بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== نامگذاری == | == نامگذاری == | ||
واژۀ قاجار، مشتق از واژۀ ترکی قاچ یا کاج، از مصدر قاجمک بهمعنای فرارکردن است<ref>{{پک|کاشغری|۱۳۳۳|ک=دیوان لغات الترک|ص=۲۰۲-۲۰۴|ج=}}</ref> و علامت «ار» در آن نقش اسم فاعلی دارد؛ از این رو، معانی چون کسی که قرار میکند، مرد دونده یا کسی که در کوهستان میدود برای آن ذکر شده است. در کتب تاریخ قدیم بهویژه پس از مغول، از اشخاصی نام برده شده که دارای لقب «قچرچی» (غچرچی، قجرچی) بودهاند که بهمعنای | واژۀ قاجار، مشتق از واژۀ ترکی قاچ یا کاج، از مصدر قاجمک بهمعنای فرارکردن است<ref>{{پک|کاشغری|۱۳۳۳|ک=دیوان لغات الترک|ص=۲۰۲-۲۰۴|ج=}}</ref> و علامت «ار» در آن نقش اسم فاعلی دارد؛ از این رو، معانی چون کسی که قرار میکند، مرد دونده یا کسی که در کوهستان میدود برای آن ذکر شده است. در کتب تاریخ قدیم بهویژه پس از مغول، از اشخاصی نام برده شده که دارای لقب «قچرچی» (غچرچی، قجرچی) بودهاند که بهمعنای راهنما است. بر این اساس، به نظر ایشان، احتمال دارد این افراد در زمان جنگ، در مناطق کوهستانی بهعنوان راهنمای لشکریان عمل میکردهاند و با رصد حرکتهای نظامی دشمن، اطلاعات را به نیروهای خودی منتقل مینمودند و از این رو، به این لقب شهرت یافتهاند.<ref>{{پک|تکمیل همایون|۱۳۹۲|ک=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|ص=۶۵|ج=}}</ref> برخی منابع تاریخی نام این گروه را به منطقه گنجه در آذربایجان مرتبط دانسته و قاجار را مردمانی جنگاور و سلحشور توصیف کرده و به نظر آنها این نامگذاری بهدلیل مهارتهای نظامی خاص صورت گرفته است.<ref>{{پک|لمبتون|۱۳۷۵|ک=تاریخ ایلات ایران|ص=۲۰۳|ج=۱}}</ref> | ||
== ریشههای قبیلهای == | == ریشههای قبیلهای == | ||
| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
== سبک زندگی و تحولات اجتماعی == | == سبک زندگی و تحولات اجتماعی == | ||
زندگی قاجارها پیش از تشکیل سلطنت، بهطور عمده بر پایه کوچنشینی و زیست ایلی استوار بود، اما پس از روی کار آمدن سلسله قاجار، سبک زندگی عشایری آنان بهتدریج به یکجانشینی تبدیل شد.<ref>{{پک|مستوفی|۱۳۷۱|ک=شرح زندگانی من|ص=۵۰۹-۵۱۰|ج=۳}}</ref> با این حال، آنان در سازمان نظامی منطقه نیز حضور داشتند و دستهای از سواران را در اختیار حکومت قرار میدادند؛ در سالهای پایانی سلطنت مظفرالدینشاه و دورۀ مشروطه، ریاست این سواران بر | زندگی قاجارها پیش از تشکیل سلطنت، بهطور عمده بر پایه کوچنشینی و زیست ایلی استوار بود، اما پس از روی کار آمدن سلسله قاجار، سبک زندگی عشایری آنان بهتدریج به یکجانشینی تبدیل شد.<ref>{{پک|مستوفی|۱۳۷۱|ک=شرح زندگانی من|ص=۵۰۹-۵۱۰|ج=۳}}</ref> با این حال، آنان در سازمان نظامی منطقه نیز حضور داشتند و دستهای از سواران را در اختیار حکومت قرار میدادند؛ در سالهای پایانی سلطنت مظفرالدینشاه و دورۀ مشروطه، ریاست این سواران بر عهدۀ نظرعلیخان بود.<ref>{{پک|صولت نظامقورخانچی|۱۳۶۰|ک=نخبه سیفیه|ص=۳۳|ج=۱}}</ref> همچنین، ایلخانی قاجار که عنوانی تشریفاتی و نه عملی بود، در رقابت با ایلات بختیاری و قشقایی، برای سرپرستی خانوادههای قاجاری ساکن تهران و باقیماندگان ایل، حفظ شد<ref>{{پک|مستوفی|۱۳۷۱|ک=شرح زندگانی من|ص=۵۱۰|ج=۳}}</ref> و بهطور معمول به بستگان شاه واگذار میشد؛ از مشهورترین ایلخانان این دوره، علیرضاخان عضدالملک بود که بعدها به نایبالسلطنگی احمدشاه رسید.<ref>{{پک/بن|۲۰۰|ک=وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر|ف=علیرضاخان عضدالملک}}</ref> | ||
== جمعیت == | == جمعیت == | ||
