ایران در دوران قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''ایران در دوران قاجاریه؛'''</big> دوره‌ای از تاریخ ایران با حاکمیت دودمان قاجار.

== پیشینه ==

== حکومت قاجار ==

{{اصلی|قاجاریه}}

== دین ==

=== مناسبات دولت و روحانیون ===

نهاد مرجعیت شیعه در دورۀ قاجار از جایگاهی عمدتاً علمی به نهادی تأثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. در نیمۀ دوم عصر قاجار، [[مرتضی انصاری]] با بازخوانی اندیشه سیاسی شیعه، مبانی فقهی لازم را برای جنبش‌های عدالت‌خواهی فراهم آورد و مرجعیت مطلق و متمرکز شیعه را استوار ساخت. تحول بعدی در [[فقه سیاسی]] شیعه با تأسیس حوزۀ سامرا توسط [[میرزای شیرازی]] رخ داد و در ادامه، اندیشمندانی چون [[آخوند خراسانی|محمدکاظم خراسانی]]، [[محمدحسین نائینی]] و [[محمداسماعیل محلاتی]]، نظریه مشروطه را بر اساس اصول فقهی تبیین کردند و آن را به‌عنوان ساختاری برای محدود ساختن استبداد و جلوگیری از نفوذ بیگانگان توجیه کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814804/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسکندری، «ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در ﻃﺮح ﻧﻈﺮﯾﻪﻫﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﻘﻬﺎی دوره ﻗﺎﺟﺎر»، 1400ش، ص۳۰.]</ref>

=== خوراک و تغذیه ===

[[زندگی]] روزمره در دورۀ قاجار با ویژگی‌های خاصی در سبد مصرف خانوار، آداب مذهبی و شیوهٔ تغذیه همراه بود. خانه‌ها با وجود اتاق‌های متعدد، کاربردهای چندمنظوره داشتند و نشستن بر روی زمین و غذاخوردن بر روی سفره، از سنت‌های رایج بود. اثاثیهٔ خانه‌ها شامل [[قالی]]، تشک، پشتی، گنجه و سماور بود و از میز و صندلی استفاده نمی‌شد؛ روشنایی با چراغ نفتی و گرمایش با [[کرسی]] و منقل تأمین می‌گردید. غذاهای اصلی شامل [[برنج]]، [[سبزیجات]]، میوه و لبنیات بود و قاشق و چنگال معمول نبود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/751912/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 مهدوی، «فرهنگ و زندگی در عصر قاجار: زندگی روزمره در عهد قاجار مقاله»،  ۱۳۸۹ش، ص۱۰-۱۱]</ref>

=== جشن‌ و عزاداری ===

=== پوشاک ===

=== تفریحات ===

[[تفریح|تفریحات]] مردم ایران در دورۀ قاجار تا میانهٔ این عصر، بیشتر جنبهٔ جمعی داشت و بازی‌هایی چون کبوتربازی، [[شطرنج]]، [[نقالی]] و [[شاهنامه‌‌خوانی|شاهنامه‌خوانی]] در [[قهوه‌خانه|قهوه‌خانه‌ها]] رواج داشت. از دورۀ ناصرالدین‌شاه به بعد، با اثرپذیری از سفرهای شاهان به اروپا، تفریحات جدیدی مانند [[باغ‌وحش]]، [[سینما]] و [[تئاتر]] به ایران وارد شد که ابتدا میان طبقات فرادست رواج یافت، هرچند ورزش‌های سنتی مانند [[کشتی (ورزش)|کشتی]] در [[ورزش زورخانه‌ای|زورخانه‌ها]]، همچنان میان طبقات پایین‌تر جایگاه خود را حفظ کرد. در اواخر دوره قاجار، سفر به‌عنوان یکی از تفریحات مهم، به‌ویژه به مناطق [[شمال ایران|شمالی کشور]]، رواج یافت.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/news/50621/%D8%AA%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%85---%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85%DB%8C رحیمی، «تفریحات و سرگرمی‌های ایرانیان از روزگار صفوی تا دوره پهلوی دوم »، وب‌سایت مرکز مطالعات ایرانی و اسلامی.]</ref>

== آموزش ==

=== مکتب‌خانه ===

در دورۀ قاجار، آموزش عمومی بر پایهٔ مکتب‌خانه‌ها استوار بود که در [[مسجد|مساجد]]، [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] یا [[خانه|خانه‌ها]] دایر می‌شدند. برنامهٔ درسی شامل یادگیری حروف الفبا، روخوانی قرآن، متون کلاسیک مانند [[گلستان (کتاب)|گلستان]] سعدی و مقدمات صرف و نحو بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> در این نظام، [[تنبیه بدنی]] متداول بود، اگرچه در مکتب‌خانه‌های خصوصی اعیان که توسط طلاب اداره می‌شد، کیفیت آموزش بالاتر و شدت تنبیه کمتر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1681808/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%84 نصیری، «بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول»، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۲-۲۲۵.]</ref> [[تحصیل دختران]] تا پیش از مشروطه عمدتاً به مکتب‌خانه‌ها و آموزش‌های خصوصی محدود بود، اما در آستانهٔ انقلاب مشروطه، مدارس دخترانه به سبک جدید پدید آمدند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1539517014-9900-26-5.pdf فرهمند، «آموزش و نهادهاي آموزشی دختران در دورهي قاجار»، ۱۳۹۵ش، ص۹۵.]</ref>

