بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''سرمهدوزی؛''' دوخت رشتههای فلزی روی پارچه برای ایجاد طرح و نقش. | '''سرمهدوزی؛''' دوخت رشتههای فلزی روی پارچه برای ایجاد طرح و نقش. | ||
سرمهدوزی از دوختهای اصیل ایرانی است که در | سرمهدوزی از دوختهای اصیل ایرانی است که در همهٔ ادوار تاریخی ایران رواج داشته است. شکوفایی این هنر به دوره [[صفویه]] برمیگردد؛ در این دوره یکی از ارزشمندترین پردههای [[کعبه|خانهٔ خدا]] با نقوش محرابی و حیوانی، مزین به سرمهدوزی، در [[ایران]] ساخته شد. سرمهدوزی دارای طرحها و نقشهای متعددی است که از آن برای تزیین انواع پوشاک و منسوجات استفاده میشود. | ||
== تعریف == | == تعریف == | ||
سرمهدوزی یا ملیلهدوزی از رودوزیهای شاخص ایرانی است که در آن سطح پارچه را با نوعی مفتول فلزی توخالی | سرمهدوزی یا ملیلهدوزی از رودوزیهای شاخص ایرانی است که در آن سطح پارچه را با نوعی مفتول فلزی توخالی به نام سرمه میپوشانند.<ref>{{پک|سیدصدر|1388|ک=دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن|ص=197}}</ref> قدیمیها به هنر سرمهدوزی، ترمهدوزی میگفتند. این هنر در برخی کشورهای اطراف ایران مانند [[هند]] و [[پاکستان]] نیز انجام میشود.<ref>{{پک|اسعدی|1400|ک=وبسایت بتهجقه|ف=هنر سرمهدوزی چیست؟}}</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
قدمت هنر سرمهدوزی به سه هزار سال قبل برمیگردد.<ref>{{پک|اسعدی|1400|ک=وبسایت بتهجقه|ف=هنر سرمهدوزی چیست؟}}</ref> پیش از ورود اسلام به | قدمت هنر سرمهدوزی به سه هزار سال قبل برمیگردد.<ref>{{پک|اسعدی|1400|ک=وبسایت بتهجقه|ف=هنر سرمهدوزی چیست؟}}</ref> پیش از [[ورود اسلام به ایران]]، سرمهدوزی رایج بوده و اغلب از طرحهای انتزاعی در این دوختها استفاده میشده است.<ref>{{پک|حسنبیگی|1365|ک=مروری بر صنایع دستی ایران|ص=263}}</ref> در این دوره، طرحهای سرمهدوزی به شکل برگ مو یا پیچک بودند که از قرن سوم در جنوب روسیه بهدست آمده بود.<ref name=":02">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=108}}</ref> هنر سرمهدوزی در دورهٔ [[اشکانیان]] و سلوکیان نیز همچنان رایج بود. در دورهٔ اشکانیان این هنر همراه با دیگر دوختهای تزیینی به کشورهای دیگر صادر میشد.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> در دورهٔ [[ساسانیان|ساسانی]] نیز این هنر ادامه داشت. در دورهٔ صدر اسلام هنرهای سنتی برای مدتی دچار افول شد و نمونههای سرمهدوزی تا دورهٔ [[سلجوقیان|سلجوقی]] توسط نگارندگان مشاهده نشد. در دورهٔ سلجوقی پارچههای سرمهدوزی شبیه نمونههای مورد استفاده در دورهٔ ساسانی وجود داشته که همراه با سایر رودوزیها مانند [[گلابتوندوزی]]، [[ابریشمدوزی]] و [[دهیکدوزی]] تزیین میشده است.<ref name=":022">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=108}}</ref> | ||
در | در دورهٔ [[تیموریان]] از سرمهدوزی در تزیینات [[پرده کعبه]] استفاده شده است. در این دوره، سورههای کوتاه و آیاتی از قرآن را با خطوط ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع سرمهدوزی میکردند؛ بهطوریکه ابتدا روی نوشته را با نخ ضخیمی مانند قیطان میپوشاندند و سپس روی آن را با نخ سرمه ساقهدوزی میکردند تا جلای خاصی به آن ببخشد. این پرده اکنون در [[موزه ملی ایران]] نگهداری میشود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
