پیش‌نویس:بهشت غرب: تفاوت میان نسخه‌ها

«بهشت غرب»، تمدن غربی را در قالب تصویری آرمانی و کعبه آمال جلوه می‌دهد و آن را یگانه راه نجات از عقب‌ماندگی معرفی می‌کند. مواجهۀ جوامع شرقی، به‌ویژه ایران، با تمدن غربی یکی از پرچالش‌ترین مباحث تاریخ در دو قرن اخیر به شمار می‌رود. از قرن نوزدهم، مفهوم «غرب» برای بخشی از تحصیل‌کردگان و منورالفکران به «انگاره‌ای بهشت‌گونه» تبدیل شد. این تصویر که ریشه در سیاست‌های استعماری، ناآگاهی و خودتحقیری بعضی از نخبگان داشت، پیامدهایی چون خودباختگی فرهنگی و نفی هویت ملی را به دنبال آورد. در مقابل این شیفتگی، عالمان و اندیشمندان جامعه دینی به مقابله با مظاهر استعماری و فرهنگ غربی برخاستند. اوج این ایستادگی، وقوع انقلاب اسلامی بود که توانست هویت تمدنی و دینی را به جامعه بازگرداند.  

غرب در نگاه پژوهشگران و تاریخ‌نگاران، مفهومی چندوجهی است که می‌توان آن را از منظرهای جغرافیایی، سیاسی و تاریخی-فرهنگی مورد بررسی قرار داد. مفهوم غربِ در معنای تاریخی ـ فرهنگی آن، معمولاً به ریشه‌های تمدنی یونان باستان در حدود سده‌های ششم و هفتم پیش از میلاد بازگردانده می‌شود<ref>زرشناس، مبانی نظری غرب مدرن، ۱۳۹۴ش، ص۲۲.</ref> که در روند تحول خود، میراث روم، اقوام اروپای شمالی و سپس جوامع مهاجرنشین در آمریکای شمالی و ا<ref>«دیوار غرب‌گرایی در ذهن ایرانی ترک برداشته است»، خبرگزاری دانشجو.</ref>سترالیا و حتی ژاپن را نیز دربر گرفت.<ref>زرشناس، توسعه، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.</ref> از نظر برخی پژوهشگران، کشورهایی مانند چین، کره جنوبی، تایوان، هنگ کنگ و مالزی که تنها وجوهی از تمدن غربی را اقتباس کرده‌اند، در دسته غرب جای نگرفته و صرفاً از جنبه‌هایی از آن تأثیر پذیرفته‌اند.<ref>زرشناس، توسعه، ۱۳۹۲ش، ص۵۲.</ref>

۱. '''سیاست‌های استعماری''':مطالعات شرق‌شناسانه از منظر بسیاری از پژوهشگران، ابزاری در خدمت استعمار و فرآیندی برای هویت‌بخشی به اروپا<ref>ثمودی پیله‌ورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص۲۸.</ref> محسوب می‌شود.<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش،</ref> از این منظر، شکل‌گیری دانش شرق‌شناسی<ref>ثمودی پیله‌ورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص۲۸.</ref> از سیاست‌های استعماری غرب برای تصویرسازی بهشت از غرب<ref>آل احمد، غرب‌زدگی، ص133.</ref> و یکی از سازوکارها و ابزارهای اصلی غرب برای بازنمایی خود به عنوان قطب قدرت و مظهر عقلانیت و ثروت<ref>ثمودی پیله‌ورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص29.</ref> با برترین مردمان و متمدن‌ترین نژاد بوده است.

از سوی دیگر، غرب از طریق دانش شرق‌شناسی، ملل شرق را با نگاهی تحقیرآمیز و به عنوان نماد عقب‌ماندگی و توحش بازتعریف می‌کند.<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش،</ref> این بازآفرینیِ شرق به عنوان موجوداتی بی‌منطق، مستبد و بدوی، از طریق قالب‌های متنوعی نظیر رمان‌ها، سفرنامه‌ها و گزارش‌های خبری صورت گرفته<ref>ثمودی پیله‌ورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص30.</ref> و حتی در آثار نظریه‌پردازان برجسته‌ای چون ماکس وبر<ref>ثمودی پیله‌ورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص31.</ref> و کارل مارکس<ref>ثمودی پیله‌ورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص32.</ref> نیز بازتاب یافته است.

