پارچه‌بافی دوره قاجار: تفاوت میان نسخه‌ها

در این دوره فرهنگ اروپایی مورد توجه مردم بود؛ به‌همین دلیل پوشاک مردم هم تغییر پیدا کرد و بیش از همه واکنش علما و تجار را برانگیخت. نساجان اصفهان درخواست لغو واردات منسوجات به ایران را داشتند.<ref>کرزن، ایران و قضیه ایرانی، 1362ش، ص104 و 147.</ref> سیزده تن از علما برای مبارزه با تجارت اروپاییان، مؤسسه‌ای به نام «شرکت اسلامیه» در اصفهان ساختند که تولیدات آن را به سراسر ایران می‌فرستادند. این شرکت در هجده شهر فعالیت داشت. در این دوره پارچه‌های با کیفیت بالا به نام «پارچه‌های اسلامیه»، در کارگاه‌هایی در شهر اردستان به میزان کم تولید می‌شد.<ref>[https://persianpood.com/نساجی-در-دوره-قاجار/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref> واردکردن پارچه‌های نخی اروپایی با قیمت ارزان به ایران، باعث شد که منابع بافندگی داخلی دچار رکود شود.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، 1375ش، ص101.</ref> در این دوره شال‌های ابریشمی به طول چهار متر و داری نقوش نباتی و زردوزی‌شده می‌بافتند.<ref>تاج‌بخش، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره صفویه، 1384ش، ص109.</ref>

در این دوره محصولات داخلی، خیلی از ملزومات مهم، مثل برک، آستری، شال، ترمه، سلسله، پوستین، عبا، چوخا، الجه، چادرشب، قلمکار، قدک، زری، مخمل، تافته و خارا را فراهم می‌کرد.<ref>آدمیت، افکار منتشر شده در دوران قاجار، 1356ش، ص270.</ref>

مراکز مهم نساجی در دورهٔ قاجار، شهرهای کرمان، یزد، اصفهان و کاشان بود.<ref>شریعت پناهی، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، 1373ش، ص101.</ref> در یزد، پارچه زربفت و شال مخصوصی به نام شال ابریشم می‌بافتند که رنگ آن را از روناس، گل زعفران، نیل، پوست انار و زاج کبود تهیه می‌کردند.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص429.</ref> پارچه قدک در شهرهای اصفهان، یزد، کاشان و بوشهر و پارچهٔ چهارخانه برای مصرف ملحفه در شهرهای یزد و اصفهان و پارچه دارایی (ایکات) در شهر یزد بافته می‌شد.<ref>طالب‌پور، پارچه و نساجی در ایران، 1386ش، ص79 و80.</ref> مهم‌ترین کارخانه‌های ابریشم‌بافی در شهرهای کاشان، یزد، اصفهان، تبریز و مشهد بودند.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1361ش، ص419 و 412.</ref> بیشترین پارچه‌های پنبه‌ای و ابریشمی در یزد تولید می‌شد.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص7.</ref> ابریشم در شهرهای یزد، کرمان و کاشان مصرف داخلی داشت؛ اما در شهرهای گیلان و آذربایجان به روسیه صادر می‌کردند.<ref>وکیل‌الساداتی و سعیدی، تاریخچه صنعت و هنر ترمه‌بافی، 1376ش، ص109.</ref> در اصفهان انواع پارچه‌های دوخته‌دوزی شده (ده یک دوزی، پیله‌دوزی، گلابتون‌دوزی و خاتمی‌دوزی)، پارچه قلمکار و نقاشی شده با موم و پارچه زری به‌خصوص زری اطلسی و دارایی می‌بافتند.<ref>افشار، یزد نامه، 1377ش، ص183.</ref>

در دوره قاجار پارچه ابریشم با اسم‌های مختلفی وجود داشت که این اسم‌ها بر اساس نوع و مرغوبیت الیاف ابریشم، نوع تابیدن الیاف و بیشتر از همه فنون بافت تقسیم‌بندی شده بود.<ref>روح‌فر، هنر پارچه‌بافی در دوره قاجار، 1391ش، ص10.</ref> انواع ابریشم ایران، شامل شعربافی (بهترین نوع ابریشم)، اعلا (ابریشم درجه دو)، تاجری (کیفیت درجه سه)، تائی (ابریشم درجه سه)، علاقبندی دویل (ابریشمی دولا)، کج (ابریشم ضایعاتی) می‌شد.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1361ش، ص419 و 412.</ref> مهم‌ترین مراکز تولید و پرورش ابریشم در گیلان، مازندران، خراسان، آذربایجان، یزد و کاشان بود. ابریشم خام در ایران سه درجه داشت درجه اول که بهترین نوع بود «ابریشم»، درجه دوم «کرک» و درجه سوم «لاس» نام داشت.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، 1375ش، ص155.</ref> در زمان فتحعلی‌شاه پارچه ابریشم ممتاز مخصوص ایران بود که آوردهٔ مالی زیادی برای ایران داشت؛ اما به‌خاطر بی‌توجهی‌ها از سوی مردم و حکومت، ابریشم را از خارج وارد می‌کردند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/1038277/نساجی-در-عصر-قاجار-تولید-و-تجارت-پارچه طالب‌پور، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، 1390ش، ص81 .]</ref>