پالایش متن |
|||
| (۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در سدههای سیزدهم و چهاردهم هجری. | {{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در سدههای سیزدهم و چهاردهم هجری. | ||
قاجاریه، نام سلسلهٔ پادشاهی است که به دست [[آقامحمدخان قاجار]] بنیان نهاده شد و بر [[ایران]] حکومت کرد. این سلسله که ریشه در [[ایل قاجار]] داشت، با یکپارچهسازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورهٔ هرجومرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهمترین رویدادهای دورهٔ قاجار میتوان به جنگهای ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات [[امیرکبیر]] و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستیهایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینهساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد. | قاجاریه، نام سلسلهٔ پادشاهی است که به دست [[آقامحمدخان قاجار]] بنیان نهاده شد و بر [[ایران]] حکومت کرد. این سلسله که ریشه در [[ایل قاجار]] داشت، با یکپارچهسازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورهٔ هرجومرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهمترین رویدادهای دورهٔ قاجار میتوان به جنگهای ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات [[امیرکبیر]] و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستیهایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینهساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی [[مجلس شورای ملی]] به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد. | ||
== معرفی == | == معرفی == | ||
| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
پژوهشگران دلایل گوناگونی برای پیروزی قاجارها و سلطۀ آنها بر ایران برشمردهاند؛ ازجمله: | پژوهشگران دلایل گوناگونی برای پیروزی قاجارها و سلطۀ آنها بر ایران برشمردهاند؛ ازجمله: | ||
* پیشینهٔ طولانی آنان در مناصب نظامی و اداری در دورههای صفوی و افشاری که تجربهٔ حکومت و سازماندهی نیروهای رزمی را برایشان بههمراه داشت؛<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref> | * پیشینهٔ طولانی آنان در مناصب نظامی و اداری در دورههای [[صفوی]] و افشاری که تجربهٔ حکومت و سازماندهی نیروهای رزمی را برایشان بههمراه داشت؛<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref> | ||
* ساختار ایلی منسجم و سوارهنظام توانمند که آنان را از رقیبان پراکنده برتر میکرد؛<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref> | * ساختار ایلی منسجم و سوارهنظام توانمند که آنان را از رقیبان پراکنده برتر میکرد؛<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref> | ||
* همچنین بهرهگیری هوشمندانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرجومرج دورههای افشاریه و زندیه؛ | * همچنین بهرهگیری هوشمندانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرجومرج دورههای افشاریه و زندیه؛ | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
== ساختار قدرت == | == ساختار قدرت == | ||
ساختار قدرت در دورهٔ قاجار بر دو پایهٔ اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوانسالاری سنتی. شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> و صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی به شمار میرفتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای خارجه، داخله، مالیه و علوم و فوائد عامه ایجاد شد و نظام اداری به تدریج دگرگون گردید.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> با انقلاب | ساختار قدرت در دورهٔ قاجار بر دو پایهٔ اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوانسالاری سنتی. شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> و صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی به شمار میرفتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای خارجه، داخله، مالیه و علوم و فوائد عامه ایجاد شد و نظام اداری به تدریج دگرگون گردید.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> با [[انقلاب مشروطه]]، ساختار سیاسی بهسوی تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] پیش رفت. مجلس با تصویب نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینههای حکومت قانونمحور را فراهم کرد، اما مجالس این دوره بهدلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا نتوانستند ثبات و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/مجلس-شورای-ملی شریعتجو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/تاثیر-مولفه-های-سرمایه-اجتماعی-بر-روند-شکل-گیری-و-پیروزی-انقلاب-مشروطه-ایران همراهی، «تأثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعهشناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورهٔ قاجار از شکل سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران صدارت امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به عنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از مشروطه، این ترکیب سهرنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی بهعنوان پرچم ایران به رسمیت شناخته شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref> | ||
== شیوهٔ حکمرانی == | == شیوهٔ حکمرانی == | ||
شیوهٔ کشورداری قاجارها بر نظام خاندانسالاری و پیوندهای [[خویشاوندی]] استوار بود. شاهزادگان قاجار، که جمعیت زیادی داشتند، ایالات و ولایات را اداره میکردند و این نظام، اگرچه ظرفیت سیاسی ایجاد میکرد، اما به رقابتهای درونی، هزینههای سنگین و بحرانهای مالی نیز انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دیدگاه آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفهٔ قاجار انجام میشد تا سلطنت در خاندان قوانلو باقی بماند، اما | شیوهٔ کشورداری قاجارها بر نظام خاندانسالاری و پیوندهای [[خویشاوندی]] استوار بود. شاهزادگان قاجار، که جمعیت زیادی داشتند، ایالات و ولایات را اداره میکردند و این نظام، اگرچه ظرفیت سیاسی ایجاد میکرد، اما به رقابتهای درونی، هزینههای سنگین و بحرانهای مالی نیز انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دیدگاه آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفهٔ قاجار انجام میشد تا سلطنت در خاندان قوانلو باقی بماند، اما بهدلیل نبود قانون روشن، شاهزادگان مدعی اعتراض میکردند و بحران جانشینی به چالشی ساختاری تبدیل شد. در این میان، دولتهای خارجی، بهویژه روسیه و انگلستان، با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامههای [[عهدنامه گلستان|گلستان]] و [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای]]، بهتدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانهٔ خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref> | ||
ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود. رهبران ایلات با تکیه بر سوارهنظام و تفنگداران قبیلهای، نیروهای خود را سازمان میدادند؛ اما این نیروها فاقد نظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاحهای کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود. رهبران ایلات با تکیه بر سوارهنظام و تفنگداران قبیلهای، نیروهای خود را سازمان میدادند؛ اما این نیروها فاقد نظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاحهای کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | ||
| خط ۴۵: | خط ۴۵: | ||
|- | |- | ||
|'''محمدشاه''' | |'''محمدشاه''' | ||
|لشکرکشی به هرات و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/اوضاع-سیاسی-دوره-محمد-شاه-قاجار اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> | |لشکرکشی به [[هرات]] و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/اوضاع-سیاسی-دوره-محمد-شاه-قاجار اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''ناصرالدینشاه''' | |'''ناصرالدینشاه''' | ||
|واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمینهای شرق خزر، قتل | |واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، قرارداد گلداسمید، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمینهای شرق خزر، قتل [[امیرکبیر]]، شورش بابیان، سه سفر به اروپا و افزایش وابستگی به بیگانگان<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref><ref>[https://ensafnews.com/350528/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%8C-%D8%A2%D8%AE%D8%A7%D9%84-%D9%88-%DA%AF%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D9%82%D8%B1/ «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وبسایت انصاف نیوز.]</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''مظفرالدینشاه''' | |'''مظفرالدینشاه''' | ||
|صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای | |صدور فرمان مشروطیت و تأسیس [[مجلس شورای ملی]]، تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، تحصنهای مشروطهخواهان (مهاجرت صغری و کبری)، وامهای خارجی برای سفرهای اروپایی، واگذاری امتیازات گسترده به روس و انگلیس (نفت، راهآهن، بانک)<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''محمدعلیشاه''' | |'''محمدعلیشاه''' | ||
| خط ۲۳۳: | خط ۲۳۳: | ||
== انقراض == | == انقراض == | ||
سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان و با حمایت انگلستان، قدرت را از دست داد. رضاخان که پیشتر با سمتهایی چون فرماندهٔ قوای قزاق و سردار سپه، | سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان و با حمایت انگلستان، قدرت را از دست داد. رضاخان که پیشتر با سمتهایی چون فرماندهٔ قوای قزاق و سردار سپه، بهتدریج قدرت را به دست گرفته بود، در [[۳ آبان|سوم آبان]] ۱۳۰۲ش به نخستوزیری رسید و احمدشاه را مجبور به ترک کشور و سفر به اروپا کرد. او در غیاب شاه، با سرکوب شورشهای داخلی ازجمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمنها و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در [[۹ آبان|نهم آبان]] ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم با تصویب مادهواحدهای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در [[۲۲ آذر]] ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان واگذار کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> ناکارآمدی، ظلم، نارضایتی گسترده، ناامنی، فقر و رویگردانی نخبگان، از عوامل زوال سلسله قاجاریه دانسته شده است.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/انتقال-قدرت-از-قاجاریه-به-پهلوی واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]</ref><ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/برخی-زمینه-های-سقوط-سلسله-قاجار پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینههای سقوطِ سلسله قاجار»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۲۶۱: | خط ۲۶۱: | ||
* رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش. | * رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش. | ||
* «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وبسایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش. | * «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وبسایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش. | ||
* «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ش. | * «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ش. | ||
* ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بیجا، ۱۳۳۸ش. | * ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بیجا، ۱۳۳۸ش. | ||
| خط ۲۷۰: | خط ۲۶۹: | ||
* شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلهٔ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵ش. | * شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلهٔ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵ش. | ||
* شمیم، علیاصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش. | * شمیم، علیاصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش. | ||
* «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وبسایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش. | |||
* فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش. | * فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش. | ||
* «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش. | * «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش. | ||