اوج هنر و شکوفایی سرمهدوزی مربوط به | اوج هنر و شکوفایی سرمهدوزی مربوط به دوره [[صفویه]] بوده است. در این دوره یکی از فاخرترین پردههای کعبه در ایران ساخته شد. این پرده با نقوش محرابی و حیوانی نقشپردازی شده و با سایر دوختها از قبیل گلابتوندوزی، [[پیلهدوزی]]، دهیکدوزی و ملیلهدوزی تزیین شده است. این پرده اکنون در موزهٔ هنرهای تزیینی ایران نگهداری میشود.<ref>{{پک|سیدصدر|1388|ک=دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن|ص=198}}</ref> | ||
در دورههای | در دورههای [[افشاریه]]، [[زندیه]] و [[قاجاریه]] کیفیت نخ سرمه نسبت به دورههای قبل کمتر شد؛ اما تعداد آثار باقیمانده نشاندهندهٔ رواج این هنر است.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
در | در دورهٔ پهلوی سرمهدوزی در لباس اشراف و ثروتمندان بهکار میرفت. یک نمونه از آن، قبای [[اشرف پهلوی]] است که در [[مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد|مجموعهٔ فرهنگی تاریخی سعدآباد]] نگهداری میشود. در این دوره سرمهدوزی علاوهبر تزیین لباس اشراف در وسایل روزمرهٔ مردم بهصورت رومیزی و [[جهیزیه|جهیزیهٔ]] بانوان نیز بهکار میرفت.<ref name=":024">{{پک|موسوی|زکریایی کرمانی|1400|ک=کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی|ف=مردمشناسی رودوزیهای سنتی اصفهان (بررسی نمونه موردی، زردوزی، سرمهدوزی و نقدهدوزی)|ص=10}}</ref> | ||
از مراکز دوخت سرمهدوزی میتوان به شهرهای | از مراکز دوخت سرمهدوزی میتوان به شهرهای [[تهران]]، [[اصفهان]]، [[کاشان]]، [[یزد]]، [[بندرعباس]]، قسمتی از استان [[استان کردستان|کردستان]]، [[هرمزگان]] و [[استان قزوین|قزوین]] اشاره کرد.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
== انواع نقوش == | == انواع نقوش == | ||
نقوش متعددی که در هنر سرمهدوزی بهکار گرفته میشود عبارت است از: انواع گلهای گلدانی، صحرایی، حاشیهای، جناغی، نقوش اسلیمی و ختایی، انواع بتهجقهها، سروها، سروچه، محرماتی راست و کج، گل بادامی، نقوش حیوانی و انسانی، انواع پرندگان بهخصوص طاووس و جغد، انواع میوهها، ستارهها، خوشههای انگوری، | نقوش متعددی که در هنر سرمهدوزی بهکار گرفته میشود عبارت است از: انواع گلهای گلدانی، صحرایی، حاشیهای، جناغی، نقوش اسلیمی و ختایی، انواع بتهجقهها، سروها، سروچه، محرماتی راست و کج، گل بادامی، نقوش حیوانی و انسانی، انواع پرندگان بهخصوص طاووس و جغد، انواع میوهها، ستارهها، خوشههای انگوری، [[ترنج (اسلیمی)|ترنج]]، نیمترنج و سرترنج، نقشهای کتیبهای و انواع خطوط و کلمات از جمله خطوط مثنی، دیوانی، طغرایی، معمایی و گلزار.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
== انواع دوخت == | == انواع دوخت == | ||
بیشتر دوختهایی که در سرمهدوزی بهکار میرود شامل دوخت زنجیرهای، برگدوزی، جناغی، دوردوزی، مارپیچ، دوخت ساتن، دوخت مورب، دندانموشی، ساقهدوزی، بستدوزی، قیطاندوزی و دوختهای هلالی است.<ref name=":023">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک= | بیشتر دوختهایی که در سرمهدوزی بهکار میرود شامل دوخت زنجیرهای، برگدوزی، جناغی، دوردوزی، مارپیچ، دوخت ساتن، دوخت مورب، دندانموشی، ساقهدوزی، بستدوزی، قیطاندوزی و دوختهای هلالی است.<ref name=":023">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=108}}</ref> سرمهدوزی جزء هنرهایی است که در بیشتر موارد با سایر دوختها نظیر [[پیلهدوزی]]، [[گلابتوندوزی]]، [[ملیلهدوزی]]، [[شمسهدوزی]]، [[شرفهدوزی]]، [[دهیکدوزی]]، [[سنگدوزی]]، [[صدفدوزی]]، [[منجوقدوزی]]، [[مرصعدوزی]]، [[زغرهدوزی]]، [[پولکدوزی]] و [[مرواریددوزی]] همراه میشود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
