ایران پدیا

مادر: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۱۵۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
مادر؛ زن دارای پیوند زیستی یا اجتماعی با کودک و متصدی نقش مراقبتی و پرورشی از او. 
'''{{درشت|مادر}}'''؛ زنی که فرزندی را به دنیا آورده یا نقش مادری را بر عهده دارد.
در ادوار مختلف تاریخ و در نظام‌های فرهنگی گوناگون، مادر همواره از منزلت بالایی برخوردار بوده و در نظام هستی، نمادی باروری و تداوم حیات شمرده شده است. مادر در معنای عام به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به دنیا آورده یا در جایگاه مادری عهد‌ه‌دار مراقبت و پرورش از اوست. مادر به سبب نقش‌هایی که در حیات خانواده ایفا می‌کند، جایگاه محوری در نظام خانواده دارد. مادر کانون عاطفی و منشأ آرامش در خانواده است، حضور او امنیت روانی و ثبات عاطفی اعضای خانواده را تأمین می‌کند. این رو؛ مفهوم مادر امروزه یکی از موضوعات مهم در مطالعات جنسیت و خانواده شمرده می‌شود. احترام به مادر در باورهای اعتقادی، ارزش‌های فرهنگی و آثار ادبی و هنری ملل‌ مختلف بازتاب وسیع یافته است.  


==مفهوم‌شناسی==
مادر به زنی گفته می‌شود که فرزندی را به دنیا آورده است. مفهوم مادر تنها به پیوند زیستی محدود نیست و گونه‌هایی مانند [[مادر رضاعی]]، مادر جانشین، [[نامادری]] و مادر معنوی را نیز دربر می‌گیرد. جایگاه مادر در فرهنگ‌ها، ادیان، اسطوره‌ها و ادبیات فارسی بازتاب گسترده‌ای یافته و در بسیاری از جوامع، از مهم‌ترین ارکان خانواده و تربیت نسل شناخته شده است. بزرگداشت مادر در قالب روز مادر، در کشورهای مختلف با پیشینه‌ها و زمان‌بندی‌های متفاوت برگزار می‌شود.
مادر واژه فارسی است که معادل عربی آن «اُم» است. مادر، زنی است که فرزندی را به‌دنیا آورده، تغذیه، مراقبت و تربیت او را بر عهده دارد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> این واژه در منابع لغت به‌معنای مام، والده و زن فرزنددار نیز به‌کار رفته است.<ref> [https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> واژه مادر در [[زبان فارسی]]، به‌معنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسی‌ به‌کار می‌رود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکل‌های متنوعی بیان می‌شود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> «دا» در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.]</ref> در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که پرورش فرزندان را در دوران بارداری و پس از آن بر عهده دارد.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> از منظر فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به‌همین سبب صاحب منزلت مادری می‌شود.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref>در آیات قران، مادری به مادری زیستی،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی <ref>سوره احزاب، آیه 6.</ref> و رضاعی تقسیم شده است.<ref>سوره نساء، آیه 23.</ref>


در برخی منابع، مفهوم مادر با واژه زن مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، واژه زن از مصدر زاییدن گرفته شده و واژه زندگی نیز از همین مصدر است؛ در مقابل، واژه‌ی «مرد» از مصدر مردن است، میرا و مرگ از دیگر مشتقات این مصدر هستند. برپایه این رویکرد؛ هرچند باروری زن با مشارکت مرد صورت می‌گیرد؛ اما زایندگی -که از آن به «فرایند رازآلود» تعبیر می‌شود- در کالبد زن تجلی می‌یابد و امتیاز زن نیز در مادر بودن و مادر شدن او نهفته است.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص105.]</ref> برخی پژوهشگران معاصر، میان دو مفهوم مادر شدن و مادر بودن تفاوت قایل شده و معتقدند؛ «مادر بودن» استعداد درونی و ذاتی در زنان است که بر قواعد و سازوکارهای زیستی استوار است، در حالی‌که «مادر شدن» بر محور آگاهی و انتخاب مفصل‌بندی می‌شود. مادر بودن به زنان سنتی نسبت داده شده و مادر شدن از ویژگی‌های زنان مدرن به‌شمار می‌آید.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص98.]</ref>  
== تعریف ==
مادر در [[زبان فارسی|فارسی]] به زنی گفته می‌شود که فرزندی به دنیا آورده باشد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> این واژه در منابع لغوی به معانی والده، مام و زنِ فرزنددار آمده است.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> در زبان فارسی، مادر علاوه‌بر معنای زیستی، در معانی استعاری مانند اصل، منشأ، زمین<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> و میهن نیز به‌کار می‌رود.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گویش‌ها و زبان‌های ایران فرهنگی نیز واژه‌هایی مانند مامان در فارسی گفتاری، آنا در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> دا در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> مار یا مائار در گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و آبه در هزارگی برای اشاره به مادر رواج دارد.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.]</ref> در فرهنگ فارسی، اصطلاحاتی مانند [[مادرخوانده]]، مادر رضاعی، [[نامادری]] و [[مادربزرگ]] نیز در ارتباط با مفهوم مادر رایج‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref>


