جز ویکی سازی |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''مسجد جامع'''</big>؛ مرکز کنشگری اجتماعی مسلمانان و بهويژه برگزاری نماز جمعه<br> | <big>'''مسجد جامع'''</big>؛ مرکز کنشگری اجتماعی مسلمانان و بهويژه برگزاری نماز جمعه<br> | ||
واژه [[مسجد]] در لغت بهمعنای محل [[سجده]] و جایی است که پیشانی را بر زمین میگذارند.<ref>دهخدا لغتنامه، ج13، 1377ش، ص20853.</ref> مسجد را با نامهایی دیگر همچون «خانه خدا»، «بیتالله»، «مزکت»، «مژکت» و «مزگت» نیز میشناسند.<ref>حدود العالم من المشرق الي المغرب، 1342ش، ص452.</ref> جامع نیز اسم فاعل از ریشه «جمع» است و بهمعنی گردآرنده، فراهمآورنده و پیوستن اجزا به یکدیگر است.<ref>ابندريد، جمهره اللغه، 1987- 1988م، ذيل «حج»؛ <br> | واژه [[مسجد]] در لغت بهمعنای محل [[سجده]] و جایی است که پیشانی را بر زمین میگذارند.<ref>دهخدا لغتنامه، ج13، 1377ش، ص20853.</ref> مسجد را با نامهایی دیگر همچون «خانه خدا»، «بیتالله»، «مزکت»، «مژکت» و «مزگت» نیز میشناسند.<ref>حدود العالم من المشرق الي المغرب، 1342ش، ص452.</ref> جامع نیز اسم فاعل از ریشه «جمع» است و بهمعنی گردآرنده، فراهمآورنده و پیوستن اجزا به یکدیگر است.<ref>ابندريد، جمهره اللغه، 1987- 1988م، ذيل «حج»؛ <br> | ||
فراهتي، مسجد و تأثيرات علمي و اجتماعي آن در جامع اسلامي، 1382ش، ص31- 34.</ref> بنابراین، مسجد بهتنهایی مکانی برای نمازهای یومیه و عبادت است، اما «مسجد جامع» مکانی برای انجام تمام فعالیتهای سیاسی، فرهنگی، عبادی، اجتماعی و سیاسی است. کلمه «جُمعه»، پیوند معنایی نزدیکی با کلمه «جامع» دارد. [[مسلمانان]] در سراسر جهان، در روز جمعه، اجتماعی ویژه برپا میکنند و بههمین دلیل، این مسجد را «مسجد جامع» یا «مسجد جُمعه» نیز میگویند. «مسجد اعظم»، «مسجد جماعت»<ref>ماوردی، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، 1989م، ص164؛ مقری، نفخ الطیب، ج1، 1388ش، ص560.</ref> و «مسجد آدینه» <ref>ناصر خسرو، سفرنامهی ناصر خسرو، 1341ش، ص74 و 75. </ref> از جمله نامهای دیگر برای این مساجد ویژه است. | فراهتي، مسجد و تأثيرات علمي و اجتماعي آن در جامع اسلامي، 1382ش، ص31- 34.</ref> بنابراین، مسجد بهتنهایی مکانی برای نمازهای یومیه و عبادت است، اما «مسجد جامع» مکانی برای انجام تمام فعالیتهای سیاسی، فرهنگی، عبادی، اجتماعی و سیاسی است. کلمه «جُمعه»، پیوند معنایی نزدیکی با کلمه «جامع» دارد. [[مسلمانان]] در سراسر جهان، در روز جمعه، اجتماعی ویژه برپا میکنند و بههمین دلیل، این مسجد را «مسجد جامع» یا «مسجد جُمعه» نیز میگویند. «مسجد اعظم»، «مسجد جماعت»<ref>ماوردی، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، 1989م، ص164؛ مقری، نفخ الطیب، ج1، 1388ش، ص560.</ref> و «مسجد آدینه» <ref>ناصر خسرو، سفرنامهی ناصر خسرو، 1341ش، ص74 و 75. </ref> از جمله نامهای دیگر برای این مساجد ویژه است. | ||
