| (۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|سلوکیها؛}}''' دودمانی مقدونی-یونانی، حاکم بر هستۀ اصلی امپراتوری هخامنشی. | |||
سلوکیها (۳۱۲-۶۴ ق.م) دودمانی مقدونی-یونانی بودند که پس از مرگ اسکندر، بر بزرگترین بخش از قلمرو او، از آسیای صغیر تا مرزهای هند، چیره شده و امپراتوری چندفرهنگی و پهناوری را بر هستۀ اصلی قلمرو هخامنشیان بنیان نهادند. تاریخ سیاسی این دودمان فراز و فرودی چشمگیر داشت که شامل تثبیت قدرت در زمان سلوکوس یکم و جانشینانش، فروپاشی تدریجی در شرق با استقلال باختر و پارت، احیای مقطعی در عصر آنتیوخوس سوم، و در نهایت شکست از روم و انقراض آن به دست پومپه میشد. سلوکیها برای ادارۀ این قلمرو متکثر، نظام ساتراپی هخامنشی را با تقسیمبندیهای نوین ادامه دادند و با بنیانگذاری شبکهای از شهرهای جدید سلطۀ نظامی، اقتصادی و فرهنگی خود را تثبیت کردند. سیاست دینی آنان بر تساهل و همسانسازی تصویری خدایان یونانی با ایزدان محلی استوار بود و در کنار آن، کیش شخصیت پادشاه و ملکه را برای نهادینهسازی اقتدار خاندان سلطنتی بهکار میگرفتند. تلفیق فرهنگی در معماری، سکهها و هنرهای روزمره، رواج دیهیم بهعنوان نماد شاهی، و انتقال دانش بابلی به جهان یونانی از دیگر وجوه برجستۀ این دوره است. میراث اداری، نظام پولی، شهرسازی و نمادهای سلطنتی سلوکی تا دورههای اشکانی و ساسانی تداوم یافت، بااینحال این دودمان در حافظۀ تاریخی ایران تقریباً غایب است. | سلوکیها (۳۱۲-۶۴ ق.م) دودمانی مقدونی-یونانی بودند که پس از مرگ اسکندر، بر بزرگترین بخش از قلمرو او، از آسیای صغیر تا مرزهای هند، چیره شده و امپراتوری چندفرهنگی و پهناوری را بر هستۀ اصلی قلمرو هخامنشیان بنیان نهادند. تاریخ سیاسی این دودمان فراز و فرودی چشمگیر داشت که شامل تثبیت قدرت در زمان سلوکوس یکم و جانشینانش، فروپاشی تدریجی در شرق با استقلال باختر و پارت، احیای مقطعی در عصر آنتیوخوس سوم، و در نهایت شکست از روم و انقراض آن به دست پومپه میشد. سلوکیها برای ادارۀ این قلمرو متکثر، نظام ساتراپی هخامنشی را با تقسیمبندیهای نوین ادامه دادند و با بنیانگذاری شبکهای از شهرهای جدید سلطۀ نظامی، اقتصادی و فرهنگی خود را تثبیت کردند. سیاست دینی آنان بر تساهل و همسانسازی تصویری خدایان یونانی با ایزدان محلی استوار بود و در کنار آن، کیش شخصیت پادشاه و ملکه را برای نهادینهسازی اقتدار خاندان سلطنتی بهکار میگرفتند. تلفیق فرهنگی در معماری، سکهها و هنرهای روزمره، رواج دیهیم بهعنوان نماد شاهی، و انتقال دانش بابلی به جهان یونانی از دیگر وجوه برجستۀ این دوره است. میراث اداری، نظام پولی، شهرسازی و نمادهای سلطنتی سلوکی تا دورههای اشکانی و ساسانی تداوم یافت، بااینحال این دودمان در حافظۀ تاریخی ایران تقریباً غایب است. | ||
== <big> | == <big>هویت تاریخی</big> == | ||
امپراتوری سلوکی را سلوکوس یکم نیکاتور، از سرداران اسکندر مقدونی، در سال ۳۱۲ پیش از میلاد بنیان نهاد که طبق نظر مشهور در حدود ۲۴۸ سال دوام آورد. این امپراتوری در در بیشترین وسعت خود از دریای اژه تا مرزهای هند گسترش داشت<ref name=":5">{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=1}}</ref> و بخش عمدهٔ قلمرو پیشین هخامنشیان را در بر میگرفت.<ref name=":6">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=63}}</ref> تنوع فرهنگی این قلمرو ــ از آسیای صغیر و سوریه تا بین النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی ــ آن را به یک امپراتوری به معنای واقعی تبدیل کرده بود.<ref name=":7">{{پک|Degen|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis|کد=en|ص=126}}</ref> | |||
با این حال، ماهیت | با این حال، ماهیت و هویت این امپراتوری از دیرباز محل اختلاف مورخان بوده است. در سده نوزدهم، سلوکیان عمدتاً گسترشدهندگان فرهنگ یونانی در شرق معرفی میشدند؛ اما از دهه ۱۹۷۰م، برخی پژوهشگران آنان را ادامهدهنده ساختارهای اداری و سیاسی [[هخامنشیان|هخامنشی]] میدانستند.<ref name=":8">{{پک|Strootman|2011/2012|ک=Nāme-ye Irān-e Bāstān: The International Journal of Ancient Iranian Studies|ف=The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE|کد=en|ص=27-30}}</ref> پژوهشهای جدید، بهویژه از دهه ۱۹۹۰م،<ref name=":1">{{پک|Daryaee|Rollinger|4=2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Introduction|کد=en|ص=4}}</ref> این دوگانه را کنار گذاشته و امپراتوری سلوکی را دولتی با هویتی مستقل و تلفیقی از عناصر یونانی، مقدونی، ایرانی و بینالنهرینی توصیف کردهاند که نه غربی بود و نه شرقی.<ref name=":9">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=64}}</ref> | ||