برخی قرآن پژوهان، با رویکرد تمدنی به مفهم «ام» نگرسته و معتقدند، این واژه با واژه امت -به‌معنای قصد و مقصد- مرتبط است. بر اساس این تحلیل، در مفهوم «ام» بر خلاف «والده» بعد زایندگی مطرح نیست، بلکه جنبه مقصد و مقصود و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزندان برجسته می‌شود که به مادر اجتماعی یا معنوی اشاره دارد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و  علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص179.]</ref>
در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که [[بارداری]]، [[زایمان]] و مراقبت‌های دوران کودکی فرزند<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> ازجمله [[شیردهی مادر|شیردهی]] را بر عهده دارد.<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1402ش، ص237.</ref> در فقه اسلامی، مادر زنی است که فرزند از رحم او متولد شده باشد و به‌همین سبب صاحب منزلت [[مادری]] است.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> در جامعه‌شناسی نیز میان [[مادری]] به‌عنوان نقش اجتماعی و مادر به‌عنوان جایگاه زیستی تمایز گذاشته می‌شود.<ref>مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»، 1394ش، ص132.</ref><ref>قاسم‌پور، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرداسلامی و جامعه‌شناختی»، 1397ش، ص77.</ref> پژوهشگران میان مادر بودن و مادر شدن تمایز قائل شده‌اند؛ مادر بودن را ظرفیتی زیستی و مادر شدن را فرایندی مبتنی بر آگاهی و انتخاب دانسته‌اند.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معنای مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصری، عصر قاجار از منظر جامعه‌شناسی با رویکرد تفسیری»، 1397ش، ص98.]</ref>


==انواع مادر==
== انواع مادر ==
برپایه پژوهش‌های انجام شده مفهوم مادر را می‌توان بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم کرد:
در پژوهش‌های حقوقی، فقهی و اجتماعی، مادر بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به گونه‌های مختلف به‌کار رفته است:
===مادر زیستی (مادر بیولوژیک)===
به زنی که نوزاد را از طریق بارداری و زایمان به ‌دنیا ‌می‌آورد مادر زیستی گفته می‌شود. بر اساس یافته‌های پزشکی، دوره مطلوب باروری زنان معمولا بین 17 تا 25 سالگی است و از حدود سی‌سالگی به بعد، توان‌ باروری‌ زن‌ به‌تدریج کاهش‌ می‌یابد. دوران‌ بارداری‌ نیز با تغییرات‌ فیزیولوژیک گسترده‌ای در بدن‌ زن همراه است. باقطع قاعدگی‌ و پایان‌ کار تخمدان‌ها، دوران یائسگی‌ برای زن اتفاق‌ می‌افتد که‌ خود از بحرانی‌ترین‌ مراحل‌ زندگی‌ زنان‌ به‌شمار می‌آید. <ref>حسینی، «تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.</ref> بر پایه پژوهش‌های علمی، هر سلولی انسان دارای 23 جفت كروموزم است كه 22 جفت آن در زن و مرد یکسان است؛ جفت بیست‌وسوم در زنان XX و در مردان XY است. وجود كروموزم Y موجب تمایز جنين به سمت جنس مذکر می‌شود. از نظر ساختار ژنتیکی، كروموزوم Yبرای انجام کارکردهای خود به كروموزوم X وابسته است و انسان صرفا با كروموزوم Y به وجود نمي‌آيد، در حالی که این وابستگی در جهت عکس صادق نیست و كروموزوم‌هاي X به كروموزوم‌هاي Y نيازی ندارند. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، زن را در حوزه تولید مثل، «جنس پايه» و مرد را «جنس فرعي» نامیده‌اند.<ref> [https://raj.smc.ac.ir/article_3121_097e26b2ffb0339458b55da17425a71f.pdf محمدي، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، 1392ش، ص73.]</ref>