بر اساس منابع | بر اساس منابع تاریخی از جمعیت دقیق قاجارها در قرون گذشته اطلاعی در دست نیست. ارقام ارائهشده در دورۀ شاهسلطانحسین صفوی، از جمله عدد دویست هزار خانوار،<ref>{{پک|مسطوفی|۱۳۵۳|ک=فرهنگ ایران زمین|ف=آمار مالی و نظامی ایران در 1128 یا عساکر فیروزی مآثر شاه سلطان حسین صفوی|ص=۴۱۳}}</ref> هرچند از سوی مورخان اغراقآمیز دانسته شده، اما نشاندهندۀ کثرت جمعیت این ایل پیش از تشکیل سلطنت قاجار است. در دورۀ محمدشاه و ناصرالدینشاه، جمعیت آنان بین سیصد تا دو هزار خانوار تخمین زده شده است.<ref>{{پک|لمبتون|۱۳۷۵|ک=تاریخ ایلات ایران|ص=۲۱۵|ج=۱}}</ref> | ||
== طوایف == | == طوایف == | ||
| خط ۳۰: | خط ۳۰: | ||
=== دوران صفویه === | === دوران صفویه === | ||
بر اساس گزارشهای تاریخی، قاجارها در دورۀ صفویه، بهویژه از آغاز سلطنت شاه اسماعیل اول، بهعنوان یکی از طوایف مؤثر و وفادار در اتحادیۀ قزلباش ظاهر شدند<ref>{{پک|لسان الملک|۱۳۳۷|ک=سپهر ناسخ التواریخ|ص=8-9|ج=ج1}}</ref> و در جنگهای مهمی چون نبرد با الوند آققویونلو (۹۰۷ق) و نبرد چالدران (۹۲۰ق) حضور داشتند. به گزارش منابع، سران قاجار ضمن حفظ وفاداری به شاهان صفوی، به مناصب عالی نظامی و کشوری نیز دست یافتند؛ چهرههایی چون قرهپیریبیگ قاجار و احمدسلطان قاجار از جمله سرداران این دوره بودند که در جنگهای ایران و عثمانی نقش برجستهای ایفا کردند. به نوشته برخی مورخان، در دورۀ شاه تهماسب، قاجارها در قرهباغ و گنجه | بر اساس گزارشهای تاریخی، قاجارها در دورۀ صفویه، بهویژه از آغاز سلطنت شاه اسماعیل اول، بهعنوان یکی از طوایف مؤثر و وفادار در اتحادیۀ قزلباش ظاهر شدند<ref>{{پک|لسان الملک|۱۳۳۷|ک=سپهر ناسخ التواریخ|ص=8-9|ج=ج1}}</ref> و در جنگهای مهمی چون نبرد با الوند آققویونلو (۹۰۷ق) و نبرد چالدران (۹۲۰ق) حضور داشتند. به گزارش منابع، سران قاجار ضمن حفظ وفاداری به شاهان صفوی، به مناصب عالی نظامی و کشوری نیز دست یافتند؛ چهرههایی چون قرهپیریبیگ قاجار و احمدسلطان قاجار از جمله سرداران این دوره بودند که در جنگهای ایران و عثمانی نقش برجستهای ایفا کردند. به نوشته برخی مورخان، در دورۀ شاه تهماسب، قاجارها در قرهباغ و گنجه بهعنوان حاکمان منطقهای قدرت یافتند و برخی از سران آنان، از جمله شاهقلیخان قاجار، در عرصۀ روابط خارجی صفویان مانند انعقاد صلح با عثمانی در سال ۹۶۲ق)نقش دیپلماتیک ایفا کردند. به نظر پژوهشگران، قاجارها در نیمۀ اول عصر صفوی، همپای دیگر طوایف قزلباش، در تحکیم سلطنت صفوی، دفاع از مرزهای غربی و انجام مأموریتهای سیاسی سهمی تعیینکننده داشتند و تا پیش از تحولات نیمۀ دوم این دوره، پایگاه خود را در دستگاه حکومت صفوی حفظ کردند.<ref>{{پک|تکمیل همایون|۱۳۹۲|ک=خاستگاه تاریخی ایل قاجار|ص=۸۷-۹۱|ج=}}</ref> | ||
=== افشاریه و زندیه === | === افشاریه و زندیه === | ||
در دوران افشاریه و زندیه، خاندان قاجار به تدریج پایگاه نظامی و سیاسی خود را در مناطق شمالی ایران مستحکم ساخت.<ref>{{پک|پیرنیا|۱۳۷۵|ک=تاریخ ایران|ص=۷۶|ج=}}</ref> در اواخر حکومت صفوی، فتحعلیخان قاجار | در دوران افشاریه و زندیه، خاندان قاجار به تدریج پایگاه نظامی و سیاسی خود را در مناطق شمالی ایران مستحکم ساخت.<ref>{{پک|پیرنیا|۱۳۷۵|ک=تاریخ ایران|ص=۷۶|ج=}}</ref> در اواخر حکومت صفوی، فتحعلیخان قاجار به سپهسالاری ارتش صفوی منصوب شد و جایگاه نظامی این خاندان را ارتقا بخشید. پس از سقوط صفویه و در دوره نادرشاه، قاجارها ضمن حفظ ساختار ایلی خود، در منازعات قدرت شرکت داشتند و برخی از سران آنان بهعنوان حاکمان محلی در مناطق استرآباد و مازندران به فعالیت پرداختند. با مرگ نادرشاه و بروز هرج و مرج در اواخر دورۀ افشاریه، قاجارها بهتدریج دامنۀ نفوذ خود را گسترش دادند و در رقابت با زندیان برای کسب قدرت، مواضع خود را در شمال ایران تثبیت کردند.