمه شعبان در دوره قاجار | قاجارها نیمه شعبان را چگونه جشن می‌گرفتند؟»، همشهری آنلاین]</ref> و ولادت [[امام رضا]]<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/178900/%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B6%D8%A7(%D8%B9)-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C «اسنادی از جشن میلاد امام رضا(ع) در دوره قاجار در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی،] </ref> و جشن‌های ملی و باستانی مانند [[چهارشنبه‌سوری|چهارشنبه‌سور]][[چهارشنبه‌سوری|ی]] و‌ [[جشن نوروز]] را برگزار می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/213867 «خارجی‌ها کدام آیین‌های نوروزی را تغییر دادند»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

محققان دوران قاجار را نقطۀ عطفی در تحول و گسترش آیین‌های [[عزاداری امام حسین]] می‌دانند. از دیدگاه آنان، در این دوره، عزاداری از شکلی نیمه‌رسمی و وابسته به حمایت‌های حکومتی در دوره‌های پیشین، به پدیده‌ای کاملاً مردمی تبدیل شد که همهٔ طبقات اجتماعی در آن مشارکت داشتند. به اعتقاد پژوهشگران، از مهم‌ترین ویژگی‌های عزاداری در این دوره می‌توان به حضور گستردهٔ زنان در مجالس، توسعهٔ زمانی عزاداری فراتر از دههٔ محرم، شکل‌گیری [[هیئت مذهبی|هیئت‌های]] منظم و [[تکیه|تکیه‌های]] شهری و نیز رواج گستردهٔ [[تعزیه]] به‌عنوان نمایشی مذهبی و مردمی اشاره کرد. همچنین، به نظر آنان، مجالس عزاداری در این دوره کارکردی دوگانه یافتند و افزون بر جنبهٔ مذهبی، به بستری برای طرح مسائل سیاسی، از جمله در جریان نهضت مشروطه، تبدیل شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/46093/%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%89-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار» 1385ش، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

{{اصلی|پوشاک دوره قاجار}}پوشاک در دورۀ قاجار یکی از ابزارهای اصلی بازنمایی تمایزات طبقاتی بود. اقشار مرفه با استفاده از پارچه‌های گران‌بهایی چون [[ترمه]]، اطلس و [[ابریشم]] و تزیینات فلزی، شکوه خود را به نمایش می‌گذاشتند، در حالی که طبقات فرودست به پوشاکی ساده از جنس کرباس و نمد بسنده می‌کردند. این تفاوت در تمامی اجزای پوشش، از کلاه و شال‌کمر تا قبا و شلوار، به‌وضوح دیده می‌شد و نوع، اندازه و نحوهٔ آرایش لباس نیز نمایانگر جایگاه و منزلت فرد در سلسله‌مراتب اجتماعی بود.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_23008.html پوربختیار، «پوشاک و نقش آن در انعکاس تمایزات اجتماعی عصر قاجار براساس نظریۀ تمایز بوردیو»، 1402ش، ص۱۲۲-۱۳۷.]

[[تفریح|تفریحات]] مردم ایران در دورۀ قاجار تا میانهٔ این عصر، بیشتر جنبهٔ جمعی داشت و بازی‌هایی چون کبوتربازی، شطرنج، [[نقالی]] و [[شاهنامه‌‌خوانی|شاهنامه‌خوانی]] در [[قهوه‌خانه|قهوه‌خانه‌ها]] رواج داشت. از دورۀ ناصرالدین‌شاه به بعد، با تأثیرپذیری از سفرهای شاهان به اروپا، تفریحات جدیدی مانند باغ‌وحش، سینما و [[تئاتر]] به ایران وارد شد که ابتدا در میان طبقات فرادست رواج یافت، هرچند ورزش‌های سنتی مانند کشتی در [[ورزش زورخانه‌ای|زورخانه‌ها]]، همچنان در میان طبقات پایین‌تر جایگاه خود را حفظ کرد. در اواخر دوره قاجار، سفر به‌عنوان یکی از تفریحات مهم، به‌ویژه به مناطق شمالی کشور، رواج یافت.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/news/50621/%D8%AA%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%85---%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85%DB%8C رحیمی، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی.]</ref>