===مادر جانشین (رحم اجاره‌ای)===
* '''مادر زیستی:''' زنی است که کودک را از طریق [[بارداری]] و [[زایمان]] به دنیا می‌آورد.<ref>حسینی، «تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.</ref> مطالعات ژنتیکی نشان می‌دهد هر انسان دارای ۲۳ جفت کروموزوم است که جفت بیست‌وسوم تعیین‌کننده [[جنسیت]] است. برخی پژوهشگران با استناد به نقش کروموزوم X در فرایند تولیدمثل، [[زن]] را جنس پایه و [[مرد]] را جنس فرعی نامیده‌اند.<ref>[https://raj.smc.ac.ir/article_3121_097e26b2ffb0339458b55da17425a71f.pdf محمدی، «تحلیل تفاوت‌های جنسیتی زن و مرد در علوم تجربی و آموزه‌های دینی»، 1392ش، ص73.]</ref>
مادر جانشین یا رحم جايگزين یکی از روش‌های جدید باروری کمکی است که در آن زنی که هیچ وابستگی ژنتیکی (از طریق تخمک) با جنین ندارد و جنین متعلق به زوج دیگری را در حم خود پرورش داده و به دنیا می‌آورد و سپس به زوج نابارور تحویل می‌دهد. این چارچوب، به زن حامل، «مادر جانشین» و به زوج صاحب جنین «والدین حقیقی» گفته می‌شود. <ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_1505_05c3389be7f9e090cbc43858cc552f78.pdf ملک احمدي و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.]</ref> هرچند رابطه میان مادر حقیقی با مادر جانشین رابطه قراردادی و موقت است؛ با این حال مادر جانشین، در دوران بارداری، به‌ویژه در هنگام زایمان اغلب دچار وابستگی عاطفی به نوزاد می‌شود.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_1505_05c3389be7f9e090cbc43858cc552f78.pdf ملک احمدي و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.]</ref>
* '''مادر جانشین:''' زنی است که در فرایند باروری کمکی، [[جنین]] متعلق به زوج دیگری را در رحم خود حمل کرده و پس از تولد، نوزاد را به آنان تحویل می‌دهد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد این فرایند، با وجود نبود پیوند ژنتیکی، می‌تواند موجب شکل‌گیری وابستگی عاطفی میان زن باردار و نوزاد شود.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_1505_05c3389be7f9e090cbc43858cc552f78.pdf ملک احمدی و دیگران، «پدیدارشناسی تجربیات مادران جایگزین در زمینة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.]</ref> برخی فقیهان، زن حامل را مادر شرعی دانسته‌اند؛ در مقابل، گروهی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص31-30.]</ref> و مادر جانشین را شبیه مادر رضاعی تلقی کرده‌اند.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص36.]</ref>
دیدگاه فقهی؛ در باره جایگاه شرعی مادر جانشین اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی پژوشگران، با استناد آیه 2 سوره مجادله، احتمال داده‌اند که مادر جانشین از منظر شرعی مادر نوزاد محسوب شود؛ در مقابل گروه دیگر از فقها و پژوهشگران، دلالت این آیه را برای اثبات چنین حکی کافی نمی‌دانند و با استناد به ادله شرعی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی<ref> [https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص31-30.]</ref> و مادر جانشین را «مادر حکمی» و در حکم مادر رضاعی تلقی می‌کنند.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص36.]</ref>
* '''مادر رضاعی:''' زنی است که با تحقق شرایط، میان او و کودک رابطه [[خویشاوندی رضاعی]] برقرار می‌شود. این رابطه از نظر جایز نبودن [[ازدواج]]، همانند قرابت نَسَبی است، اما موجب ارث‌بردن نمی‌شود.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.]</ref> در منابع اسلامی، تکریم [[حلیمه سعدیه]]، مادر رضاعی [[حضرت محمد]]، به‌عنوان نمونه‌ای از احترام به مادر رضاعی گزارش شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34282/احترام-و-نیکی-پیامبر(ص)-به-والدین-رضاعی «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه،  1389ش.]</ref>
* '''نامادری:''' زنی است که با پدر کودک ازدواج کرده و در تربیت او نقش دارد. اگرچه تصویر نامادری در بسیاری از فرهنگ‌ها غالباً منفی است،<ref>ق[https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_10557_7c8aa9ae1ab630196ed047f0ed2ee15c.pdf ادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.]</ref> اما در منابع اسلامی بر احترام به وی تأکید شده و روایاتی در این باره نقل شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/فلسفه-هم-سفره-نشدن-امام-سجاد-علیه-السلام-با-Ù «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.]</ref>
* '''مادر معنوی:''' به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> در [[قرآن]]، همسران پیامبر اسلام با عنوان [[ام‌المؤمنین|امهات المؤمنین]] معرفی شده‌اند که بیانگر جایگاه معنوی آنان در جامعه اسلامی است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> برخی پژوهشگران نیز لقب [[ام ابیها|ام‌ابیها]] برای [[حضرت فاطمه]] را افزون بر معنای خانوادگی، ناظر به جایگاه معنوی وی برای امت اسلامی دانسته‌اند.<ref>[https://erfan.ir/farsi/59116.html انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، 1405ش.]</ref>