== | == شیوهٔ دوخت == | ||
فرایند سرمهدوزی با طراحی نقش بر روی کاغذ و انتقال دقیق آن به پارچه آغاز میشود. سپس، برای ایجاد حجم و برجستگی در طرح، بخشهای اصلی آن را با استفاده از [[پنبه]]، فیتیله یا [[ابریشم]] پر کرده و با کمک بخیههای ظریف یا چسب بر روی پارچه تثبیت میکنند. پس از آمادهسازی بستر کار، رشتههای سرمه را به ابعاد متناسب با طرح برش داده و با استفاده از [[سوزن]] و نخ به پارچه میدوزند و با کمک تکنیکهای دوختی مانند [[ساتندوزی]] یا [[زرکدوزی]]، فضاهای داخلی طرح را تکمیل میکنند.<ref>{{پک|اسفندیاری|1379|ک=نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز|ص=281}}</ref> هنرمند این کار را با دقت بالایی انجام میدهد؛ چرا که سرمهها باید به صورت موازی و کاملاً در کنار یکدیگر قرار گیرند تا پوششی یکنواخت و منظم در تمام قسمتهای نقش ایجاد شود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | |||
== کاربرد == | == کاربرد == | ||
امروزه از سرمهدوزی برای تزیین تابلوهای دکوری، تزیین دور یقه و پیشسینه، کمربند، کیسه پول، سرمهدان، حنابندان عروس، سفره | امروزه از سرمهدوزی برای تزیین تابلوهای دکوری، تزیین دور یقه و پیشسینه، کمربند، کیسه پول، سرمهدان، [[حنابندان]] عروس، [[سفره عقد]]، [[بقچه]]، [[سجاده]]، پرده، رومیزی و روکوسنی استفاده میشود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> درگذشته بهدلیل استفاده از فلزات گرانبها در سرمه، این هنر، هنری اشرافی بهشمار میرفته و تنها روی لباسهای درباریان و لشکریان و همچنین پرچمهای نظامی بهکار میرفته است.<ref>{{پک|اسعدی|1400|ک=وبسایت بتهجقه|ف=هنر سرمهدوزی چیست؟}}</ref> | ||
== ابزارهای لازم جهت سرمهدوزی == | == ابزارهای لازم جهت سرمهدوزی == | ||
نخ سرمه از جمله مواد | نخ سرمه از جمله مواد اولیهٔ اصلی در این هنر بهشمار میرود که از [[طلا]]، [[نقره]]، مطلا یا آلیاژ ساخته شدهاند. سرمه، لولههای صاف، محکم و قابل انعطافی هستند که به هرشکل ممکن حالت میگیرند.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> سرمهها انواع مختلفی دارند و بهصورتهای مات، الماسی، شاین، ساده و باریک، ضخیم، فرانسوی و سرمهٔ بلرست طلایی و نقرهای در بازار موجود هستند.<ref>{{پک/بن|هنر|ک=وبسایت بیتوته|ف=هنر سرمهدوزی}}</ref> سرمهدوزی معمولاً روی پارچههای مخمل، کتان، ماهوت، تافته، ابریشم، ساتن و اطلس انجام میشود.<ref>{{پک|صحافی|۱۳۹۹|ک=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|ف=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))}}</ref> | ||
=== سرمهدوزی مدرن === | === سرمهدوزی مدرن === | ||
امروزه هنر سرمهدوزی تغییرات زیادی کرده است. ویژگی اصلی سرمهدوزی مدرن، ترکیب کردن هنر قدیمی با تکنولوژیهای جدید است؛ به طوری که از رنگ، طرح، نقطه و خط در کنار ابزارهای نوین استفاده میشود. در این سبک جدید، سرمهها با دقت و نظم خاصی دوخته میشوند. همچنین برای اینکه اثر زیباتر و رنگارنگتر شود، هنرمندان از وسایل دیگری مثل | امروزه هنر سرمهدوزی تغییرات زیادی کرده است. ویژگی اصلی سرمهدوزی مدرن، ترکیب کردن هنر قدیمی با تکنولوژیهای جدید است؛ به طوری که از رنگ، طرح، نقطه و خط در کنار ابزارهای نوین استفاده میشود. در این سبک جدید، سرمهها با دقت و نظم خاصی دوخته میشوند. همچنین برای اینکه اثر زیباتر و رنگارنگتر شود، هنرمندان از وسایل دیگری مثل [[مروارید]]، [[منجوق]]، [[پولک]] و پارچههای مختلف مانند [[مخمل]] و [[ساتن]] هم در کنار سرمه استفاده میکنند.