در دوره قاجار، آموزش عمومی بر پایهٔ مکتب‌خانه‌ها استوار بود که در [[مسجد|مساجد]]، [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] یا منازل دایر می‌شدند. برنامهٔ درسی شامل یادگیری حروف الفبا، روخوانی قرآن، متون کلاسیک مانند گلستان سعدی و مقدمات صرف و نحو بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> در این نظام، تنبیه بدنی متداول بود، اگرچه در مکتب‌خانه‌های خصوصی اعیان که توسط طلاب اداره می‌شد، کیفیت آموزش (به‌ویژه خطاطی) بالاتر و شدت تنبیه کمتر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۲-۲۲۵.]</ref> [[تحصیل دختران]] تا پیش از مشروطه عمدتاً به مکتب‌خانه‌ها و آموزش‌های خصوصی محدود بود، اما در آستانهٔ انقلاب مشروطه، مدارس دخترانه به سبک جدید پدید آمدند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1539517014-9900-26-5.pdf فرهمند، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، ۱۳۹۵ش، ص۹۵.]</ref>

از اواسط دورهٔ قاجار، در پی انتقاد روشنفکران از مکتب‌خانه‌ها و اعزام محصلان به اروپا، نظام آموزشی به سبک غربی شکل گرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۸-۲۴۲.]</ref> تأسیس دارالفنون (۱۲۶۸ق) نقطهٔ عطفی در آغاز آموزش عالی و علوم جدید بود.<ref>محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، 1391ش، ص۳۷–۳۸.</ref> با تصویب قانون اساسی معارف در ۱۲۹۰ش، گام‌های اجرایی برای نظام‌مندسازی مدارس برداشته شد و با تصویب قانون وزارت معارف در ۱۳۲۸ق، آموزش عالی در ایران به ساختاری متمرکز و رسمی تحت نظارت دولت تبدیل گردید.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/9687/%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D9%88%E2%80%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%DA%86%D9%87- «نهاد تعليم و تربيت و‌ آموزش در عصر قاجار چگونه و تحت نظر چه نهادي بود.»، وب‌سایت اندیشه قم.]</ref>

حکومت قاجار برای مواجهه با عقب‌ماندگی‌ها و جبران شکست‌های نظامی، به گسترش روابط علمی با اروپا، اعزام هیئت‌های نظامی و محصلان روی آورد.<ref>اکبری وشناسی آذری، «نخستین آشنایی‌های ایرانیان با علوم جدید (عصر فتحعلی شاه قاجار)»، 1388ش، ص28.</ref> در حوزهٔ علوم عقلی و فلسفه، اگرچه سطح فعالیت نسبت به دورهٔ صفویه کاهش داشت، فیلسوفانی چون ملاهادی سبزواری و میرزا ابوالحسن جلوه در این دوره فعال بودند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص381.</ref> فن تاریخ‌نویسی نیز به‌دلیل اهتمام دربار به ثبت وقایع سلطنتی رونق یافت و تاریخ‌نگارانی همچون لسان‌الملک و صنیع‌الدوله آثار متعددی پدید آوردند. تاریخ‌نگاران دیگر مانند میرزاجعفر، حقایقی از این دوران را فاش ساخته‌اند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref> علم جغرافیا نیز با تأسیس رشته‌های نقشه‌کشی و مهندسی در دارالفنون، از حوزه‌ای مهجور به شاخه‌ای علمی و مورد توجه تبدیل شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص384.</ref>