===مادر اجتماعی===  
== جایگاه مادر در فرهنگ‌ها و ادیان ==
مادر اجتماعی مفهوم است که فراتر از مادر زیستی، به زنان اطلاق می‌شود که بر اساس پیوندها شرعی، عرفی یا معنوی، جایگاه مادری، مادری برای فرد یا جامعه می‌یابند. از مصادیق برجسته این مفهوم می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد مادر در بسیاری از تمدن‌های باستانی از جایگاه اجتماعی و فرهنگی برجسته‌ای برخوردار بوده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/جایگاه-مادر-در-اندیشه-دینی احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref> در ایران باستان، گزارش‌هایی از رواج نظام [[مادرسالاری|مادرشاهی]] در دوره‌هایی از تاریخ وجود دارد که نَسَب افراد از طریق مادر تعیین می‌شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/108781 «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مصر باستان، انتساب به مادر و ثبت تصویر او در آرامگاه‌ها نشانه احترام به جایگاه مادر بود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.]</ref> در آتن<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref><ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران.]</ref> و عربستان پیش از اسلام زنان قبل از مادر شدن مورد توجه نبودند، اما منزلت اجتماعی زنان پس از مادر شدن افزایش می‌یافت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیت و بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref> در چین باستان نیز احترام به مادر در متون افسانه‌ای بازتاب یافته است.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما.]</ref>
* '''مادر رضاعی:''' در نظام حقوقی اسلام، نهادی به‌نام رضاع وجود دارد؛ نوعی قرابت که از طریق شیرخوردن کودک با رعایت شرایط خاص شرعی میان او و دایه‌اش (زنی که او را شیر می‌دهد) و به تبع آن با خویشاوندان دایه از جمله شوهر و فرزندان او پدید می‌آید. قرابت رضاعی بر اساس فقه اسلامی و قانون مدنی ایران از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است؛ هرچند موجب تحقق ارث نمی‌شود.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.]</ref>  مادر رضاعی در فرهنگ اسلامی از جایگاه و احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ چنان‌که پیامبر اسلام(ص) نسبت به حلیمه مادر رضاعی خویش احترام فراوانی قایل بود و او را تکریم می‌کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34282/%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1(%D8%B5)-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B9%DB%8C «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه،  1389ش.] </ref>  
* '''مادرناتنی:''' واژه مادرناتنی در زبان فارسی مصادیق متعددی را دربر می‌گیرد از آن جمله می‌توان به: نامادری، مادراند (زن پدر) و مادرخوانده (زنی که کسی او را به مادری قبول کند) اشاره کرد.<ref>دهخدا، ذیل واژه مادر.</ref> در فرهنگ جوامع اسلامی، رایج‌ترین مصداق مادرناتنی، «نامادری» است؛ زنی که با پدر کودک ازدواج کرده و هرچند مادر زیستی او نیست؛ اما نقش مهمی در تربیت کودک ایفا می‌کند. تصویر ذهنی از نامادری تا حد زیادی متأثر از فرهنگ هر جامعه است و در بیشتر جوامع چهره منفی از نامادری تصویر شده است.<ref>ق[https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_10557_7c8aa9ae1ab630196ed047f0ed2ee15c.pdf ادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.]</ref> با این حال، از منظر اسلام، نامادری متناسب با زحماتی که برای تبریت کودک متحمل می‌شود، سزاوار احترام است. بر مبنای روایتی، امام سجاد (ع) از آن بیم داشت که مبادا با برداشتن لقمه‌ای که ممکن است نامادری‌اش به آن چشم دوخته، موجب رنجش و عاق او شود، از این‌رو می‌کوشید با نامادری خود بر یک سفره ننشیند.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D9%87%D9%85-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D9 «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.]</ref>
* '''مادر معنوی:''' در قرآن از همسران پیامیر اسلام با عنوان «ام‌المؤمنین» یاد شده است که نشان‌دهنده جایگاه مادرانه آنها برای امت اسلام است. مادر معنوی در این کاربرد به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است؛ جایگاهی فراتر از منزلت انسان معمولی. برپایه همین رویکرد؛ برخی پژوهشگران با استناد به شبکه‌ای از روایات محمد (ص) و علی (ع) را پدران امت معرفی می‌کنند، بر این باورند که تعبیر پیامبر از دخترش فاطمه زهرا (س) به «ام‌ابیها»- همانگونه که بیانگر جایگاه او به‌عنوان تکیه‌گاه پدرش است- به‌معنای مادر معنوی بودن فاطمه برای امت اسلامی نیز است. <ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref>از دیدگاه برخی محققان؛ همسران پیامبر به‌واسطه همسری با ایشان به مقام مادر مؤمنین ارتقا یافته‌اند؛ اما فاطمه (س) به‌دلیل ویژ‌گی‌های شخصیتی خود، مادر معنوی رسول اکرم و به‌تبع آن - از باب اولویت- مادر معنوی امت اسلامی نیز به‌شمار می‌آید.<ref>[https://erfan.ir/farsi/59116.html انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، 1405ش.]</ref>


==نقش‌های مادر==
در ادیان مختلف نیز احترام به مادر مورد تأکید قرار گرفته است. در آیین بودایی، نیکی به مادر از مهم‌ترین وظایف فرزند شمرده می‌شود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref> در هندوئیسم، جایگاه مادر از معلم و حتی پدر برتر دانسته شده است.<ref>[https://adyannews.com/22076/جایگاه-زن-در-هندوئیسم-و-اسلام/ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز.]</ref> در آیین کنفوسیوس، احترام به والدین از اصول بنیادین اخلاقی است.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> در [[آیین زرتشت|آیین زرتشتی]] نیز آیین‌هایی برای بزرگداشت زنان و مادران وجود داشته است.<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.]</ref><ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.]</ref> در [[یهودیت]]، انتساب فرد به آیین یهود از طریق مادر انجام می‌شود.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref> در [[مسیحیت]]، جایگاه [[حضرت مریم|مریم]] و بازنمایی گستردۀ او در هنر دینی، از مظاهر منزلت مادر به‌شمار می‌رود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.]</ref> در [[اسلام]]، مادران دارای مقام رفیع و مستحق پاداش‌های عظیم معنوی دانسته می‌شوند،<ref name=":0">[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> نیکی به مادر در کنار پرستش خداوند مورد تأکید قرآن قرار گرفته<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref> و روایات، حق مادر را به سبب رنج‌های [[بارداری]]، [[زایمان]] و [[شیردهی]] برتر از حق پدر دانسته‌اند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص141.</ref><ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref>
نهاد مادر با نهاد مادری متفاوت است. مادری به نقش‌های اجتماعی و تقسیم کارجنسیتی زن مانند مراقبت و پرروش فرزند اشاره دارد؛ تقسیم‌کاری که بر اساس نظریه تالکوت پارسونز، نقش تعیین کننده در استحکام نهاد خانواده دارد و منطبق با تمایز زیست‌شناختی میان دو جنس تبیین می‌شود.<ref> مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»، 1394ش، ص132.</ref> بر پایه این رویکرد، مادری نقشی است که متناسب با ویژگی‌های زیستی و جسـمانی زنـان از یک سو و خصایص روانی و عاطفی آن‌ها از سوی دیگر، امری  طبیعتا زنانه قلمداد می‌شود؛ <ref>قاسم‌پور، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرداسلامی و جامعه‌شناختی»، 1397ش، ص77.</ref> در مقابل، نقش مادر ناظر به وظایف زیستی فرد در مقام مادر است که مهم‌ترین آنها عبارتند از: پذیرفتن فرزند‌آوری <ref>ابن‌بابويه، من لايحضره الفقيه، 1413ق، ج‏3، ص389.</ref> و شیر دادن به نوزاد.<ref>سوره بقره، آیه 233.</ref>