<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)،|ص=۲۳-۲۴|ج=}}</ref> در دورۀ زندیه، اگرچه کریمخان زند با سیاست مدارا، آغامحمدخان قاجار را بهعنوان گروگان در شیراز نگه داشت، اما پس از مرگ کریمخان و بروز اختلافات داخلی در خاندان زند، آغامحمدخان با گریز از شیراز و بهرهگیری از خلأ قدرت، به تدریج توانست رقیبان ایلی خود را سرکوب کرده و زمینه را برای تأسیس سلسله قاجار فراهم سازد.<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)،|ص=۳۰-۲۷|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|کد۵۵|ک=وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد|ف=دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار}}</ref> | ||
== سلسه پادشاهی == | == سلسه پادشاهی == | ||
| خط ۴۱: | خط ۴۱: | ||
=== دوره پهلوی === | === دوره پهلوی === | ||
پس از انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش و روی کار آمدن رضاشاه، اعضای خاندان قاجار | پس از انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش و روی کار آمدن رضاشاه، اعضای خاندان قاجار بهتدریج جایگاه سیاسی و اجتماعی خود را از دست دادند. در این دوره، با افزایش فشارها بر خاندان قاجار، مهاجرت گستردۀ آنان به خارج از کشور شکل گرفت و شماری از شاهزادگان و اعضای متمول ایل، ایران را به مقصد کشورهای اروپایی (انگلستان، آلمان و فرانسه) و آمریکا ترک کردند. بخشی از نوادگان قاجار نیز که در ایران باقی ماندند، با تغییر نام خانوادگی و کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی، در جامعۀ ایرانی حل شدند. در این دوره، بسیاری از کاخها و املاک قاجاری به تصرف دولت درآمد و برخی از آنان بهعنوان موزه یا ساختمانهای اداری مورد استفاده قرار گرفت.<ref>{{پک|رمضانی|۲۲ تیر ۱۴۰۵|ک=وبسایت دانشیا|ف=خاندان قاجار کجا هستند}}</ref> | ||
=== جمهوری اسلامی === | === جمهوری اسلامی === | ||
پس از انقلاب ۱۳۵۷ش موج | پس از انقلاب ۱۳۵۷ش موج دیگری از مهاجرت خاندان قاجار رخ داد. بسیاری از نوادگان قاجار که بهدلیل اصالت خود یا ارتباط با رژیم پیشین احساس ناامنی میکردند، ایران را ترک کردند و بهطور عمده به آمریکا (لسآنجلس، نیویورک، واشنگتن) و اروپا (لندن، پاریس، وین و ژنو) مهاجرت نمودند. امروزه جوامع قابل توجهی از نوادگان قاجار در این شهرها زندگی میکنند و برخلاف قاجارهای مقیم ایران، هویت قاجاری خود را آشکارتر حفظ کردهاند. آنان انجمنها و بنیادهایی مانند «بنیاد قاجار» و «انجمن خاندان قاجار» را برای حفظ تاریخ، فرهنگ و شجرهنامه این خاندان تأسیس کردهاند. از چهرههای فعال در این زمینه، سلطان علی میرزا قاجار از نوادگان محمدعلیشاه است که خود را «رئیس خاندان قاجار» میداند و به پژوهش و نگارش دربارۀ تاریخ قاجار اشتغال دارد، هرچند اختلافات داخلی بر سر این عنوان وجود دارد. نوادگان قاجار در خارج از ایران، اگرچه «دولت در تبعید» محسوب نمیشوند، اما با فعالیتهای فرهنگی و تاریخی، میراث نیاکان خود را گرامی میدارند. در داخل ایران نیز بسیاری از نوادگان قاجار با زندگی عادی و اشتغال به حرفههای گوناگون، در جامعه ایرانی حل شدهاند و نامهای خانوادگی رایجی چون قاجار، قاجاریان، قوانلو و دولتلو، نشانههایی از اصالت قاجاری آنان به شمار میرود.<ref>{{پک|رمضانی|۲۲ تیر ۱۴۰۵|ک=وبسایت دانشیا|ف=خاندان قاجار کجا هستند}}</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