== <big>رویدادهای سیاسی</big><ref group="دیدگاه">خوبه در انتهای این بخش جدول پادشاهان رو درج کنید.</ref> == | |||
=== <big>دوران بنیانگذاری و تثبیت (۳۱۲-۲۶۱ ق.م)</big> === | === <big>دوران بنیانگذاری و تثبیت (۳۱۲-۲۶۱ ق.م)</big> === | ||
تاریخ امپراتوری سلوکی با بازپسگیری بابل بهدست سلوکوس یکم در ۳۱۲ ق.م آغاز شد؛ رویدادی که مبدأ گاهشماری سلوکی نیز بهشمار میرود.<ref name=":10">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=105-106}}</ref><ref name=":11">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19}}</ref> سلوکوس که پیشتر بهدست آنتیگونوس یکچشم به مصر رانده شده بود، با حمایت بطلمیوس یکم به بابل بازگشت و با استقبال مردم این شهر روبهرو شد.<ref name=":16">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=83}}</ref><ref name=":17">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19-21}}</ref> او در جنگ بابلی (۳۱۱–۳۰۹ ق.م) آنتیگونوس را شکست داد و قلمرو خود را با تصرف ماد، سوزیانا و دیگر ساتراپیهای شرقی گسترش داد.<ref name=":18">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=31}}</ref><ref name=":0">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=106}} </ref> | |||
سلوکوس در میان سالهای ۳۰۸ تا ۳۰۵ ق.م، قلمرو خود را تا باختر، سغد و رود سند توسعه داد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=106}}</ref><ref name=":19">{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=124}}</ref> رویارویی او با چاندراگوپتا، بنیانگذار دودمان مائوریا در هند، به انعقاد پیمان صلح انجامید که بر اساس آن، سلوکوس در برابر واگذاری سرزمینهای جنوب هندوکش، ۵۰۰ فیل جنگی دریافت کرد و میان دو دودمان نیز پیوند ازدواج برقرار شد.<ref name=":20">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=388|ج=1}}</ref><ref name=":21">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=180-193}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=106}}</ref> | |||
در نبرد ایپسوس (۳۰۱ ق.م)، سلوکوس در ائتلاف با لوسیماخوس و کاساندر و با استفاه از فیلهای جنگی، آنتیگونوس را شکست داد و با الحاق آناتولی شرقی و سوریه، قلمرو خود را گسترش داد.<ref name=":22">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=35}}</ref><ref name=":23">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=390|ج=1}}</ref> او در همین دوره، عنوان باسیلئوس (پادشاه) را که میان جانشینان اسکندر رواج یافته بود، برگزید.<ref name=":12">{{پک|Coşkun|Wenghofer|2023|ک=Seleukid Ideology: Creation, Reception and Response|ف=Introduction: The Dialectics of Seleukid Ideology|کد=en|ص=13}}</ref><ref name=":24">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=175}}</ref> | |||
سالهای پایانی | سلوکوس در سالهای پایانی حکومت خود، ساختار اداری امپراتوری را سامان داد و شمار ساتراپیها را به ۷۲ رساند. او همچنین شهرهایی مانند سلوکیه بر دجله، انطاکیه، آپامیا و لائودیکه را بنیان نهاد یا توسعه داد.<ref name=":25">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=121-122}}</ref><ref name=":26">{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139|ج=۱}}</ref> سلوکیۀ دجله نیز به یکی از بزرگترین شهرهای جهان باستان تبدیل شد.<ref name=":27">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref> | ||
سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، | سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، هنگام بازگشت به مقدونیه، بهدست بطلمیوس کِراونوس ترور شد<ref name=":28">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=394|ج=1}}</ref> و پسرش آنتیوخوس یکم (۲۸۱-۲۶۱ ق.م) به سلطنت رسید.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=106}}</ref><ref name=":29">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=195-197}}</ref> آنتیوخوس که مادرش آپامه، شاهزادهای باختری، بود، در شرق از مقبولیت بیشتری برخوردار بود.<ref name=":30">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=30}}</ref> او پس از شکست گالاتیها، سیاست شهرسازی پدر را با توسعه شهرهایی مانند مرو، هرات و آیخانوم ادامه داد.<ref name=":31">{{پک|Kärvegård|Dorn|۲۰۲۶|ک=Religious Practices in Ai-Khanoum: The Three Temples in Comparison|زبان=en|ص=1}}</ref><ref name=":32">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref><ref name=":33">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ج=۱|ص=34}}</ref> | ||
=== <big>دوران افول و درگیریهای داخلی (۲۶۱-۲۲۳ ق.م)</big> === | === <big>دوران افول و درگیریهای داخلی (۲۶۱-۲۲۳ ق.م)</big> === | ||
مرگ آنتیوخوس یکم در ۲۶۱ ق. | با مرگ آنتیوخوس یکم در ۲۶۱ ق.م، و به قدرت رسیدن پسرش آنتیوخوس دوم (۲۶۱-۲۴۶ ق.م) دورهای از بیثباتی آغاز شد. آنتیوخوس دوم بیشتر دوران حکومت خود را در جنگ دوم سوریه (۲۶۰-۲۵۳ ق.م) با بطلمیوس دوم گذراند. این جنگ سرانجام به صلح انجامید که بر اساس آن، آنتیوخوس دوم با برنیکه، دختر بطلمیوس، ازدواج کرد و همسر نخستش لائودیکه را طلاق داد.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=398|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|Cole|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca.312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=SELEUCID AND PTOLEMAIC IMPERIAL ICONOGRAPHY IN THE SYRIAN WARS (274–168 BСE): THE ROLE OF DYNASTIC WOMEN|کد=en|ص=50}}</ref> | ||
پس از مرگ آنتیوخوس دوم در ۲۴۶ ق.م، لائودیکه پسرش سلوکوس دوم را جانشین | پس از مرگ آنتیوخوس دوم در ۲۴۶ ق.م، لائودیکه همسر نخست او پسرش سلوکوس دوم را جانشین پدر اعلام کرد؛ بطلمیوس سوم نیز برای دفاع از حقوق خواهرش برنیکه به سوریه لشکر کشید. در این جنگ که به «جنگ لائودیکه» مشهور شد (جنگ سوم سوریه، ۲۴۶-۲۴۱ ق.م)، بطلمیوس سوم موقتاً بابل را تصرف کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=463-466}}</ref> | ||
همزمان با جنگ لائودیکه، دو ساتراپی کلیدی شرق، باختر و پارت، | همزمان با جنگ لائودیکه، دو ساتراپی کلیدی شرق، باختر و پارت، دست به شورش زدند. در باختر (بلخ)، دیودوتوس یکم، ساتراپ یونانی این منطقه، استقلال عملی خود را از سلوکیان اعلام کرد.<ref>{{پک|Gardner|1878|ک=A Catalogue of the Greek Coins in the British Museum. The Seleucid Kings of Syria|زبان=en|ج=۱|ص=xvi}}</ref><ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=230-232}}</ref> در پارت نیز آندرآگوراس شورش کرد، اما اندکی بعد ارشک یکم او را شکست داد و دولت اشکانی را بنیان نهاد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=110-111}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=107}}</ref> با این جداییها، که در حدود ۲۵۰ ق.م رخ دادند، امپراتوری سلوکی سرزمینهای شرقی خود را برای همیشه از دست داد.<ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139-140|ج=۱}}</ref> | ||
در غرب، آنتیوخوس هیراکس، برادر کوچکتر سلوکوس دوم، سر به شورش برداشت. این شورش تا زمان مرگ هیراکس در تبعید ادامه یافت و امپراتوری را بیش از پیش تضعیف کرد.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=43-45}}</ref><ref>{{پک|Erickson|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Introduction|کد=en|ص=1}}</ref> سلوکوس سوم (۲۲۶-۲۲۳ ق.م) تنها سه سال سلطنت کرد و در جنگ کشته شد.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=403|ج=۱}}</ref> و آنتیوخوس سوم در ۲۲۳ ق.م در حالی بر تخت نشست که امپراتوری در آستانۀ فروپاشی قرار داشت.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=329-330}}</ref> نخستین چالش او شورش مولون، ساتراپ ماد، با حمایت مردم محلی بود. آنتیوخوس سوم در ۲۲۰ ق.م مولون را شکست داد و شورش را سرکوب کرد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=117}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108}}</ref> | |||
=== <big>احیای موقت قدرت (۲۲۳-۱۴۱ ق.م)</big> === | === <big>احیای موقت قدرت (۲۲۳-۱۴۱ ق.م)</big> === | ||