=== نوسازی و آموزش عالی ===

=== وضعیت علمی ===

== اقتصاد ==

'''کشاورزی و دامپروری:''' در دوره قاجار، اقتصاد ایران ساختاری سنتی داشت و حدود ۷۰ درصد جمعیت را کشاورزان تشکیل می‌دادند که اصلی‌ترین گروه مولد ثروت محسوب می‌شدند. غلات، [[پنبه]]، [[توتون]]، حبوبات و محصولات صیفی از مهم‌ترین تولیدات کشاورزی این دوره بودند. نظام بهره‌برداری بر پایه مناسبات ارباب‌رعیتی استوار بود<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref> و حفر و نگهداری [[قنات|قنات‌ها]] روش اصلی تأمین آب کشاورزی به‌شمار می‌رفت؛ به‌ویژه در دورۀ صدارت حاجی میرزا آقاسی، توجه به احیای قنات‌ها و آبادانی روستاها افزایش یافت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

دامداری از دیگر ارکان اقتصاد سنتی ایران بود. نگهداری و پرورش [[گاو]]، [[گوسفند]]، [[اسب]]، [[شتر]]، [[خر|الاغ]]، [[مرغ]] و [[خروس]] رواج داشت. ایلات و عشایر در مناطقی چون فارس، آذربایجان و خراسان، تولیدکنندگان اصلی فرآورده‌های دامی نظیر گوشت، پوست، لبنیات و [[پشم]] بودند و با کوچ فصلی از چراگاه‌های طبیعی استفاده می‌کردند. این بخش از جمعیت، منبع درآمدی مهمی برای دولت محسوب می‌شد و دامداران موظف به پرداخت مالیات بر اساس فهرست‌های معین بودند.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص363-365.</ref>

'''صادرات:''' محصولات کشاورزی و دامی شامل پنبه، [[تنباکو]]، [[برنج]]، [[ابریشم]]، خشکبار، پشم و [[تریاک]]، ارکان اصلی صادرات ایران را تشکیل می‌دادند. با این حال، به‌دلیل ضعف در صنایع داخلی، وابستگی به واردات کالاهای اروپایی به‌تدریج افزایش یافت و بازرگانان خارجی با مطالعه ظرفیت‌های اقتصادی کشور، بر تجارت خارجی ایران تسلط پیدا کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/4018710-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «اقتصاد در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

'''صنعت و معدن:''' در دورۀ قاجار، بخش مهمی از نیازهای مصرفی جامعه از طریق تولیدات داخلی و [[صنایع دستی]] تأمین می‌شد. این صنایع طیف متنوعی را دربر می‌گرفت، از جمله [[پارچه‌بافی دوره قاجار|پارچه‌بافی]]، چرم‌سازی، صنایع فلزی و چوبی، [[زرگری]]، [[سفال‌گری]]، [[شیشه‌گری]] و نیز تولیدات روستایی و خوراکی. در کنار این‌ها، برخی صنایع جدید نیز به‌صورت محدود و عمدتاً در انحصار دولت شکل گرفت که از آن جمله کارخانه‌های [[ضرب سکه]]، [[قورخانه]]، تسلیحات، بلورسازی و چینی‌سازی ذکر شده است. صنعت چاپ نیز ابتدا در آذربایجان و سپس در [[تهران]] رواج یافت و با گذار تدریجی از چاپ سنگی به چاپ سربی، در گسترش سواد و افزایش دسترسی به اطلاعات نقش داشت.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص265-367.</ref>

با وجود برخورداری ایران از منابع معدنی، در این دوره استخراج معادن به‌دلیل محدودیت‌های فنی و زیرساختی عمدتاً با مشارکت یا نفوذ خارجیان انجام می‌شد. در همین حال، برخی فعالیت‌های وابسته به فلزات، مانند تولید شمشیر و ساخت سلاح در شماری از شهرها ادامه داشت و از میان مواد معدنی، تولید سرب و لاجورد اهمیت بیشتری داشت، در حالی که بخشی از فلزات مورد نیاز کشور از خارج تأمین می‌شد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3884246-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «صنایع‌دستی دوره قاجار»، تاریخ درج مطلب: وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

