تنگه هرمز: تفاوت میان نسخه‌ها

تنگۀ هرمز یکی از مهم‌ترین تنگه‌های جهان است که در جنوب غربی آسیا، در جنوب ایران و شمال عمان قرار دارد و به‌عنوان ورودی [[خلیج فارس]] شناخته می‌شود. این تنگه نزدیک‌ترین منطقه دریایی بین شبه‌جزیره عربستان و فلات ایران است و به‌شکل هلالی در شمال و به‌سمت فلات ایران واقع شده است. از نظر جغرافیایی، تنگۀ هرمز از غرب به خطی به طول ۲۰٫۷۵ مایل که از جنوب [[جزیر لارک]] به تنگهٔ رأس مسعود در جزیرهٔ مسندم می‌رسد، محدود می‌شود. از شرق نیز به دماغهٔ کوه در ساحل ایران به طول ۵۲٫۵ مایل که از رأس دبه آغاز می‌شود، محدود است. این خط عریض‌ترین قسمت تنگه محسوب می‌شود. تنگه هرمز به طول ۳۰ کیلومتر و با عرضی متغیر بین ۲۱ تا ۲۴ مایل دریایی، به‌طور کامل آب‌های ساحلی ایران و عمان را در خود جای داده و در میان آن‌ها آب‌های آزاد وجود ندارد. دو کشور به توافق رسیدند که یک خط منصف برای تقسیم این آب‌ها رسم کنند. عمق تنگه به‌دلیل شیب تند کف آن از شمال به جنوب متفاوت است؛ به‌عنوان مثال، عمق آب‌ها در نزدیکی جزیرهٔ لارک حدود ۳۶ متر است، در حالی که در ساحل جنوبی نزدیک جزیرهٔ مسندم این عمق به حدود ۱۵۰ متر می‌رسد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/349724/تاریخچه-سیاسی-تنگه-ی-هرمز معصومی‌زاده، «تاریخچه سیاسی تنگه هرمز»، 1385ش، ص145-146.]</ref> نزدیک‌ترین فاصله میان سرزمین تحت حاکمیت ایران و سرزمین تحت کنترل عمان، بین جزیرهٔ لارک و جزیرهٔ قوین یا السلامه عمان قرار دارد. این بخش، باریک‌ترین قسمت تنگه هرمز با پهنای ۳۳٫۶ کیلومتر است.<ref>[https://mana.ir/fa/news/106479/هر-آن‌چه-از-تنگه-هرمز-می‌خواهید-بدانید «هر آنچه از تنگه هرمز می‌خواهید بدانید»، وب‌سایت مانا.]</ref>

طبق ادعای برخی تاریخ‌نگاران نام [[تنگه هرمز|تنگۀ هرمز]] در متون باستان نیامده است و این نام در دوران تسلط بریتانیا بر خلیج‌فارس از [[جزیره هرمز|جزیرهٔ هرمز]] اقتباس شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/61560/درباره-تنگه-هرمز «درباره تنگه هرمز»، وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref> از سوی دیگر، طبق سایر منابع تاریخی نام هرمز در قدیم «هورموغ» بوده است. «مغ» در گویش محلی مردم هرمزگان به‌معنای [[نخل]] است. برخی نیز بر این باورند که این واژه از ترکیب هور به‌اضافهٔ موغ به‌معنی آبراههٔ موغستان که ایالت قدیم جنوب ایران یا [[میناب]] کنونی است، ساخته شده است.<ref>[https://www.khabarfoori.com/بخش-دفاعی-32/978639-همه-چیز-درباره-تنگه-هرمز-از «همه چیز درباره تنگه هرمز/ از ریشه لغوی این نام تا جنگ‌هایی که در آن رخ داده است/ چرا هرمز مهم‌ترین منطقه استراتژیک ایران است؟»، وب‌سایت خبرفوری.]</ref>

سنگ‌نگاره‌های کشف‌شده در سواحل خلیج فارس، قدمت دریانوردی تمدن‌های مختلف در این آبراه را روایت می‌کند. در منطقهٔ خصب در شمال عمان، سنگ‌نگاره‌ای به [[زبان سومری]] یافت شده که به هزارهٔ سوم قبل از میلاد تعلق دارد و به تبادل دریایی میان تمدن سند در [[پاکستان]] فعلی و بین‌النهرین در [[عراق]] اشاره دارد. استفاده از این حوزهٔ آبی باعث شد تا [[ایلامیان]] در هزاره سوم قبل از میلاد، برای اولین بار اقدام به مدیریت دریانوردی و امنیت دریایی این منطقه کنند و بنادر و پایگاه‌های نظامی مانند [[بندر سیراف|سیراف]]، [[جزیره کیش|کیش]] و [[جزیره قشم|قشم]] را تأسیس کنند.<ref>[https://www.sornakhabar.com/بخش-عمومی-4/389265-قدمت-تنگه-هرمز-را-در-سنگ-نگاره-ها-بیابید «قدمت تنگه هرمز را در سنگ‌نگاره‌ها بیابید»، وب‌سایت سرنا خبر.]</ref> تنگه هرمز در حدود ۱۵۰۰ سال قبل از میلاد و در دوران حکومت‌های بین‌النهرینی مانند سومر، اکد، بابل، ایلام و آشور، به‌منظور حفظ حاکمیت بر آبراه و دسترسی به راه تجاری بین دریای مدیترانه و خلیج فارس، اهمیت ویژه‌ای داشت. تا پیش از سال‌های ۳۳۰ تا ۶۴۰ قبل از میلاد، خلیج فارس محل فعالیت فینیقی‌ها بود که ایرانیان در این دوره به سلطهٔ آن‌ها پایان دادند. در دوران [[هخامنشیان]]، چندین پایگاه دریایی در دهانهٔ تنگه هرمز تأسیس شد و سواحل جنوبی آن در عمان امروزی نیز به تصرف درآمد. در دورهٔ اسلامی، حاکمیت بر تنگه هرمز به خلافت‌های اموی، بنی‌عباس، آل‌بویه، غزنویان، سلجوقیان و اتابکان فارس منتقل شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/349724/تاریخچه-سیاسی-تنگه-ی-هرمز معصومی‌زاده، «تاریخچه سیاسی تنگه هرمز»، 1385ش، ص151-156.]</ref>