| خط ۸: | خط ۷: | ||
مصدقی امینی، «تأملی در مفهوم مسجد و معنای جامع: ویژگیها، نقشها و کارکردها»، 1379ش،ص222ـ226.</ref> | مصدقی امینی، «تأملی در مفهوم مسجد و معنای جامع: ویژگیها، نقشها و کارکردها»، 1379ش،ص222ـ226.</ref> | ||
==پیشینه ساخت مسجد جامع== | ==پیشینه ساخت مسجد جامع== | ||
پس از تثبیت موقعیت [[مسلمانان]] در [[ | پس از تثبیت موقعیت [[مسلمانان]] در [[مدینه النبی]]، اجتماع عبادی مسلمانان و گردهمایی آنان برای بررسی مسائل اجتماعی در مسجدالنبی برگزار میشد. با توسعه مدینه و به درخواست سران قبایل، پیامبر خدا اجازه داد تا مساجد دیگری را در مدینه برپا شود. بدین ترتیب، مسجدالنبی پایگاه اصلی تجمع مسلمانان بود و دیگر مساجد وجههای قبیلهای و یا محلی داشتند.<ref>نمیری، تاريخ المدينه المنوره، ج1، 1410ق، ص57-75.</ref> پس از گسترش [[اسلام]]، مساجد دیگری در سراسر [[عربستان]] و در میان قبایل مختلف ساخته شد. اصطلاح «مسجد جماعت» در زمان خلفا رایج شد.<ref>مقریزی، السوک لمعرفة دول الملوک، ج2، 1997م، ص246-248.</ref> در دوره خلافت [[امام علی]] نیز [[مسجد کوفه]] را مسجد جامع میخواندند.<ref>ابنبابویه، علل الشرایع، ج2، 1386ش، ص593.</ref> برپایی مسجد جامع بهتدریج توسط اعراب مسلمان در مناطق دیگر جهان توسعه یافت.<ref>ابناثير، تاريخ بزرگ اسلام و ايران، ج19، 555-630ق، ص14 و 15. </ref> با گسترش شهرها تعداد مساجد نیز افزایش پیدا کرد و در هر شهر بهتناسب بزرگی آن، یک یا چند مسجد جامع مخصوص برپایی نماز جمعه ساخته میشد. در روستاهای پُرجمعیت نیز، کمکم ساخت مساجد جامع توسعه یافت.<ref>قاسمی، اصلاح المساجد من البدع و العوائد، 1390ق، ص52 و 53. </ref> برخی مساجد جامع، بخشهایی دیگر از جمله داروخانه، مدرسه، رباط و بیمارستان نیز داشتند.<ref>ابوشامه، الروضتین فی اخبار الدولتین، ج1، 1287-1288ق، ص270. </ref> برخی دیگر از مساجد نیز دارای کتابخانههایی بودند که هنوز مورد استفاده قرار میگیرند. مانند «مسجد جامع صنعا».<ref>عِش، دور الکتب العربیة العامة و شبه العامة لبلاد العراق و الشام و مصر فی العصر الوسیط، 1411ق، ص228-235. </ref> | ||
==کارکردهای مساجد جامع== | ==کارکردهای مساجد جامع== | ||
از جمله کارکردهای اولیهی مساجد جامع، قرائت خطبه توسط خلفا پس از انتصاب بود. مردم نیز در همین مساجد جامع با خلیفه یا حاکم جامعه مسلمان، [[بیعت]] میکردند. این مساجد همواره بهمثابه مراکز ارتباطات اجتماعی تلقی میشد و گاهی پایگاه اصلی حکومت بهشمار میآمد.<ref>یعقوبی، تاريخ يعقوبي، 1343ش، ج2، ص214.</ref> | از جمله کارکردهای اولیهی مساجد جامع، قرائت خطبه توسط خلفا پس از انتصاب بود. مردم نیز در همین مساجد جامع با خلیفه یا حاکم جامعه مسلمان، [[بیعت]] میکردند. این مساجد همواره بهمثابه مراکز ارتباطات اجتماعی تلقی میشد و گاهی پایگاه اصلی حکومت بهشمار میآمد.<ref>یعقوبی، تاريخ يعقوبي، 1343ش، ج2، ص214.</ref> | ||