آنتیوخوس سوم (۲۲۳-۱۸۷ ق.م)، امپراتوری را از فروپاشی نجات داد.<ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=332-333}}</ref> با لشکرکشی | آنتیوخوس سوم (۲۲۳-۱۸۷ ق.م)، امپراتوری را از فروپاشی نجات داد.<ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=332-333}}</ref> او با لشکرکشی به شرق (۲۱۲-۲۰۵/۴ ق.م) کوشید ساتراپیهای شرقی را بار دیگر زیر فرمان سلوکیان در آورد. <ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=10}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108-110}}</ref> بدین منظور به پارت لشکر کشید و ارشک دوم را شکست داد و با او پیمان اتحاد بست.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=109}}</ref> سپس به باختر رفت و پس از دو سال محاصره، اوتیدموس یکم را به صلح وادار کرد.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=82}}</ref><ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=113}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=61}}</ref> | ||
در غرب، آنتیوخوس سوم در جنگ پنجم سوریه (۲۰۲-۱۹۵ ق.م) بطلمیوس پنجم را شکست داد و کوئله سوریه (فلسطین و فنیقیه) را | در غرب، آنتیوخوس سوم در جنگ پنجم سوریه (۲۰۲-۱۹۵ ق.م) بطلمیوس پنجم را شکست داد و کوئله سوریه (فلسطین و فنیقیه) را به قلمرو خود افزود.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref> اما در اروپا از رومیان شکست خورد. بر اساس پیمان صلح آپامه (۱۸۸ ق.م)، سلوکیها تمامی سرزمینهای غرب کوههای توروس را از دست دادند. آنها همچنین ناوگان خود را به ده کشتی محدود کردند و غرامتی سنگین را پرداختند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=85-92}}</ref><ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=363-367}}</ref> | ||
آنتیوخوس سوم که برای تأمین غرامت به منابع مالی نیاز داشت، در ۱۸۷ ق.م به عیلام لشکر کشید و در آنجا هنگام غارت یک معبد کشته شد.<ref name=":2">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=110-111}}</ref> پسرش آنتیوخوس چهارم اپیفانس (۱۶۴ | آنتیوخوس سوم که برای تأمین غرامت به منابع مالی نیاز داشت، در ۱۸۷ ق.م به عیلام لشکر کشید و در آنجا هنگام غارت یک معبد کشته شد.<ref name=":2">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=110-111}}</ref> پسرش آنتیوخوس چهارم اپیفانس (۱۸۷-۱۶۴ ق.م) تلاش کرد با شهرسازی و ایجاد وحدت فرهنگی، قدرت سلوکی را بازسازی کند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=183-184}}</ref> اما این سیاست او در یهودیه به شورش مکابیان (۱۶۷-۱۶۰ ق.م) انجامید که استقلال یهودیه را در پی داشت.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref> سرانجام آنتیوخوس چهارم در ۱۶۴ ق.م در پرسیس (نزدیک اصفهان امروزی) درگذشت.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=110-111}}</ref> | ||
مرگ | با مرگ او، امپراتوری دوباره دچار بحران جانشینی شد. در شرق، مهرداد یکم اشکانی (حدود ۱۷۱-۱۳۸ ق.م) در حدود ۱۴۸ ق.م ماد را تصرف کرد و در ۱۴۱ ق.م سلوکیۀ دجله و بابل را به قلمرو خود افزود.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=312}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=111-113}}</ref> | ||
=== <big>افول نهایی و سقوط (۱۴۱-۶۴ ق.م)</big> === | === <big>افول نهایی و سقوط (۱۴۱-۶۴ ق.م)</big> === | ||
پس از سقوط بابل، | پس از سقوط بابل، امپراتوری سلوکی گرفتار نزاعهای خاندانی شد. تلاشها برای بازپسگیری قلمروهای از دست رفته نیز ناکام ماند. در ۱۳۹ ق.م، دِمتریوس دوم برای بازپسگیری ساتراپیهای شرقی لشکر کشید، اما شکست خورد و به اسارت اشکانیان درآمد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=112}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=92-93}}</ref> | ||
آنتیوخوس هفتم (۱۳۸-۱۲۹ ق.م) آخرین تلاش جدی را برای بازپسگیری قلمرو انجام داد. او در ۱۳۰ ق.م با ارتشی بزرگ به شرق لشکر کشید و بابل و ماد را بازپس گرفت.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=11}}</ref><ref name=":3">{{پک|پیغمبری|۱۳۹۹|ک=پژوهشهای ایرانشناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانیمآبی|ص=54}}</ref> اما مردم ماد که از رفتار سرداران سلوکی ناراضی بودند، با اشکانیان متحد شدند. در نبردی که روی داد، آنتیوخوس هفتم کشته شد.<ref>{{پک|پیغمبری|۱۳۹۹|ک=پژوهشهای ایرانشناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانیمآبی|ص=54}}</ref> این شکست، به سلطهٔ سلوکیان بر فلات ایران برای همیشه پایان داد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=113}}</ref> | |||