'''کشاورزی و دامپروری:''' در دوره قاجار، اقتصاد ایران ساختاری سنتی داشت و حدود ۷۰ درصد جمعیت را کشاورزان تشکیل می‌دادند که اصلی‌ترین گروه مولد ثروت محسوب می‌شدند. غلات، پنبه، توتون، حبوبات و محصولات صیفی از مهم‌ترین تولیدات کشاورزی این دوره بودند. نظام بهره‌برداری بر پایه مناسبات ارباب‌رعیتی استوار بود<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref> و حفر و نگهداری قنات‌ها روش اصلی تأمین آب کشاورزی به‌شمار می‌رفت؛ به‌ویژه در دورۀ صدارت حاجی میرزا آقاسی، توجه به احیای قنات‌ها و آبادانی روستاها افزایش یافت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

 

 

'''صادرات:''' محصولات کشاورزی و دامی شامل پنبه، تنباکو، برنج، ابریشم، خشکبار، پشم و تریاک، ارکان اصلی صادرات ایران را تشکیل می‌دادند. با این حال، به‌دلیل ضعف در صنایع داخلی، وابستگی به واردات کالاهای اروپایی به‌تدریج افزایش یافت و بازرگانان خارجی با مطالعه ظرفیت‌های اقتصادی کشور، بر تجارت خارجی ایران تسلط پیدا کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

'''صنعت و معدن:''' در دورۀ قاجار، بخش مهمی از نیازهای مصرفی جامعه از طریق تولیدات داخلی و صنایع دستی تأمین می‌شد. این صنایع طیف متنوعی را دربر می‌گرفت، از جمله بافندگی، چرم‌سازی، صنایع فلزی و چوبی، زرگری، سفال‌گری، شیشه‌گری و نیز تولیدات روستایی و خوراکی. در کنار این‌ها، برخی صنایع جدید نیز به‌صورت محدود و عمدتاً در انحصار دولت شکل گرفت که از آن جمله کارخانه‌های ضرب سکه، قورخانه، تسلیحات، بلورسازی و چینی‌سازی ذکر شده است. صنعت چاپ نیز ابتدا در آذربایجان و سپس در تهران رواج یافت و با گذار تدریجی از چاپ سنگی به چاپ سربی، در گسترش سواد و افزایش دسترسی به اطلاعات نقش داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص265-367.</ref>

 

=== راه‌داری و حمل و نقل ===

راه‌های ارتباطی ایران در زمان قاجار از نوع جاده‌های ارابه‌رو، سواره‌رو و پیاده‌رو بود که به‌طور عمده برای حمل مرسولات پستی ساخته شده بودند. وسایل نقلیه شامل گاری‌های چهارچرخ و چارپایانی چون قاطر، شتر و الاغ بود و حمل‌ونقل کالا توسط ماکری‌ها با نرخ معین انجام می‌شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378.</ref> مرسولات به وسیلهٔ گاری‌های روباز چهار اسبه در جاده‌های ارابه‌رو و به‌وسیلهٔ پیک‌های سوار در راه‌های سواره‌رو حمل‌ونقل می‌شد.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=3774 «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> اندیشهٔ احداث راه‌آهن از اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه مورد توجه بود، اما رقابت روسیه و انگلستان و کمبود منابع مالی مانع از تحقق آن شد. تا پیش از پهلوی، خطوط کوتاهی مانند راه‌آهن تهران ـ حضرت عبدالعظیم (۱۲۶۶ش) و جلفا ـ تبریز (۱۲۹۵ش) ساخته شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.</ref>

بهداشت فردی و عمومی در نیمهٔ نخست دورۀ قاجار در سطح مطلوبی نبود و حمام‌های عمومی کیفیت مناسبی نداشتند. از اواسط دورهٔ ناصری، دولت سیاست‌هایی برای بهبود بهداشت عمومی در پیش گرفت و اقداماتی چون تأسیس بیمارستان‌ها، مریض‌خانه‌ها، انستیتوت پاستور و ادارهٔ صحیهٔ عمومی انجام داد. همچنین واکسیناسیون عمومی، قرنطینه و صدور مجوزهای رسمی برای مشاغل پزشکی از دیگر اقدامات این دوره بود.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89823.html «عالمی و علی‌محمد، وضعیت بهداشت عمومی در عصر قاجار از نگاه سیاحان خارجی (1227-1304ش)»، ۱۴۰۱۴ش، ص۹۳-۱۰۲.]</ref>