| خط ۲۹: | خط ۲۹: | ||
پیدایش فرقهها و گرایشهای مذهبی نیز عامل دیگری برای تعدد مساجد جامع در یک شهر بود؛ برای مثال در بغداد، حنبلیان، بیشتر به مسجد جامع منصور میرفتند. همچنین در شهر بم، سه مسجد جامع وجود داشت که یکی از آنها مختص خوارج بود. ملاحظات سیاسی و امنیتی نیز عاملی دیگر برای ساخت مساجد متعدد در یک شهر بود. با اینکار، حاکمیت از آشوبهای احتمالی گروههایی از مخالفین و مردم در امان میماند.<ref>ابنکثیر، البدایه و النهایه، 1407ق، ج5، جزء 10، ص106.</ref> عامل دیگر را میتوان تغییر مرکزیت سیاسی شهر بهدنبال تغییر حکومتها دانست. برای مثال در مصر، ساخت مساجد جامعی همچون فسطاط، العسکر، قطایع و قاهره طی ایجاد حکومتهای جدید، مساجد جامع قدیمی از رونق میافتادند.<ref>مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والآثار، المعروف بالخطط المقریزیة ، بولاق، 1270ق، ج2، ص244 و 245. </ref> در دوره [[صفویان]] در [[اصفهان]] نیز با تغییر مرکزیت سیاسی شهر، ساخت مسجد جامعی دیگر در میدان نقش جهان انجام گرفت.<ref>چسنی، «احداث اصفهان عباسی در متون صفوی»، 1377ش، ص80. </ref> | پیدایش فرقهها و گرایشهای مذهبی نیز عامل دیگری برای تعدد مساجد جامع در یک شهر بود؛ برای مثال در بغداد، حنبلیان، بیشتر به مسجد جامع منصور میرفتند. همچنین در شهر بم، سه مسجد جامع وجود داشت که یکی از آنها مختص خوارج بود. ملاحظات سیاسی و امنیتی نیز عاملی دیگر برای ساخت مساجد متعدد در یک شهر بود. با اینکار، حاکمیت از آشوبهای احتمالی گروههایی از مخالفین و مردم در امان میماند.<ref>ابنکثیر، البدایه و النهایه، 1407ق، ج5، جزء 10، ص106.</ref> عامل دیگر را میتوان تغییر مرکزیت سیاسی شهر بهدنبال تغییر حکومتها دانست. برای مثال در مصر، ساخت مساجد جامعی همچون فسطاط، العسکر، قطایع و قاهره طی ایجاد حکومتهای جدید، مساجد جامع قدیمی از رونق میافتادند.<ref>مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط والآثار، المعروف بالخطط المقریزیة ، بولاق، 1270ق، ج2، ص244 و 245. </ref> در دوره [[صفویان]] در [[اصفهان]] نیز با تغییر مرکزیت سیاسی شهر، ساخت مسجد جامعی دیگر در میدان نقش جهان انجام گرفت.<ref>چسنی، «احداث اصفهان عباسی در متون صفوی»، 1377ش، ص80. </ref> | ||
==مساجد جامع معروف جهان اسلام== | ==مساجد جامع معروف جهان اسلام== | ||
از مساجد جامع قدیمی که تا کنون باقی ماندهاند میتوان به موارد زیر اشاره کرد: [[مسجد الاقصی]]، مسجد النقوی، [[ | از مساجد جامع قدیمی که تا کنون باقی ماندهاند میتوان به موارد زیر اشاره کرد: [[مسجد الاقصی]]، مسجد النقوی، [[مسجدالحرام]]، [[مسجدالنبی]]، مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع تبریز، مسجد جامع قم، مسجد جامع کاشان، مسجد جامع دامغان و مسجد جامع دمشق.<ref>یاقوت حموي، معجمالبلدان، ج3، 1965م، ص17-20. </ref> <br> | ||