'''نظام پولی و بانکی:''' نظام پولی دورۀ قاجار بر سکه‌های طلا و نقره و واحدهایی چون قران، تومان و شاهی استوار بود. ضرب سکه در شهرهای مختلف به‌صورت غیرمتمرکز انجام می‌شد و همین امر به بی‌ثباتی پولی دامن می‌زد. با تأسیس بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی روس، بانکداری جدید در ایران شکل گرفت و این مؤسسات در اعطای وام و تسهیل مبادلات تجاری نقش داشتند؛ هرچند در برخی پژوهش‌ها، فعالیت آن‌ها در پیوند با گسترش نفوذ اقتصادی قدرت‌های خارجی نیز ارزیابی شده است.<ref>[https://www.hfrjournal.ir/article_84449.html حسنی، «درآمدی تحلیلی بر: پول‌، پیدایش بانک‌ها و تأثیر آن بر اقتصاد و تجارت در عصر قاجار (با تکیه بر فعالیت‌‌های بانکداری روس و انگلیس در ایران»، ۱۳۹۰ش، ص۷۵.]</ref>

=== راهداری و حمل‌ونقل ===

راه‌های ارتباطی ایران در زمان قاجار از نوع جاده‌های ارابه‌رو، سواره‌رو و پیاده‌رو بود که به‌طور عمده برای حمل مرسولات پستی ساخته شده بودند. وسایل نقلیه شامل گاری‌های چهارچرخ و چارپایانی چون قاطر، شتر و الاغ بود و حمل‌ونقل کالا توسط ماکری‌ها با نرخ معین انجام می‌شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378.</ref> مرسولات به وسیلهٔ گاری‌های روباز چهار اسبه در جاده‌های ارابه‌رو و به‌وسیلهٔ پیک‌های سوار در راه‌های سواره‌رو حمل‌ونقل می‌شد.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=3774 «نگاهی به تاریخ احداث راه‌آهن سراسری ایران از دوره قاجار تا پهلوی اول»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> اندیشهٔ احداث [[راه‌آهن ایران|راه‌آهن]] از اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه مورد توجه بود، اما رقابت [[روسیه]] و [[انگلستان]] و کمبود منابع مالی مانع از تحقق آن شد. تا پیش از [[ایران در دوران پهلوی|دوران پهلوی]]، خطوط کوتاهی مانند راه‌آهن تهران ـ حضرت عبدالعظیم (۱۲۶۶ش) و جلفا ـ تبریز (۱۲۹۵ش) ساخته شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص378-380.</ref>

'''مساجد''': معماری [[مسجد]] در دورۀ قاجار از نظر طرح کلی، یعنی داشتن چهار [[ایوان]]، [[شبستان]]، [[گنبد]] و [[منار|مناره]]، برگرفته از معماری صفوی است؛ اما ویژگی‌هایی چون ورودی‌های سه‌گانه حجیم و جبهه اصلی [[قبله]] با یک گنبدخانه و سه جبهه کم‌عمق‌تر (متأثر از معماری هند)، آن‌ها را متمایز می‌کرد. مناره‌ها نیز در این دوره کوتاه‌تر و باریک‌تر شدند.

'''مدارس:''' [[مدرسه سپهسالار]] نمونه شاخص این دوره است. حجره‌های طلاب با نظم سلسله‌مراتبی و حیاط‌های کوچک هشت‌ضلعی در کنج صحن، از ویژگی‌های معماری مدرسه در دوران قاجار است. در تزیینات نیز از ترکیب [[کاشی]]، گچ، سنگ مرمر و چوب استفاده می‌شد.

== هنر و ادبیات ==

در دورۀ قاجار، هنر با تداوم برخی سنت‌های زندیه آغاز شد و در زمان فتحعلی‌شاه، پیکرنگاری درباری به یکی از جلوه‌های شاخص آن بدل شد. از میانه دوره ناصری، با فعالیت هنرمندانی چون صنیع‌الملک و [[کمال‌الملک]]، گرایش به واقع‌گرایی و طبیعت‌نگاری در نقاشی ایران گسترش یافت. در همین دوره، هنرهای کاربردی مانند نقاشی لاکی و [[میناکاری]] رونق گرفت و [[نقاشی قهوه‌خانه‌ای]] نیز به‌عنوان هنری مردمی با مضامین حماسی و مذهبی رواج پیدا کرد.<ref>[https://marmolakechagh.blogfa.com/post/2 «هنر در دورۀ قاجاریه»، وب‌لاگ تاریخ ما.] </ref> همچنین با ورود [[چاپ سنگی|لیتوگرافی]] و [[عکاسی]] و تأسیس دارالفنون، زمینه‌های تازه‌ای در تولید و آموزش هنر پدید آمد و [[مدرسه صنایع مستظرفه]] در تقویت رویکرد طبیعت‌نگارانه و بازنمایی زندگی روزمره نقش داشت.<ref>[http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-31/740447-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «آغاز تصویرگری مدرن در عصر قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

* هاشمی، سید ضیاء و ایمانی خوشخو، محمدجواد، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامه‌های سفرنامه‌نویسان خارجی»، مجلۀ مطالعات ملی، شمارۀ ۶۷، ۱۳۹۵ش، ص۹-۱۲.

{{پایان منابع}}