آب شهر از طریق قنات‌ها و جوی‌ها تأمین و در آب‌انبارهای عمومی یا خصوصی ذخیره می‌شد. در محلات، میراب مسئول تقسیم عادلانهٔ آب میان خانه‌ها بود و در اواخر دورهٔ قاجار، سقاها آب آشامیدنی را به در خانه‌ها می‌آوردند. خانواده‌های مرفه از چاه یا قنات اختصاصی بهره‌مند بودند و آب‌انبارها برای نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی استفاده می‌شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.]</ref>

معماری دورۀ قاجار تداوم سنت‌های پیشین، به‌ویژه صفوی است که با ورود عناصری چون خیابان و میدان، تحت تأثیر معماری اروپا، به شکل‌گیری «معماری خیابانی» انجامید.

 

'''مساجد''': [[مسجد|مساجد]] دوره قاجار از نظر طرح کلی، یعنی داشتن چهار ایوان، شبستان، [[گنبد]] و [[منار|مناره]]، برگرفته از معماری صفوی است؛ اما ویژگی‌هایی چون ورودی‌های سه‌گانه حجیم و جبهه اصلی قبله با یک گنبدخانه و سه جبهه کم‌عمق‌تر (متأثر از معماری هند)، آن‌ها را متمایز می‌کرد. مناره‌ها نیز در این دوره کوتاه‌تر و باریک‌تر شدند.

'''مدارس:''' [[مدرسه]] سپهسالار نمونه شاخص این دوره است. حجره‌های طلاب با نظم سلسله‌مراتبی و حیاط‌های کوچک هشت‌ضلعی در کنج صحن، از ویژگی‌های آن است. در تزیینات نیز از ترکیب کاشی، گچ، سنگ مرمر و چوب استفاده می‌شد.

'''باغ‌ها:''' سنت باغ‌سازی ایرانی تا اواسط این دوره ادامه یافت، اما در زمان ناصرالدین‌شاه تحت تأثیر معماران غربی و ایتالیایی تغییر کرد که نمود آن در حوض‌های بیضی‌شکل دیده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318722/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.]</ref>

'''خانه‌ها:''' معماری خانه‌های مرفه بر اساس تفکیک فضای اندرونی و بیرونی بود. ورودی خانه از طریق راهرویی باریک به فضای هشت‌گوش (هشتی) و سپس به حیاط‌های اندرونی و بیرونی ختم می‌شد. اتاق‌ها کاربردهای چندگانه داشتند و [[آشپزخانه]] در بخش اندرونی قرار می‌گرفت. تأمین [[آب]] از [[قنات]] یا جوی و ذخیره آن در [[آب‌انبار]] صورت می‌پذیرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۲۱.]</ref>

'''دیگر عناصر:''' معماری پل‌ها، گرمابه‌ها، بازارها و یخچال‌ها عمدتاً تداوم سبک صفوی بود؛ با این حال نوآوری‌های محدودی مانند ساخت تیمچه و جام‌خانه در بازارها و تغییر در مصالح یخچال‌ها رخ داد. [[بادگیر|بادگیرها]] (به‌ویژه بر روی آب‌انبارها و خانه‌ها)، پنجره‌های ارسی و سنتوری از عناصر رایج بودند. ارسی‌ها با گره‌سازی و شیشه‌های رنگی آراسته می‌شدند و روزن‌های بالای آن‌ها به شکل قوس و هلال بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318722/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 کمالی، «بررسی معماری دوره ی قاجارم»، ۱۳۸۸-۱۳۹۹ش، ص۴۹-۵۳.]