بنابر ادعای برخی محققان، با روشن شدن ماهیت استعماری دانش شرق‌شناسی، امروزه «مطالعات قومی و منطقه‌ای» جایگزین آن شده و همان اهداف را بر عهده گرفته است؛ مؤید این ادعا، تمرکز پژوهشی دانشکده‌های مطالعات قومی و منطقه‌ای در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر غربی بر کشورهای جهان سوم است.<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش،</ref>

نگاه به غرب به‌عنوان «بهشت موعود»، با نقدهای جدی جامعه‌شناسان و پژوهشگران مواجه شده است. برخی منتقدان، انگاره بهشت غرب را، با ضرب‌المثل «مرغ همسایه غاز است» مقایسه کرده<ref>محمدی، «خودتحقیری، علل و عوامل داخلی و درمان»، 1401ش، ص54.</ref> و معتقدند، این تصویر از «غربِ ایده‌آل»، محصولِ خودتحقیری و ناآگاهی از واقعیت‌های جوامع غربی و ضعف در سواد رسانه‌ای است.<ref>درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.</ref>

این متخصصان در تقابل با چالش‌های انگاره‌ی بهشت غرب، ضمن ضروری دانستنِ ارتقای سواد رسانه‌ای و بازنماییِ دقیقِ چالش‌های اجتماعی، اخلاقی و تاریخیِ غرب،<ref>درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.</ref> بر برنامه‌ریزی جهت افزایش خودآگاهی و تقویت هویت ملی<ref>درویشی، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان.</ref>و همچنین بازنماییِ دستاوردهای تمدن ایران<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش،</ref> به‌ویژه در کتاب‌های درسی<ref>شریفی‌یزدی، «چرا ایرانیان خود‌تحقیری می‌کنند؟»، وب‌سایت روزنامه همشهری.</ref>تأکید می‌ورزند.

 

برخی از اندیشمندان در مواجهه با انگاره‌ی بهشت غرب، با قلمداد کردن مهاجرت به‌عنوان پاک کردن صورت مسئله و فرار از مشکلات،<ref>آسایش و دیگران، «سودای مهاجرت: میل به مهاجرت و تصویر ذهنی از غرب در تجربه دانشجو-مهاجران ایرانی»، 1398ش، ص۵۳.</ref> معتقدند راه مقابله با این انگاره، احیای تمدن نوین اسلامی از طریق تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی<ref>لکزایی، «علل ضعف تمدنی و عقب‌ماندگی جوامع اسلامی در اندیشه امام موسی صدر»، 1398ش، ص316.</ref> و روحیه خودباوری و نیز پرهیز از ناامیدی و چشم امید به دیگران داشتن، است.<ref>خامنه‌ای، «بیانیه «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌ خامنه‌ای.</ref>  

* خامنه‌ای، سیدعلی، دوران جدید عالم، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، تهران، چ۴، ۱۳۹۸ش.

* [امام] خمينى، سیدروح‌الله، صحيفه امام‏، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى‏، بی‌تا.

* دهدار، احمد، غرب‌شناسی علمای شیعه در تجربه ایران معاصر، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چ۲، ۱۳۹۳ش.

* شریعتی، علی، چه باید کرد، تهران، قلم، چ۵، ۱۳۸۰ش.  

* شریعتی، علی، بازگشت به خویشتن، تهران، پرتو، ۱۳۵۶ش،

* عباسی، محمد، «عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، معرفت، ش۱۱۶، ۱۳۸۶ش.  

* قانون‌پرور، محمدرضا، فرنگ در آینه ایرانی، ترجمه هومن پناهنده، مجله کیان، شماره۳۵،  ۱۳۷۵ش.

* مولانا، حمید، «رسانه‌ها و غرب‌شناسی»؛ سخنرانی آقای دکتر حمید مولانا در جمع محققان ایرانی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۸ش.