در غرب، قلمرو سلوکی به سوریه و بخشهایی از کیلیکیه محدود شد و امپراتوری گرفتار جنگهای داخلی گردید. سرانجام در ۶۴ ق.م، پومپه سردار رومی، آخرین پادشاه سلوکی را برکنار کرد و سوریه به یکی از استانهای روم تبدیل شد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=393}}</ref><ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=29-30}}</ref> | |||
جدول: پادشاهان اصلی و قطعی سلوکی (۳۱۲-۶۴ ق.م)<ref>{{پک/بن|312|ک=Virtual Religion Network|ف=LINEAGE|زبان=en}}</ref> | |||
{| class="wikitable" | |||
|+ | |||
!پادشاه | |||
!دوران حکومت (ق.م.) | |||
!مهمترین رویدادها و ویژگیهای دوره | |||
|- | |||
|سلوکوس یکم (نیکاتور) | |||
|۳۱۲-۲۸۱ | |||
|بنیانگذاری امپراتوری و برخی از شهرهای مهم | |||
|- | |||
|آنتیوخوس یکم (سوتر) | |||
|۲۸۱-۲۶۱ | |||
|تثبیت امپراتوری؛ توسعۀ شهرهای شرقی | |||
|- | |||
|آنتیوخوس دوم (تئوس) | |||
|۲۶۱-۲۴۶ | |||
|جنگ دوم سوریه با مصر؛ ازدواج سیاسی | |||
|- | |||
|سلوکوس دوم (کالینیکوس) | |||
|۲۴۶-۲۲۶ | |||
|جنگ سوم سوریه ؛ جدایی باختر و پارت از امپراتوری | |||
|- | |||
|سلوکوس سوم (سوتر) | |||
|۲۲۶-۲۲۳ | |||
|دوران کوتاه سلطنت | |||
|- | |||
|آنتیوخوس سوم (بزرگ) | |||
|۲۲۳-۱۸۷ | |||
|بازگرداندن حاکمیت بر پارت و باختر؛ شکست از روم | |||
|- | |||
|سلوکوس چهارم (فیلوپاتور) | |||
| ۱۸۷-۱۷۵ | |||
|بازسازی اقتصاد و پرداخت غرامت به روم | |||
|- | |||
|آنتیوخوس چهارم (اپیفانس) | |||
|۱۷۵-۱۶۴ | |||
|سیاستهای تلفیقگرایانه و هلنیسازی اجباری یهودیه | |||
|- | |||
|آنتیوخوس پنجم (اوپاتور) | |||
| ۱۶۴-۱۶۲ | |||
|سلطنت در کودکی؛ آشفتگی داخلی و نفوذ روم | |||
|- | |||
|دِمتریوس یکم (سوتر) | |||
|۱۶۲-۱۵۰ | |||
| بازسازی قدرت سلوکی در شرق | |||
|- | |||
|الکساندر بالاس | |||
|۱۵۰-۱۴۵ | |||
|سلطنت با حمایت روم | |||
|- | |||
|دِمتریوس دوم (نیکاتور) دوره ۱ | |||
|۱۴۵-۱۳۸ | |||
|لشکرکشی به شرق و اسارت به دست اشکانیان | |||
|- | |||
|آنتیوخوس هفتم (سیدتس) | |||
|۱۳۸-۱۲۹ | |||
| نبرد با اشکانیان و پایان قطعی سلطۀ سلوکی بر ایران | |||
|- | |||
|دِمتریوس دوم (نیکاتور) دوره ۲ | |||
|۱۲۹-۱۲۶ | |||
|بازگشت از اسارت اشکانی و کشتهشدن در جنگ داخلی | |||
|- | |||
|آنتیوخوس هشتم (گریپوس) | |||
|۱۲۵-۹۶ | |||
|دورۀ جنگهای داخلی مداوم و فروپاشی اقتدار مرکزی | |||
|- | |||
|آنتیوخوس سیزدهم (آسیاتیکوس) | |||
|۶۹-۶۴ | |||
|برکناری توسط رومیها و برچیده شدن سلطنت سلوکیه | |||
|} | |||
== <big>ساختار حکمرانی</big> == | |||
=== <big>ساختار قدرت دربار</big> === | |||
امپراتوری سلوکی حول شخص پادشاه و دربار سیّار او سشکل میگرفت. دربار، شبکهای از اطرافیان شاه بود که همراه او حرکت میکرد و در مکانهای مختلف، از جمله در اردوگاههای نظامی بر پا میشد.<ref>{{پک|Strootman|2007|ک=The Hellenistic Royal Court: Court Culture, Ceremonial and Ideology in Greece, Egypt and the Near East, 336-30 BCE|زبان=en|ص=8}}</ref> مقام پادشاهی بر اساس توانایی در فرماندهی ارتش و ادارۀ امور به دست میآمد، نه صرفاً از راه نسب.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=96}}</ref> | |||
شاه در میدان نبرد، شخصاً سوارهنظام جناح راست را فرماندهی میکرد. محافظان سلطنتی (agema) گرداگرد او را میگرفتند.<ref>{{پک|Strootman|2007|ک=The Hellenistic Royal Court: Court Culture, Ceremonial and Ideology in Greece, Egypt and the Near East, 336-30 BCE|زبان=en|ص=31, 35, 43-44}}</ref> شکست در نبرد، به کنار نهادن دیهیم و جامۀ سلطنتی میانجامید که به معنای از دست دادن مشروعیت و حق سلطنت بود.<ref>{{پک|Strootman|2007|ک=The Hellenistic Royal Court: Court Culture, Ceremonial and Ideology in Greece, Egypt and the Near East, 336-30 BCE|زبان=en|ص=35}}</ref> | |||
