بدون خلاصۀ ویرایش |
ابرابزار |
||
| (۵ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''سرمهدوزی؛''' دوخت رشتههای فلزی روی پارچه برای ایجاد طرح و نقش. | '''سرمهدوزی؛''' دوخت رشتههای فلزی روی پارچه برای ایجاد طرح و نقش. | ||
سرمهدوزی از دوختهای اصیل ایرانی است که در | سرمهدوزی از دوختهای اصیل ایرانی است که در همهٔ ادوار تاریخی ایران رواج داشته است. شکوفایی این هنر به دورهٔ صفویه برمیگردد؛ در این دوره یکی از ارزشمندترین پردههای خانهٔ خدا با نقوش محرابی و حیوانی، مزین به سرمهدوزی، در ایران ساخته شد. سرمهدوزی دارای طرحها و نقشهای متعددی است که از آن برای تزیین انواع پوشاک و منسوجات استفاده میشود. | ||
== تعریف == | == تعریف == | ||
سرمهدوزی یا ملیلهدوزی از رودوزیهای شاخص ایرانی است که در آن سطح پارچه را با نوعی مفتول فلزی توخالی | سرمهدوزی یا ملیلهدوزی از رودوزیهای شاخص ایرانی است که در آن سطح پارچه را با نوعی مفتول فلزی توخالی به نام سرمه میپوشانند.<ref>{{پک|سیدصدر|1388|ک=دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن|ص=197}}</ref> قدیمیها به هنر سرمهدوزی، ترمهدوزی میگفتند. این هنر در برخی کشورهای اطراف ایران مانند هندوستان و پاکستان نیز انجام میشود.<ref>{{پک|اسعدی|1400|ک=وبسایت بتهجقه|ف=هنر سرمهدوزی چیست؟}}</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
قدمت هنر سرمهدوزی به سه هزار سال قبل برمیگردد.<ref>{{پک|اسعدی|1400|ک=وبسایت بتهجقه|ف=هنر سرمهدوزی چیست؟}}</ref> پیش از ورود اسلام به ایران، سرمهدوزی رایج بوده و اغلب از طرحهای انتزاعی در این دوختها استفاده میشده است.<ref>{{پک|حسنبیگی|1365|ک=مروری بر صنایع دستی ایران|ص=263}}</ref> در این دوره، طرحهای سرمهدوزی به شکل برگ مو یا پیچک بودند که از قرن سوم در جنوب روسیه بهدست آمده بود.<ref name=":02">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک= | قدمت هنر سرمهدوزی به سه هزار سال قبل برمیگردد.<ref>{{پک|اسعدی|1400|ک=وبسایت بتهجقه|ف=هنر سرمهدوزی چیست؟}}</ref> پیش از ورود اسلام به ایران، سرمهدوزی رایج بوده و اغلب از طرحهای انتزاعی در این دوختها استفاده میشده است.<ref>{{پک|حسنبیگی|1365|ک=مروری بر صنایع دستی ایران|ص=263}}</ref> در این دوره، طرحهای سرمهدوزی به شکل برگ مو یا پیچک بودند که از قرن سوم در جنوب روسیه بهدست آمده بود.<ref name=":02">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=108}}</ref> هنر سرمهدوزی در دورهٔ [[اشکانیان]] و سلوکیان نیز همچنان رایج بود. در دورهٔ اشکانیان این هنر همراه با دیگر دوختهای تزیینی به کشورهای دیگر صادر میشد.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> در دورهٔ [[ساسانیان|ساسانی]] نیز این هنر ادامه داشت. در دورهٔ صدر اسلام هنرهای سنتی برای مدتی دچار افول شد و نمونههای سرمهدوزی تا دورهٔ [[سلجوقیان|سلجوقی]] توسط نگارندگان مشاهده نشد. در دورهٔ سلجوقی پارچههای سرمهدوزی شبیه نمونههای مورد استفاده در دورهٔ ساسانی وجود داشته که همراه با سایر رودوزیها مانند [[گلابتوندوزی]]، [[ابریشمدوزی]] و [[دهیکدوزی]] تزیین میشده است.<ref name=":022">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=108}}</ref> | ||
در | در دورهٔ [[تیموریان|تیموری]] از سرمهدوزی در تزیینات پردهٔ کعبه استفاده شده است. در این دوره، سورههای کوتاه و آیاتی از قرآن مجید را با خطوط ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع سرمهدوزی میکردند؛ بهطوریکه ابتدا روی نوشته را با نخ ضخیمی مانند قیطان میپوشاندند و سپس روی آن را با نخ سرمه ساقهدوزی میکردند تا جلای خاصی به آن ببخشد. این پرده اکنون در [[موزه ملی ایران|موزهٔ ملی ایران]] نگهداری میشود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
اوج هنر و شکوفایی سرمهدوزی مربوط به | اوج هنر و شکوفایی سرمهدوزی مربوط به دورهٔ صفویه بوده است. در این دوره یکی از فاخرترین پردههای کعبه در ایران ساخته شد. این پرده با نقوش محرابی و حیوانی نقشپردازی شده و با سایر دوختها از قبیل گلابتوندوزی، پیلهدوزی، دهیکدوزی و ملیلهدوزی تزیین شده است. این پرده اکنون در موزهٔ هنرهای تزیینی ایران نگهداری میشود.<ref>{{پک|سیدصدر|1388|ک=دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن|ص=198}}</ref> | ||