* '''نقش بارداری:''' بر اساس آموزه‌های دینی، مادر در دوره بارداری تنها واسطه منفعل در شکل‌گیری فرزند نیست؛  بلکه  نوع غذای مادر از لحاظ حـلال و حـرام بودن، در سرشت فـرزند مؤثر دانسته می‌شود؛ حالات اخـلاقی و نیت‌های اعمال مادر در دوران حمل بر روحیات فرزند تأثیرگذار قلمداد می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref>  همچنین گفته شده؛ تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیی فرزندان نقش داشته، شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايه‌گذاري می‌شود. <ref>وجدانى فخر، الجواهر الفخرية، 1426ق، ج‌3، ص223. </ref> طبق همین منابع، تولد پاکیزه و برخورداری مادر از طهارت فکر و گوهر عفت از عوامل خوشبختی فرزند به‌شمار می‌رود.<ref>صدوق، علل‌الشرائع، 1386ش، ج‏2، ص 565. </ref>  در برخی روایات نیز آمده است که مصرف كندر توسط زنان باردار، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير و جنین دختر را خوش‌اخلاق و زيبا می‌سازد.<ref>طبرسی، مكارم الأخلاق، 1370ش، ص194.</ref> 
== بازنمایی مادر در اسطوره‌های ملل ==
* '''نقش شیردهی:''' مادران در دوران شیردهی صرفا واسطه انتقال شیر کودک نیست، بلکه از دوران بارداری تا تکامل فرزند به‌عنوان کانون محبت، نقش بنیادین در تربیت نسل ایفا می‌کند، بر همین اساس، تضعیف جایگاه مادر، به تضعیف جامعه و نسل بشر تعبیرشده است؛. مرتضی مطهری نیز بروجود تفاوت میان شیر مادر با شیر خشک، شیر گاو و یا شیر زن تأکید کرده است.<ref> [http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref>  در منابع روایی نیز تصریح شده است که هیچ شيري براي کودک با برکت‌تر از شير مادر نيست.<ref>حر عاملى، وسائل‏الشيعه، ‌1409ق‌، ج21، ص453. </ref>
مادر در اسطوره‌های ملل به دو صورت بازنمایی شده است:
*


==منزلت مادر==
'''ایزدبانوان:''' در برخی پژوهش‌ها، پرستش ایزدبانوان با ساختارهای [[مادرسالاری]] در جوامع کهن مرتبط دانسته شده است.<ref>ع[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf زیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص4.]</ref> در تمدن‌های باستانی، ایزدبانوانی چون ایزیس در مصر،<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص104-102.]</ref> هرا و دمتر در یونان<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1397592 «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون.]</ref> و [[آناهیتا]] در [[ایران]]، نماد باروری، زایش و حمایت از [[زندگی]] به‌شمار می‌رفتند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140616144014-9945-12.pdf زمانی، «پوشش زن در ایران باستان»، 1391ش، ص59.]</ref> در برخی سنت‌های چین باستان نیز زمین به‌صورت مادر، منشأ باروری و تداوم حیات تلقی می‌شد.<ref>[https://tahoor.com/fa/article/view/113701 «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور.]</ref>
مادر از جایگاه ویژه در اندیشه و زیست تاریخی انسان‌ها برخوردار بوده و از مفاهیم مهمی فرهنگی به‌شمار می‌آید. مادر در تمدن‌های باستانی دارای منزلت والا تلقی شده و ادیان نیز در تقدس بخشی آن نقش برجسته‌ای داشته‌<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه]</ref> و امروزه در رویکردهای مختلف علمی اهمیت آن مورد بررسی قرار می‌گیرد:


=== منزلت مادری در تمدن‌های باستان ===
'''مادران اسطوره‌ای:''' در اساطیر یونانی، افزون بر مادران فداکار، نمونه‌هایی از مادران بی‌رحم دیده می‌شود که برای انتقام از همسران خود، فرزندان‌شان را کشته‌اند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص18.]</ref> در مقابل، مادران در اساطیر ایرانی غالباً با صفاتی چون خردمندی، فداکاری و صلح‌جویی توصیف شده‌اند و در روایت‌هایی مانند داستان‌های [[سیاوش]]، [[اسفندیار]] و [[گشتاسب]]، در کاهش یا جلوگیری از منازعات خانوادگی نقش دارند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.]</ref> در این نظام، [[زیبایی]]، زایندگی و [[خانه‌داری]] از ویژگی‌های اصلی زن شمرده می‌شوند.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0032\u0039\u0032\u0033\u0037\u0031,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false معتکف، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، 1385ش.]</ref> مادران در اساطیر ایرانی، اغلب با ویژگی‌های مثبت، اسطوره‌سازی شده‌اند،<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1399466 آموزگار، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون.]</ref> اما گاه زنان بدسرشت چون [[سودابه]] نیز به تصویر کشیده شده‌اند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.]</ref>