قدرت شاه نامحدود نبود. او قدرت را با گروهها و خاندانهای قدرتمند درباری تقسیم میکرد و گاه حتی رهبر بلامنازع آنان نیز به شمار نمیرفت.<ref>{{پک|Strootman|2007|ک=The Hellenistic Royal Court: Court Culture, Ceremonial and Ideology in Greece, Egypt and the Near East, 336-30 BCE|زبان=en|ص=11}}</ref> شاه را حلقهای از نخبگان با عنوان دوستان (philoi) در بر میگرفتند. ورود به این جرگه به ارادۀ شاه بستگی داشت و جایگاه آنان یک رابطۀ شخصی با پادشاه بود، نه مقامی موروثی. این جایگاه با مرگ شاه یا تغییر دودمان از میان میرفت.<ref>{{پک|Bevan|1902|ک=The House of Seleucus|زبان=en|ج=2|ص=281}}</ref> شبکۀ دوستان واسطۀ میان دربار و جوامع محلی بود و انسجام امپراتوری را حفظ میکرد.<ref>{{پک|Strootman|2007|ک=The Hellenistic Royal Court: Court Culture, Ceremonial and Ideology in Greece, Egypt and the Near East, 336-30 BCE|زبان=en|ص=12}}</ref> | |||
همۀ امور اداری، مالی و نظامی امپراتوری در همان دربار انجام میشد که شامل دفترخانه (chancellery)، دیوانسالاری مالیاتی، و شورایی میشد که به شاه مشورت میداد.<ref>{{پک|Strootman|2007|ک=The Hellenistic Royal Court: Court Culture, Ceremonial and Ideology in Greece, Egypt and the Near East, 336-30 BCE|زبان=en|ص=11-12}}</ref><ref>{{پک|Bevan|1902|ک=The House of Seleucus|زبان=en|ج=2|ص=280}}</ref><ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=366}}</ref> بالاترین مقام اجرایی، صدراعظم بود که در غیاب شاه یا در دوران کودکی او، زمام امور را در دست میگرفت.<ref>{{پک|Bevan|1902|ک=The House of Seleucus|زبان=en|ج=2|ص=282}}</ref> مناصب دیگری نیز در ساختار دربار وجود داشتند: دبیر اول برای مکاتبات، وزیر دارایی برای امور مالی و پزشک ارشد.<ref>{{پک|Bevan|1902|ک=The House of Seleucus|زبان=en|ج=2|ص=282-283}}</ref> در مواقع حساس، مجمع ارتش نیز فراخوانده میشد. این نهاد که ریشه در سنت کهن مقدونی داشت، میتوانست جانشینی شاه را تأیید کند یا در تصمیمگیریهای کلان نقش بگیرد.<ref>{{پک|Bevan|1902|ک=The House of Seleucus|زبان=en|ج=2|ص=271}}</ref><ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=50-52}}</ref> | |||
=== <big>ساختار اداری و مالی</big> === | |||
اساس سازماندهی امپراتوری سلوکیها، نظام ساتراپی بود که از دوران هخامنشی به ارث رسیده بود. قلمرو به ساتراپیهای بزرگ تقسیم میشد که در رأس هر یک، ساتراپ یا استرتیگاس(strategos) قرار داشت. بااینحال، ساتراپیهای سلوکی کوچکتر از دورهٔ هخامنشی بودند و قدرت ساتراپها نیز محدودتر شده بود؛ آنان از مرکز دستور میگرفتند و ادارات مالی ساتراپیها نیز مستقل از آنان عمل میکردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=128}}</ref><ref name=":4">{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیها تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=104|ج=3}}</ref> | |||
نوآوری اصلی سلوکیها، ایجاد یک لایهٔ میانی جدید به نام اپارشی بود. هر ساتراپی به چندین اپارشی (''eparchy)'' تقسیم میشد و این واحدهای کوچکتر، انعطاف بیشتری برای ادارهٔ محلی فراهم میکردند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=2-3}}</ref> در رأس هر اپارشی، والیی با عنوان به اپیستات (epistatēs) قرار داشت که بر کلیهٔ امور سیاسی و مالی آن حوزه نظارت میکرد.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیها تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=104|ج=3}}</ref> در سطحی پایینتر، واحدهای کوچکتری به نام هیپارشی(''hyparchy)'' وجود داشتند که هریک چند روستا را شامل میشدند.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=123-124}}</ref> | |||
عنوان استرتیگاس بهتدریج جایگزین ساتراپ شد و آنتیوخوس سوم در اواخر سدهٔ سوم ق.م عنوان ساتراپ را رسماً لغو و استرتیگاس را برای تمام استانها به کار برد.<ref name=":122">{{پک|Candotti|Giudice|2024|ک=La ricezione dell’ultimo Alessandro: Mirabilia e violenza al di qua e al di là dell’Indo|ف=The Seleucid Influence on the Gandhāran Administrative System: A Study on the Greek-Derived Political Offices with Special Reference to the Indo-Scythian Kingdom of Apraca|کد=en|ص=246}}</ref> ساتراپیهای شرقی اغلب زیر فرمان یک استرتیگاس کل قرار داشتند که مقر او در هگمتانه بود.<ref>{{پک|پیغمبری|1397|ک=پژوهشهای ایرانشناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانیمآبی|ص=50}}</ref> | |||