در دورههای افشاریه، زندیه و قاجاریه کیفیت نخ سرمه نسبت به دورههای قبل کمتر شد؛ اما تعداد آثار باقیمانده | در دورههای افشاریه، زندیه و [[ایران در دوران قاجاریه|قاجاریه]] کیفیت نخ سرمه نسبت به دورههای قبل کمتر شد؛ اما تعداد آثار باقیمانده نشاندهندهٔ رواج این هنر است.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
در | در دورهٔ پهلوی سرمهدوزی در لباس اشراف و ثروتمندان بهکار میرفت. یک نمونه از آن، قبای اشرف پهلوی است که در مجموعهٔ فرهنگی تاریخی سعدآباد نگهداری میشود. در این دوره سرمهدوزی علاوهبر تزیین لباس اشراف در وسایل روزمرهٔ مردم بهصورت رومیزی و جهیزیهٔ بانوان نیز بهکار میرفت.<ref name=":024">{{پک|موسوی|زکریایی کرمانی|1400|ک=کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی|ف=مردمشناسی رودوزیهای سنتی اصفهان (بررسی نمونه موردی، زردوزی، سرمهدوزی و نقدهدوزی)|ص=10}}</ref> | ||
== انواع نقوش | از مراکز دوخت سرمهدوزی میتوان به شهرهای تهران، اصفهان، کاشان، یزد، بندرعباس، قسمتی از استان کردستان، هرمزگان و قزوین اشاره کرد.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
== انواع نقوش == | |||
نقوش متعددی که در هنر سرمهدوزی بهکار گرفته میشود عبارت است از: انواع گلهای گلدانی، صحرایی، حاشیهای، جناغی، نقوش اسلیمی و ختایی، انواع بتهجقهها، سروها، سروچه، محرماتی راست و کج، گل بادامی، نقوش حیوانی و انسانی، انواع پرندگان بهخصوص طاووس و جغد، انواع میوهها، ستارهها، خوشههای انگوری، ترنج، نیمترنج و سرترنج، نقشهای کتیبهای و انواع خطوط و کلمات از جمله خطوط مثنی، دیوانی، طغرایی، معمایی و گلزار.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | نقوش متعددی که در هنر سرمهدوزی بهکار گرفته میشود عبارت است از: انواع گلهای گلدانی، صحرایی، حاشیهای، جناغی، نقوش اسلیمی و ختایی، انواع بتهجقهها، سروها، سروچه، محرماتی راست و کج، گل بادامی، نقوش حیوانی و انسانی، انواع پرندگان بهخصوص طاووس و جغد، انواع میوهها، ستارهها، خوشههای انگوری، ترنج، نیمترنج و سرترنج، نقشهای کتیبهای و انواع خطوط و کلمات از جمله خطوط مثنی، دیوانی، طغرایی، معمایی و گلزار.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
== انواع | == انواع دوخت == | ||
بیشتر دوختهایی که در سرمهدوزی بهکار میرود شامل دوخت زنجیرهای، برگدوزی، جناغی، دوردوزی، مارپیچ، دوخت ساتن، دوخت مورب، دندانموشی، ساقهدوزی، بستدوزی، قیطاندوزی و دوختهای هلالی است.<ref name=":023">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک= | بیشتر دوختهایی که در سرمهدوزی بهکار میرود شامل دوخت زنجیرهای، برگدوزی، جناغی، دوردوزی، مارپیچ، دوخت ساتن، دوخت مورب، دندانموشی، ساقهدوزی، بستدوزی، قیطاندوزی و دوختهای هلالی است.<ref name=":023">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=108}}</ref> سرمهدوزی جزء هنرهایی است که در بیشتر موارد با سایر دوختها نظیر پیلهدوزی، گلابتوندوزی، ملیلهدوزی، شمسهدوزی، شرفهدوزی، دهیکدوزی، سنگدوزی، صدفدوزی، منجوقدوزی، مرصعدوزی، زغرهدوزی، پولکدوزی و مرواریددوزی همراه میشود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
== | == شیوهٔ دوخت == | ||
فرایند سرمهدوزی با طراحی نقش بر روی کاغذ و انتقال دقیق آن به پارچه آغاز میشود. سپس، برای ایجاد حجم و برجستگی در طرح، بخشهای اصلی آن را با استفاده از پنبه، فیتیله یا [[ابریشم]] پر کرده و با کمک بخیههای ظریف یا چسب بر روی پارچه تثبیت میکنند. پس از آمادهسازی بستر کار، رشتههای سرمه را به ابعاد متناسب با طرح برش داده و با استفاده از [[سوزن]] و نخ به پارچه میدوزند و با کمک تکنیکهای دوختی مانند ساتندوزی یا زرکدوزی، فضاهای داخلی طرح را تکمیل میکنند.<ref>{{پک|اسفندیاری|1379|ک=نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز|ص=281}}</ref> هنرمند این کار را با دقت بالایی انجام میدهد؛ چرا که سرمهها باید به صورت موازی و کاملاً در کنار یکدیگر قرار گیرند تا پوششی یکنواخت و منظم در تمام قسمتهای نقش ایجاد شود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | |||
== کاربرد == | == کاربرد == | ||
| خط ۳۰: | خط ۳۲: | ||
== ابزارهای لازم جهت سرمهدوزی == | == ابزارهای لازم جهت سرمهدوزی == | ||