* در ایران باستان در دوره‌ای از تاریخ، نظام مادرشاهی رواج داشته و نسب افراد از طریق مادر تعیین می‌شد<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/108781 «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
== بازنمایی مادر در شعر فارسی ==
* در مصر باستان؛ پسران به‌جای انتساب به پدر، خود را با نام مادرشان معرفی می‌کردند. بزرگان جامعه نیز معمولا تصویر مادران خود را در آرام‌گاه‌هایشان نقش می‌زدند تا یاد او را همواره همراه خود داشته باشند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.]</ref>
مادر از مضامین پایدار شعر فارسی است و غالباً با مفاهیمی چون مهر، [[ایثار]]، [[صبر]] و فداکاری پیوند دارد. [[سنایی]] و [[عطار نیشابوری|عطار]]، مادر را نماد محبت اصیل و [[دایه]] را نماد محبت عاریتی در بیان مفاهیم عرفانی دانسته‌اند. [[پروین اعتصامی]] به نقش مادر در خانواده و [[نقش تربیتی مادر|تربیت نسل آینده]] پرداخته است.<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/80201/زیباترین-شعرها-برای-مادر «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 1401ش.]</ref> [[فروغ فرخزاد]] در برخی سروده‌های خود، فقدان مادر و پیامدهای عاطفی آن را بازتاب داده است.<ref>[http://paikaftab.com/?p=56520 «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، 1405ش.]</ref>
* در آتن باستان، زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبوده و توجه جدی به آنها نمی‌شد؛<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> اما با مادر شدن، منزلت آنها ارتقا می‌یافت و جشن‌هایی نیز به‌منظور بزرگداشت مقام مادر برگزار می‌شد.<ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران.]</ref>
* در چین باستان، مادر از جایگاهی والا برخوردار بود. این احترام در افسانه «هاکوگا» بازتاب یافته است؛ بر اساس این روایت، هاکوگا هر روز تازیانه مادرش را بی‌هیچ ناله‌ای تحمل می‌کرد؛ اما هنگامی که مادرش سالخورده شد و دیگر توان وارد کردن ضربه‌های شدید را نداشت، هاکوگا برای ناتوانی او گریست.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما.]</ref>
* در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref>


=== منزلت مادری در آیین‌های اعتقادی ===
== روز مادر ==
مادری در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به مادر در متون و آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:
{{اصلی|روز مادر}}
روز مادر مناسبتی برای بزرگداشت مادران و نقش آنان در خانواده و جامعه است که در بیشتر کشورهای جهان برگزار می‌شود؛ هرچند تاریخ آن در کشورها یکسان نیست. شکل امروزی این مناسبت از اوایل سده بیستم میلادی در [[ایالات متحده]] رواج یافت و امروزه در بسیاری از کشورها در دومین یکشنبه ماه مه برگزار می‌شود. برخی کشورها آن را بر اساس سنت‌های دینی، فرهنگی یا ملی در تاریخ‌های دیگری گرامی می‌دارند. در [[ایران]]، پیش از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]]، [[۲۵ آذر]] روز مادر بود و پس از آن، سالروز ولادت [[حضرت فاطمه]] به‌عنوان روز زن و روز مادر تعیین شده است.<ref>[https://www.imna.ir/news/629569/روز-مادر-Û±Û´Û°Û±-کی-است-تاریخ-روز-زن-و-ولادت-Ø­Ø¶Ø±Ø «روز مادر ۱۴۰۱ کی است + تاریخ روز زن، و ولادت حضرت فاطمه زهرا»، خبرگزاری ایمنا.]</ref><ref>[https://namnak.com/mother-world-day.p80099 «روز جهانی مادر و زن»، وب‌سایت نمناک.]</ref>


* در آیین بودایی، فرزندان موظف به احترام به والدین‌اند و این احترام، زمینه‌ساز پیشرفت دنیوی دانسته می‌شود. بر پایهٔ آموزه‌های بودا، فرزند هرگز نمی‌تواند دین خود را نسبت به مادر ادا کند، زیرا او بیشترین رنج را برای فرزندانش متحمل شده است؛ از این‌رو احترام به مادر حتی از احترام به مقام‌های بلندپایهٔ بودایی نیز واجب‌تر شمرده می‌شود. بی‌احترامی به مادر در این آیین پیامدهایی ناگوار در پی دارد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref>
== پانویس ==
* [[زن در آیین هندو|زن در هندوئیسم]] به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.<ref>[https://adyannews.com/22076/جایگاه-زن-در-هندوئیسم-و-اسلام/ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز.]</ref>
* در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر یکی از اصلی‌ترین آموزه‌ها به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>
* در میان [[زن در آیین زرتشت|زرتشتیان]]، روزی به‌عنوان روز زن جشن گرفته می‌شد؛<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.]</ref> در این روز مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت می‌کردند.<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.]</ref>
* در آیین یهود، یهودی‌بودن فرد از طریق مادر به ارث می‌رسد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref> برخی پژوهشگران بر پایهٔ همین جایگاه، احتمال وجود مادرسالاری در این آیین را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، پژوهش‌های معتبرتر این نقش را محدود به حوزهٔ خانواده می‌دانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.]</ref>
* در مسیحیت، برخی پژوهشگران، فراوانیِ نقاشی‌های مریم به همراه فرزندش عیسی مسیح را نشانه‌ای از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.]</ref>
* جایگاه [[مادر]] در آموزه‌های [[اسلام]] نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ بخش قابل‌توجهی از آیات [[قرآن]] و روایات اسلامی به احترام و نیکی به مادر اختصاص یافته‌اند. در این آیین، مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی شده و پاداش معنوی بزرگی برای آن در نظر گرفته شده است، تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref>
===مادران الگو در آیات قرآن===
در قرآن برخی زنان ‌به‌عنوان مادر نمونه مورد تمجید قرار گرفته‌اند؛ از جمله:
 