در حوزهٔ اقتصاد، سلوکیها ساختار مالی هخامنشی را ادامه دادند. پایۀ این نظام، مالیاتبندی بر اساس انواع زمین از قبیل سلطنتی، اشرافی و وقفی معابد بود.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=201}}</ref> مالیات اصلی که در منابع فُروس (phoros) یا خراج نام داشت، مبلغی ثابت و غیرقابلکاهش بود که از شهرها و قبایل گرفته میشد. در کنار آن، انواع دیگری از مالیات، شامل مالیات سرانه، بر معاملات، بر ثروت و بر برده نیز وصول میشد.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127}}</ref> سلوکیها برای تأمین هزینههای دولت و پاداش به وفاداران، زمینهای بزرگ را به شاه، خاندان سلطنتی، درباریان، سرداران و مالکان عمدهٔ یونانی، مقدونی و ایرانی واگذار میکردند؛<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=112}}</ref> در همان حال، با اعطای معافیتهای مالیاتی، وفاداری شهرها و نخبگان محلی را جلب میکردند.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=317}}</ref> | |||
نظام پولی سلوکیان یکپارچگی چشمگیری داشت. آنان سکههای نقرهٔ خود را بر اساس استاندارد وزنی آتیک ضرب میکردند و این سکهها در سراسر قلمرو آزادانه گردش داشتند.<ref name=":13">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=2}}</ref> واحد اصلی سکه، چهاردراخمی با وزن حدود ۱۷ گرم بود و تنها سکههای شاهی پول قانونی به شمار میرفتند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=106|ج=3}}</ref> سکههای نقره بیشتر در تجارت بیناستانی بهکار میرفتند و سکههای مسی نقش پول خرد را در سطح محلی داشتند.<ref name=":14">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=6-7}}</ref> بررسیهای جدید همچنین از وجود شبکهای منظم برای تهیه و توزیع فلز مس و آلیاژهای آن در شرق مدیترانه خبر میدهند که احتمالاً توسط دولت سلوکی هماهنگ میشد.<ref name=":15">{{پک|Ashkenazi|Klein|Lichtenberger|Tal|2026|ک=Metallography, Microstructure, and Analysis|ف=Archaeometallurgical Characterization of Seleucid Leaded Bronze Coins: Towards an Understanding of Flans Standardization|کد=en|ص=29}}</ref> | |||
سلوکیان بر راههای کاروانرو و گذرگاههای مهم تجاری تسلط داشتند و از این راه درآمد بسیاری بهدست میآوردند. موقعیت جغرافیایی قلمرو آنان که از مدیترانه تا خلیج فارس و آسیای مرکزی گسترده بود، ایشان را در مرکز شبکههای تجاری شرق و غرب قرار داده بود.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref> | |||
در دریا نیز ناوگان سلوکی از مسیرهای تجاری خلیج فارس حفاظت میکرد. سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم پایگاههای دریایی در جزایر خلیج فارس از جمله ایکاروس (فیلکه امروزی) و تیلوس (بحرین) ساختند.<ref>{{پک|Schäfer|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucids and the Seas|کد=en|ص=273-275}}</ref> سلوکیهٔ دجله نیز مرکز عمدهٔ تجارت میان هند، مدیترانه و سرزمینهای میان آنها باقی ماند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref> | |||
=== <big>تشکیلات نظامی</big> === | |||
ارتش سلوکی وارث سنتهای نظامی مقدونی و هخامنشی بود و از سه بخش اصلی تشکیل میشد: پیادهنظام سنگین (فالانژ)، سوارهنظام، و نیروهای کمکی از اقوام گوناگون. فالانژ ستون فقرات ارتش بود و سوارهنظام نیروی ضربت را تأمین میکرد. فرماندهی عالی معمولاً با شخص شاه بود، اما گاه نایبالسلطنه، ولیعهد یا فرماندهان حرفهای نیز این نقش را بر عهده میگرفتند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=85-86}}</ref> | |||
منبع اصلی تأمین نیروی انسانی ارتش سلوکی، نظام مستعمرات نظامی (کلروخی) بود. در این نظام، به مهاجران یونانی-مقدونی زمین واگذار میشد و در ازای آن، خود و فرزندانشان موظف به خدمت نظامی بودند. این سربازان تا زمانی که زمین خانوادگی را به ارث میبردند، در خدمت فعال باقی میماندند. پس از آن، با حفظ آموزش و وفاداری، به نیروی ذخیره تبدیل میشدند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=5-9}}</ref> | |||