نخ سرمه از جمله مواد | نخ سرمه از جمله مواد اولیهٔ اصلی در این هنر بهشمار میرود که از طلا، نقره، مطلا یا آلیاژ ساخته شدهاند. سرمه، لولههای صاف، محکم و قابل انعطافی هستند که به هرشکل ممکن حالت میگیرند.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> سرمهها انواع مختلفی دارند و بهصورتهای مات، الماسی، شاین، ساده و باریک، ضخیم، فرانسوی و سرمهٔ بلرست طلایی و نقرهای در بازار موجود هستند.<ref>{{پک/بن|هنر|ک=وبسایت بیتوته|ف=هنر سرمهدوزی}}</ref> سرمهدوزی معمولاً روی پارچههای مخمل، کتان، ماهوت، تافته، ابریشم، ساتن و اطلس انجام میشود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
== سرمهدوزی مدرن == | === سرمهدوزی مدرن === | ||
امروزه هنر سرمهدوزی تغییرات زیادی کرده | امروزه هنر سرمهدوزی تغییرات زیادی کرده است. ویژگی اصلی سرمهدوزی مدرن، ترکیب کردن هنر قدیمی با تکنولوژیهای جدید است؛ به طوری که از رنگ، طرح، نقطه و خط در کنار ابزارهای نوین استفاده میشود. در این سبک جدید، سرمهها با دقت و نظم خاصی دوخته میشوند. همچنین برای اینکه اثر زیباتر و رنگارنگتر شود، هنرمندان از وسایل دیگری مثل مروارید، منجوق، پولک و پارچههای مختلف مانند مخمل و ساتن هم در کنار سرمه استفاده میکنند.<ref name=":025">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=110}}</ref> | ||
== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اسفندیاری|نام=صبا|عنوان=نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز|سال=1379|مکان=تهران|ناشر=منتخب صبا}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اسفندیاری|نام=صبا|عنوان=نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز|سال=1379|مکان=تهران|ناشر=منتخب صبا}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=هنر سرمهدوزی چیست؟|نشانی=https://www.botehjegheh.com/about-sermeh/|تاریخ=۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت بتهجقه|نام خانوادگی۱=اسعدی|نام۱=یعقوب}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حسنبیگی|نام= | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حسنبیگی|نام=محمدرضا|عنوان=مروری بر صنایع دستی ایران|سال=1365|مکان=تهران|ناشر=ققنوس}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زکریایی کرمانی|نام۱=ایمان|تاریخ=1402|عنوان= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زکریایی کرمانی|نام۱=ایمان|تاریخ=1402|عنوان=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/586217/مطالعهٔ-هنر-سرمه-دوزی-استان-اصفهان-با-رویکرد-آینده-پژوهی|ژورنال=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|دوره=ششم|شماره=دوم|صفحات=103-120|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=قاسمی فلاورجانی}} | ||
* {{یادکرد | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سیدصدر|نام=ابوالقاسم|عنوان=دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن|سال=1388|مکان=تهران|ناشر=سیمای دانش|شابک=9789648972320}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))|نشانی=https://anjomankaraj.blogfa.com/post/5987|تاریخ= | * {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))|نشانی=https://anjomankaraj.blogfa.com/post/5987|تاریخ=۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|وبگاه=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|نام خانوادگی۱=صحافی|نام۱=سیامک}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=موسوی|نام۱=ندا سادات|تاریخ=1400|عنوان=مردمشناسی رودوزیهای سنتی اصفهان (بررسی نمونه موردی، زردوزی، سرمهدوزی و نقدهدوزی)|پیوند=https://civilica.com/doc/1251132/|ژورنال=کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی|دوره=ششم|صفحات=1-15|نام۲=ایمان|نام خانوادگی۲=زکریایی کرمانی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=هنر سرمهدوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/embroidered-gold.html|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هنر}}|وبگاه=وبسایت بیتوته}} | * {{یادکرد وب|عنوان=هنر سرمهدوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/embroidered-gold.html|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هنر}}|وبگاه=وبسایت بیتوته}} | ||
{{پایان منابع}} | |||