* '''مادر مریم؛''' وی پس از برآورده شدن حاجتش برای فرزنددار شدن،  فرزندش را نذر عبادت خداوند کرد و از حقوق متعارف مادری چشم پوشی کرد.  برپایه آیات قرآن، وی پس از تولد فرزندش، او را مریم نامید و او و ذریه‌اش را از گزند شیطان به خدا سپرد.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 3635 -.</ref>  مفسران قرآن، در تبیین این آیات، مخاطب را به بعد مادرانگی و جنبه الگو بودگی مادر مریم متوجه ساخته‌اند و بر این باورند که برتری و پاکیزگی مریم - چنان‌که در قرآن توصیف شده- ریشه در تربیت چنین مادری دارد.<ref>جوادی‌‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص159.</ref>
* '''مریم؛''' قرآن، مریم را انسانی برگزیده و پاکیزه معرفی می‌کند که خداوند او را بر زنان دیگر، برتری داده است. <ref>سوره آل‌عمران، آیه 42.</ref> حیا و عفت او را می‌ستاید.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2530762/%DB%B3-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9% میرعمادی، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، خبرگزاری مهر.] </ref>  بر اساس این آموزه‌های، مریم با پایبندی به زیست عفیفانه<ref>جوادی‌‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص147.</ref>  به جایگاهی دست یافت که فرشتگان در محراب عبادت با او سخن مى‏گفتند، روزی‌اش از طریق غيبی به او مى‏رسيد و عیسی از او زاده شد.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17614 فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، وب‌سایت بلاغ.]  </ref>
* '''فاطمه زهرا؛''' برخی مفسران قرآن، نزول سوره کوثر -که به جایگاه مادر و اهمیت تکثیر نسل با برکت به‌مثابه خیر کثیر ناظر است- در شأن فاطمه زهرا دانسته‌اند.  همچنین آیه 8 سوره انسان که به فضیلت ایثار خانوادگی اشاره دارد در شأن فاطمه و خانواده‌اش تفسیر شده است.<ref>مکارم شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏25، ص343-344.</ref>  بر پایه گزارش‌های سیره‌نویسان؛ فاطمه برای مادر بودن و مادری کردن اهمیت جدی قایل بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71769/%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87 نوری، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، 1388ش، بی‌ص.]</ref>  فرزندش امام حسن مجتبی در روایات متعدد به فضایل مادرش اشاره کرده است؛ از جمله این‌که فاطمه شبی را یکسره به عبادت گذراند و در پایان برای مردان و زنان مؤمن دعا کرد، بی‌آن‌که چیزی برای از خدا برای خود بخواهد و به فرزندش نیز سفارش می‌کرد که در دعا و رسیدگی، نخست همسایه و سپس اهل خانه را در نظر بگیرد. امام حسین نیز در مواردی متعدد از عظمت مادرش یاد کرده است؛ از جمله در واقعه عاشورا به به انتساب خود به فاطمه مباهات کرد و آن را یکی از امتیازات خویش نسبت به دیگران برشمرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/18079/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87_%D8%B3__%D8%A8%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85_%D8%B9 عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه.] </ref>
 