در دورۀ قاجار، هنر با تداوم برخی سنت‌های زندیه آغاز شد و در زمان فتحعلی‌شاه، پیکرنگاری درباری به یکی از جلوه‌های شاخص آن بدل شد. از میانه دوره ناصری، با فعالیت هنرمندانی چون صنیع‌الملک و [[کمال‌الملک]]، گرایش به واقع‌گرایی و طبیعت‌نگاری در نقاشی ایران گسترش یافت. در همین دوره، هنرهای کاربردی مانند نقاشی لاکی و [[میناکاری]] رونق گرفت و نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز به‌عنوان هنری مردمی با مضامین حماسی و مذهبی رواج پیدا کرد.<ref>[https://marmolakechagh.blogfa.com/post/2 «هنر در دورۀ قاجاریه»، وب‌لاگ تاریخ ما.] </ref> همچنین با ورود لیتوگرافی و عکاسی و تأسیس دارالفنون، زمینه‌های تازه‌ای در تولید و آموزش هنر پدید آمد و مدرسه صنایع مستظرفه در تقویت رویکرد طبیعت‌نگارانه و بازنمایی زندگی روزمره نقش داشت.<ref>[http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-31/740447-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

پژوهشگران دورۀ قاجار را آغاز تحول نثر فارسی و سرآغاز ادبیات معاصر دانسته‌اند. در این دوره، نثر فارسی از موضوعات سنتی فراتر رفت و به حوزه‌هایی چون سیاست، علوم جدید و نقد اجتماعی راه یافت. سیر این تحول معمولاً در سه مرحله توصیف می‌شود: دوره رکود، دوره تحول و دوره هویت‌یابی. در مرحله دوم، روزنامه‌نگاری، نمایشنامه‌نویسی، ترجمه، سفرنامه‌نویسی و خاطره‌نویسی گسترش یافت و در مرحله سوم، مفاهیمی چون آزادی، دموکراسی و پارلمان وارد آثار نویسندگان شد.<ref>حاجی آقابابایی، گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار، 1400ش، ص25-28.</ref> هم‌زمان، ادبیات عامیانه (فولکلوریک) در دورهٔ قاجار بین مردم کوچه و بازار رایج بود و خوانندگان، نوازندگان و مقلدان دوره‌گرد در [[مراسم عروسی|عروسی‌ها]] و [[ختنه‌سوران|ختنه‌سوران‌ها]] و مجالس [[شادی]] ایرانیان و بزم‌های خصوصی می‌خواندند.<ref>والنتین، اشعار عامیانهٔ ایران (در عصر قاجاری)، 1382ش، ص2.</ref> ادبیات بیداری، به‌ویژه در اواخر این دوره، به بیان مطالبات اجتماعی و انتقاد از استبداد پرداخت.<ref>[https://khorasannews.com/Newspaper/MobileBlock?NewspaperBlockID=621948 «ادبیات در عصر فریادهای در گلو مانده»، وب‌سایت روزنامۀ خراسان.]</ref>

در دوره فتحعلی‌شاه و محمدشاه، اقدامات فرهنگی عمدتاً با ابتکار عباس‌میرزا در تبریز انجام شد که تأسیس نخستین چاپخانه و انتشار روزنامه «کاغذ اخبار» از آن جمله است. در دورۀ ناصری، فعالیت‌هایی نظیر توسعه صنعت چاپ، رواج عکاسی، ترجمه آثار اروپایی و نگارش نمایشنامه صورت گرفت. در دورۀ مظفری نیز اقداماتی شامل بنیان‌گذاری مدارس جدید و انجمن‌های فرهنگی، انتشار مطبوعات غیردولتی و اعزام محصلان به خارج از کشور برای ارتقای آگاهی عمومی اجرا شد.<ref>[https://journal.urmia.ac.ir/article_121688_e0f7e3b9737e7c8628ef6be104c8dff4.pdf رجبی و دیگران، «تأثیر تحوالت فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)»، 1403ش، ص۱۰۲.]</ref>