با سقوط حکومت صفویه و نبود قدرت قوی در منطقه، پدیدهٔ دزدی دریایی در سواحل جنوبی تنگه هرمز به وجود آمد. انگلیس به بهانهٔ سرکوب [[دزدی دریایی]] و مبارزه با [[تجارت برده]]، به مدت تقریبی دو قرن در خلیج فارس حضور داشت. با کشف نفت در ایران و فوران اولین چاه نفتی در سال ۱۹۰۸م، توجه انگلیس و سایر قدرت‌های رقیب به منطقه افزایش یافت و این امر موجب تقویت حضور انگلیس در تنگه هرمز و خلیج فارس شد. پس از [[جنگ جهانی دوم]] و به‌دلیل مشکلات اقتصادی، انگلیس در سال ۱۹۷۱م این منطقه را ترک کرد و آمریکا جایگزین آن شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/349724/تاریخچه-سیاسی-تنگه-ی-هرمز معصومی‌زاده، «تاریخچه سیاسی تنگه هرمز»، 1385ش، ص161-163.]</ref>

* '''جزایر عمان:''' این جزایر شامل مجموعه‌ای از جزایر کوچک، آبسنگ‌ها و صخره‌های بیرون‌آمده از آب در کرانه‌های جنوبی تنگه هرمز و آب‌های ساحلی عمان است. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از جزیره السلامه که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین جزیره عمان در منطقه با وسعتی حدود چهار کیلومتر مربع است. قوئین کوچک، مسندم، الغَنَم و الفیارین نیز از دیگر جزایر آن هستند. برخی از این جزایر محل سکونت اعضای قبیله کُمازِره از کنفدراسیون شیحویه عمان شمالی است که اصالتی ایرانی دارند و تحت تابعیت دولت عمان زندگی می‌کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/3965 مجتهدزاده، «تنگه هرمز»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref>

بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲م حقوق بین‌الملل دریاها، تنگه هرمز که منطقه انحصاری-اقتصادی خلیج فارس را به آب‌های آزاد اقیانوس هند متصل می‌کند، به‌عنوان یک تنگه بین‌المللی شناخته شده است.<ref>حافظ‌نیا، خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز، 1388ش، ص403.</ref> مطابق قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس و دریای عمان مصوب [[۳۱ فروردین]] ۱۳۷۲ش [[مجلس شورای اسلامی]]، عبور بی‌ضرر در این مناطق اعمال می‌شود. بر این اساس، عبور شناورهای خارجی از دریای سرزمینی ایران به جز موارد ذکر شده در ماده ۹ مشروط به عدم اخلال در نظم، آرامش و امنیت کشور است و تابع اصل عبور بی‌ضرر خواهد بود. همچنین عبور به جز در شرایط اضطراری باید با سرعت متعارف و پیوسته صورت گیرد.<ref>پیشگاهی‌فرد، «مقدمه‌ای بر جغرافیای سیاسی دریاها با تأکید بر آب‌های ایران»، 1384ش، ص57.</ref> مطابق ماده ۹ قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس و دریای عمان مصوب ۱۳۷۲ش، موارد مستثنی از عبور بی‌ضرر عبارتند از شناورهای جنگی، زیردریایی‌ها، شناورهای با سوخت هسته‌ای و هرگونه وسایل غوطه‌ور دیگر، شناورها و زیردریایی‌های حامل مواد اتمی یا خطرناک یا زیان‌آور برای محیط‌زیست و شناورهای تحقیقاتی خارجی. عبور این موارد از دریای سرزمینی جمهوری اسلامی ایران منوط به دریافت موافقت قبلی از مقامات صلاحیت‌دار کشور است. همچنین، زیردریایی‌ها در هنگام عبور باید در سطح آب حرکت کنند و پرچم خود را برافراشته نگه دارند.<ref>پیشگاهی‌فرد، «مقدمه‌ای بر جغرافیای سیاسی دریاها با تأکید بر آب‌های ایران»، 1384ش، ص58.</ref> بر اساس بند ۲ ماده ۱۹ کنوانسیون ۱۹۸۲م حقوق دریاها، عبور یک شناور خارجی در دریای سرزمینی یک کشور، مخلّ صلح، نظم عمومی یا امنیت کشور ساحلی محسوب خواهد شد، اگر هر یک از فعالیت‌های زیر را انجام دهد:

* «اعلام جزئیات طرح جدید 10 بندی مدیریت تنگه هرمز»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۵ش.

*  

* بحرینی، علی و مجدزاده خاندانی، بهروز، «بررسی آزادی عبور از تنگه‌ها و امکان مسدود کردن تنگه هرمز در حقوق بین‌الملل»، مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، شمارهٔ ۱، زمستان ۱۳۹۵ش.

* «عبور ۳۵ فروند کشتی با هماهنگی نیروی دریایی سپاه از تنگه هرمز»، خبرگزاری مهر،‌ تاریخ درج مطلب: ۱ خرداد ۱۴۰۵ش.