* ''' | * '''[[مسجدالحرام]]'''، بزرگترین مسجد جهان اسلام با ظرفیت بیش از دو میلیون نمازگزار است. این مسجد بهعنوان قبله [[مسلمانان]] در شهر مکه قرار دارد. | ||
* ''' | * '''[[مسجدالنبی]]'''، با ظرفیت یک میلیون نمازگزار، دومین مسجد بزرگ جهان اسلام است. این مسجد به «حرم نبوی» نیز معروف است. | ||
* '''مسجد جامع اصفهان''' توسط ملکشاه سلجوقی و بهکوشش خواجه نظامالملک ساخته شد.<ref>مرآت البلدان، ج4، 1368ش، ص97. </ref> این مسجد در طول تاریخ دستخوش تغییراتی بسیار قرار گرفت. در 481ق، گنبدی بر آن نهاده شد، سلطان محمد خدابنده در 710ق محرابی در این مسجد ساخت،<ref>بازورث، تاريخ ايران كمبريج، ج 5، 1388ش، ص594. </ref> و در دوران [[صفویان]]، تعمیر اساسی شد.<ref>گنجنامه مساجد جامع، ج7، 1383ش، ص55. </ref> | * '''مسجد جامع اصفهان''' توسط ملکشاه سلجوقی و بهکوشش [[خواجه نظامالملک]] ساخته شد.<ref>مرآت البلدان، ج4، 1368ش، ص97. </ref> این مسجد در طول تاریخ دستخوش تغییراتی بسیار قرار گرفت. در 481ق، گنبدی بر آن نهاده شد، [[سلطان محمد خدابنده]] در 710ق محرابی در این مسجد ساخت،<ref>بازورث، تاريخ ايران كمبريج، ج 5، 1388ش، ص594. </ref> و در دوران [[صفویان]]، تعمیر اساسی شد.<ref>گنجنامه مساجد جامع، ج7، 1383ش، ص55. </ref> | ||
* '''مسجد جامع دهلی''' از بزرگترین مساجد جامع در جهان است که بهدستور «شاهجهان اول»، پادشاه امپراتوری گورکانی هند، تا سال 1656م ساخته شد. این مسجد، شامل دو محراب باشکوه و حیاطی وسیع است که به زیبایی طراحی و اجرا شده است. سقف این مسجد دارای دو گنبد با مرمرهای سیاه و سفید و یک گنبد [[طلاکاری]] شده است. | * '''مسجد جامع دهلی''' از بزرگترین مساجد جامع در جهان است که بهدستور «شاهجهان اول»، پادشاه امپراتوری گورکانی هند، تا سال 1656م ساخته شد. این مسجد، شامل دو محراب باشکوه و حیاطی وسیع است که به زیبایی طراحی و اجرا شده است. سقف این مسجد دارای دو گنبد با مرمرهای سیاه و سفید و یک گنبد [[طلاکاری]] شده است. | ||
* '''مسجد پادشاهی''' در [[پاکستان]]، هفتمین مسجد بزرگ جهان اسلام است و در 1673م ساخته شد. معماری کلی این مسجد بهسبک معماری مغولی است اما از شاهکارهای معماری، [[گچکاری]]، [[کاشیکاری]] و نجاری ایرانی بهشمار میرود. | * '''مسجد پادشاهی''' در [[پاکستان]]، هفتمین مسجد بزرگ جهان اسلام است و در 1673م ساخته شد. معماری کلی این مسجد بهسبک معماری مغولی است اما از شاهکارهای معماری، [[گچکاری]]، [[کاشیکاری]] و نجاری ایرانی بهشمار میرود. | ||