<ref name=":025">{{پک|زکریایی کرمانی|قاسمی فلاورجانی|1402|ک=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|ف=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|ص=110}}</ref> | ||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اسفندیاری|نام=صبا|عنوان=نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز|سال=1379|مکان=تهران|ناشر=منتخب صبا}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اسفندیاری|نام=صبا|عنوان=نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز|سال=1379|مکان=تهران|ناشر=منتخب صبا}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=هنر سرمهدوزی چیست؟|نشانی=https://www.botehjegheh.com/about-sermeh/|تاریخ=۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت بتهجقه|نام خانوادگی۱=اسعدی|نام۱=یعقوب}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حسنبیگی|نام= | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حسنبیگی|نام=محمدرضا|عنوان=مروری بر صنایع دستی ایران|سال=1365|مکان=تهران|ناشر=ققنوس}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زکریایی کرمانی|نام۱=ایمان|تاریخ=1402|عنوان= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زکریایی کرمانی|نام۱=ایمان|تاریخ=1402|عنوان=مطالعهٔ هنر سرمهدوزی استان اصفهان با رویکرد آیندهپژوهی|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/586217/مطالعهٔ-هنر-سرمه-دوزی-استان-اصفهان-با-رویکرد-آینده-پژوهی|ژورنال=نشریهٔ هنرهای صناعی ایران|دوره=ششم|شماره=دوم|صفحات=103-120|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=قاسمی فلاورجانی}} | ||
* {{یادکرد | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سیدصدر|نام=ابوالقاسم|عنوان=دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن|سال=1388|مکان=تهران|ناشر=سیمای دانش|شابک=9789648972320}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))|نشانی=https://anjomankaraj.blogfa.com/post/5987|تاریخ= | * {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به هنرهای سنتی ایران- سرمهدوزی ((خراسان جنوبی))|نشانی=https://anjomankaraj.blogfa.com/post/5987|تاریخ=۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|وبگاه=انجمن نیوز (پایگاه خبری انجمن تاریخ ومیراث ایرانیان)|نام خانوادگی۱=صحافی|نام۱=سیامک}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=موسوی|نام۱=ندا سادات|تاریخ=1400|عنوان=مردمشناسی رودوزیهای سنتی اصفهان (بررسی نمونه موردی، زردوزی، سرمهدوزی و نقدهدوزی)|پیوند=https://civilica.com/doc/1251132/|ژورنال=کنفرانس بینالمللی علوم انسانی، اجتماعی و سبک زندگی|دوره=ششم|صفحات=1-15|نام۲=ایمان|نام خانوادگی۲=زکریایی کرمانی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=هنر سرمهدوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/embroidered-gold.html|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هنر}}|وبگاه=وبسایت بیتوته}} | * {{یادکرد وب|عنوان=هنر سرمهدوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/embroidered-gold.html|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|هنر}}|وبگاه=وبسایت بیتوته}} | ||
{{پایان منابع}} | |||