==بازتاب مادر در فرهنگ و هنر==
 
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم
* قرآن کریم
* ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
* ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
* ابن‌بابويه، محمّد، من لايحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
* «احترام و نیکی پیامبر (ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۳۸۹ش.
* «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1389ش.
* احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
* احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
* «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
* «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
* «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
* آموزگار، ژاله، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1397ش.
* آموزگار، ژاله، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۷ش.
* امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
* امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
* انصاریان، حسین، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
* انصاریان، حسین، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، تاریخ بازدید مطلب: ۲۵ تیر ۱۴۰۵ش.
* «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
* پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
خط ۸۳: خط ۵۷:
* «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
* «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
* جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
* جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
* جوادی ‌آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
* ﺟﻮاﻫﺮي، ﺑﻬﺎره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎنة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، زن در ﻓﺮﻫنگ و ﻫﻨﺮ، دورة 3، ﺷﻤﺎرة 2، زﻣﺴﺘﺎن 1390ش. 
* جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
* جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
* حرعاملى، محمد بن حسن، تفصيل وسائل الشيعة،‌ قم، مؤسسه آل‌البيت، ‌1409ق‌.
* حسینی، سید غلامحسین، «تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، در کتاب نقد، شماره ۱۷، ۱۳۷۹ش.
* حسینی، سید غلامحسین، « تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، در کتاب نقد، شماره 17، 1379ش.
* خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
* خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* رجالی، محسن و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دوره 13، شماره پیاپی 36، پاییز 1391ش.
* رجالی، محسن و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دوره ۱۳، شماره پیاپی ۳۶، پاییز ۱۳۹۱ش.
* زمانی، مهدی، «پوشش زن در ایران باستان»، خردنامه، شماره 8، بهار 1391ش.
* «روز جهانی مادر و زن»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۲ش.
* صدوق، محمّد‌، علل الشرائع، قم، كتابفروشى داورى، 1386ق.
* «روز مادر ۱۴۰۱ کی است + تاریخ روز زن، و ولادت حضرت فاطمه زهرا»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۱ش.
* طبرسی، رضى‌الدين، مكارم الأخلاق‏، قم، رضى‏،1370ش.
* زمانی، مهدی، «پوشش زن در ایران باستان»، خردنامه، شماره ۸، بهار ۱۳۹۱ش.
* طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان 1402ش.
* «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۷ مرداد ۱۴۰۱ش.
* طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژه‌پردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش.
* طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
* عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
* عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
* عزیزی‌فر، امیرعباس و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی (برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم)»، متن‌شناسی ادب فارسی، سال چهاردهم، شمارة1، بهار 1401ش.
* عزیزی‌فر، امیرعباس و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی (برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم)»، متن‌شناسی ادب فارسی، سال چهاردهم، شمارة۱، بهار ۱۴۰۱ش.
* عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج: 17 تیر 1386ش.
* «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
* «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
* عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
* «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور، تاریخ بازدید مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور، تاریخ بازدید مطلب: 9 اردیبهشت 1404ش.
* «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۰ش.
* فاطمی‌مهر، فریده، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج: 15 فروردین 1401ش.
* قادرزاده، امید و محمدی، دنیا، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، پژوهش‌نامه زنان، سال ۱۶، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۴ش.
* «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1400ش.  
* قاسم‌پور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعه‌شناختی، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی»، سال ۲۴، شمار ۱۱۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش.
* قادرزاده، امید و محمدی، دنیا، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، پژوهش‌نامه زنان، سال 16، شماره 2، تابستان 1404ش.
* قاسم‌پور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعه‌شناختی، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی»، سال 24، شمار 118، پاییز و زمستان 1397ش.
* قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
* قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
* «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: 24 فروردین 1404ش.
* «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۴ش.
* «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲
* «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
* «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، تاریخ بازدید مطلب: ۲۵ تیر ۱۴۰۵ش.
* مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره 2، 1394ش.
* مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره ۲، ۱۳۹۴ش.
* محمدي، مسلم، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، در دوفصلنامه انسان‌پژوهي ديني، سال دهم، شماره 29، بهار و تابستان 1392ش.
* محمدی، مسلم، «تحلیل تفاوت‌های جنسیتی زن و مرد در علوم تجربی و آموزه‌های دینی»، در دوفصلنامه انسان‌پژوهی دینی، سال دهم، شماره ۲۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
* معتکف، فریده، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، وب‌سایت پیمان، تاریخ بازدید مطلب: 27 خرداد 1404ش.
* معتکف، فریده، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، شماره ۳۸، سال ۱۳۸۵ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ21، 1383ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ۲۱، ۱۳۸۳ش.
* مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.
* ملک احمدی، حلیمه و دیگران، «پدیدارشناسی تجربیات مادران جایگزین در زمینة اجارة رحم»، مطالعات زن و خانواده، دوره ۱، شماره ۲، مهر ۱۳۹۲ش. صفحه ۱۳۵–۱۵۳
* ملک احمدي، حليمه و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، مطالعات زن و خانواده،دوره 1، شماره 2، مهر 1392ش.، صفحه 135-153
* موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه ۶۰ و دهه ۹۰»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۰ش.
* موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش.
* نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
* میرعمادی، سید احمد، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: 22 فروردین 1394ش. 
* نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
* «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وب‌سایت جام‌جم‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: 11اردیبهشت 1392ش.
* وثوقی، منصور و فرشادی، فرزانه، «معنای مادر شده در دارالخلافهٔ ناصری، عصر قاجار از منظر جامعه‌شناسی با رویکرد تفسیری»، نامه انسان‌شناسی، سال پانزدهم، شماره۲۷، پاییز و زمستان۱۳۹۷ش.
* نوری، اعظم، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، در نامه جامعه، شماره 57، سال 1388ش.
* هاشمی، خدیجه، «مقایسه تطبیقی «منزلت زن» در الهیات فمینیستی ودکترین مهدویت»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های تخصصی امام مهدی (عج)، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
* وثوقی، منصور و فرشادی، فرزانه، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، نامه انسان‌شناسی، سال پانزدهم، شماره27، پاییز و زمستان1397ش.
* وجدانى‌فخر، قدرت‌الله، الجواهر الفخرية في شرح الروضة البهيه، قم، سماء قلم، 1426ق.
* «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
* «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
* یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
* یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
*
{{پایان منابع}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/مادر»