* '''مسجد جامع یزد''' که بانی آن «عمرولیث صفاری» بود، بهدستور یکی از پادشاهان صفوی تعمیر شد و گسترش یافت.<ref>افشار، يادگارهاي يزد، ج2، 1354ش، ص168.</ref> مسجد جامع یزد اکنون ترکیبی از سه مسجد است که بنای نهایی آن در دوره [[ | * '''مسجد جامع یزد''' که بانی آن «عمرولیث صفاری» بود، بهدستور یکی از پادشاهان صفوی تعمیر شد و گسترش یافت.<ref>افشار، يادگارهاي يزد، ج2، 1354ش، ص168.</ref> مسجد جامع یزد اکنون ترکیبی از سه مسجد است که بنای نهایی آن در دوره [[قاجاریه]]، بهدستور ناصرالدین شاه صورت گرفت.<ref>گلشني، بناهاي اوليه مسجد جامع يزد، 1377ش، ص1-9.</ref> | ||
* '''مسجد الصالح''' در کشور یمن، در سال 2008م با ظرفیتی 44 هزار نفری بازگشایی شد. این مسجد از جمله بناهای مدرنی است که دارای کتابخانه، کلاسهای آموزشی و مدرسه است. | * '''مسجد الصالح''' در کشور یمن، در سال 2008م با ظرفیتی 44 هزار نفری بازگشایی شد. این مسجد از جمله بناهای مدرنی است که دارای کتابخانه، کلاسهای آموزشی و مدرسه است. | ||
* '''مسجد حسن دوم''' در کازابلانکا، دارای مساحت و معماری بینظیری است. بخشی از این مسجد، روی آب قرار دارد که در سال 1993م بازگشایی شد. | * '''مسجد حسن دوم''' در کازابلانکا، دارای مساحت و معماری بینظیری است. بخشی از این مسجد، روی آب قرار دارد که در سال 1993م بازگشایی شد. | ||
* '''مسجد جامع ورامین''' در سال 722 هجری قمری بنا شده و توسط [[تیموریان]] تعمیر شد.<ref>مرآت البلدان، ج4، 1368ش، ص39 و 40. </ref> | * '''مسجد جامع ورامین''' در سال 722 هجری قمری بنا شده و توسط [[تیموریان]] تعمیر شد.<ref>مرآت البلدان، ج4، 1368ش، ص39 و 40. </ref> | ||
* '''مسجد جامع دامغان'''؛ در دامغان، دو مسجد جامع وجود دارد که یکی قدیمیتر است و بهگفته برخی، این مسجد را بهدستور امام علی ساختهاند. مسجد جامع دیگر در شهر دامغان نیز بهدستور مأمون ساخته شد.<ref>گنجنامه مساجد جامع، ج8، 1383ش، ص122.</ref> | * '''مسجد جامع دامغان'''؛ در دامغان، دو مسجد جامع وجود دارد که یکی قدیمیتر است و بهگفته برخی، این مسجد را بهدستور [[امام علی]] ساختهاند. مسجد جامع دیگر در شهر دامغان نیز بهدستور مأمون ساخته شد.<ref>گنجنامه مساجد جامع، ج8، 1383ش، ص122.</ref> | ||
* '''مسجد شیخ زائد''' در [[امارات متحده عربی]]، یکی از بزرگترین و زیباترین مکانهای اسلامی و جاذبههای گردشگری در جهان است. این مسجد دارای ظرفیتی 40 هزار نفری است. | * '''مسجد شیخ زائد''' در [[امارات متحده عربی]]، یکی از بزرگترین و زیباترین مکانهای اسلامی و جاذبههای گردشگری در جهان است. این مسجد دارای ظرفیتی 40 هزار نفری است. | ||
* '''مسجد استقلال''' در [[اندونزی]]، پس از استقلال این کشور در سال 1949م ساخته شد. مسجد استقلال، بزرگترین مسجد جنوبشرقی آسیا محسوب میشود و ظرفیت 120 هزار نمازگزار را دارد. | * '''مسجد استقلال''' در [[اندونزی]]، پس از استقلال این کشور در سال 1949م ساخته شد. مسجد استقلال، بزرگترین مسجد جنوبشرقی آسیا محسوب میشود و ظرفیت 120 هزار نمازگزار را دارد. | ||