== | فالانژ نیزههای بلند ۲۱ فوتی (حدود ۶.۴ متر) حمل میکرد و سپری کوچک به قطر ۴۵ سانتیمتر داشت.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=54}}</ref> این نیروها عمدتاً از نوادگان شهرکنشینان مقدونی و یونانی تأمین میشدند. پتانسیل نیروی انسانی مستعمرات نظامی برای پیادهنظام سنگین و نیمهسنگین حدود ۴۷,۰۰۰ نفر بود.<ref>{{پک|McLeod|, Wallace, 1977, “|ک=The American Historical Review|ف=Review: The Seleucid Army|کد=en|ص=70}}</ref> یگان نخبهٔ پیادهنظام، سپرهای نقرهای» (Argyraspides) نام داشت که ۱۰,۰۰۰ نفر از میان فرزندان مستعمرهنشینان نظامی برگزیده میشدند و گارد سلطنتی را در میدان نبرد تشکیل میدادند. درون این گارد نیز یک یگان ویژهٔ ۲,۰۰۰ نفری به نام هیپاسپیستها (hypaspists) حضور داشت که در نبردهای مهم در کنار شاه مستقر میشدند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=59-65}}</ref> | ||
سوارهنظام سلوکی به گارد و خط مقدم تقسیم میشد. گارد سوارهنظام دو یگان ۱,۰۰۰ نفری داشت: آگما (Agema) که از سوارهنظام مادی تشکیل میشد و همراهان (Companions) که عمدتاً از یونانیان و مقدونیان تأمین میشدند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=68-69}}</ref> بخش عمدهٔ سوارهنظام خط مقدم را «کاتافراکتها» (kataphraktoi) تشکیل میدادند که هم سوار و هم اسب را زرهپوش میکردند. این نوع سوارهنظام پس از لشکرکشی آنتیوخوس سوم به پارت (۲۱۰-۲۰۶ پ.م) وارد ارتش شد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=74-75}}</ref> | |||
ارتش سلوکی نیروهای کمکی را نیز از سراسر امپراتوری به خدمت میگرفت. کمانداران کرتی، نیروهای نیمهسنگین تراکیهای، نیزهاندازان کُرد (کارداکها) از مناطق کوهستانی ماد، و شترسواران عرب، همگی با جنگافزارهای سنتی خود در ارتش حضور داشتند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ص=48-51|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=}}</ref> فیلهای جنگی هندی نیز از ادوات ویژهٔ ارتش سلوکی بودند که در نبردهای بزرگ استفاده میشدند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=76, 79-80}}</ref> سلوکیان تنها دولت هلنیستی بودند که از ارابههای داسدار نیز استفاده میکردند. این سلاح که از هخامنشیان به ارث رسیده بود، پس از فاجعهٔ ماگنزیا که در آن ارابهها باعث فروپاشی جناح چپ ارتش شدند، برای همیشه کنار گذاشته شد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=83-84}}</ref> | |||
در سدهٔ سوم پیش از میلاد، واژهٔ مقدونی در ارتش سلوکی دیگر به معنای زادگاه نبود، بلکه یک عنوان حقوقی بود. این عنوان خدمت سربازی را اجباری میکرد و از پدر به پسر به ارث میرسید.<ref>{{پک|Sekunda|1994|ک=Seleucid and Ptolemaic Reformed Armies 168-145 BC. Volume 1: The Seleucid Army under Antiochus IV Epiphanes|زبان=en|ج=۱|ص=12}}</ref> | |||
با از دست رفتن استانهای شرقی در میانهٔ سدهٔ دوم پیش از میلاد، توان نظامی سلوکیان کاهش یافت و پس از تصرف ماد بهدست پارتیان، سوارهنظام مادی گارد آگما با سربازانی تسالی از یونان جایگزین شد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1979|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=70}}</ref> | |||
=== <big>شهرسازی و سیاست اسکان</big> === | |||
شهرسازی یکی از ارکان اصلی حکومت سلوکیان بود و هدفی فراتر از ساختوساز را دنبال میکرد. این برنامه که ریشه در سیاستهای اسکندر داشت، برای تثبیت سلطه بر قلمروهای فتحشده طراحی شده بود. هدف دیگر آن، ایجاد زنجیرهای از پایگاههای وفادار در سراسر امپراتوری بود. سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم در این زمینه پیشگام بودند و شهرهایی مانند سلوکیۀ دجله، انطاکیه، آپامیا و لائودیکه را ساختند یا گسترش دادند.<ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=26}}</ref><ref>{{پک|بهروزی|1379|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=105، 109-111}}</ref><ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=76}}</ref> | |||
این شهرها بر اساس کارکردشان به چهار دسته تقسیم میشدند: نظامی، بازرگانی-تولیدی، کشاورزی-تولیدی و سیاسی-اداری. برای نمونه، آیخانوم در باختر یک پایگاه نظامی بود، انطاکیهٔ پارس (بوشهر امروزی) بر تجارت خلیج فارس متمرکز بود، و سلوکیهٔ دجله و سارد به مراکز اداری و سیاسی تبدیل شدند.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref><ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=217}}</ref> | |||
شهرهای سلوکی با الگوی شطرنجی هیپوداموسی طراحی میشدند. عناصر اصلی آنها شامل آگورا (میدان مرکزی)، معابد، تئاتر، ژیمناسیوم، حمامها و ساختمانهای اداری میشدند. این شهرها برخلاف پولیسهای یونان قدیم، خودمختاری کامل نداشتند و تنها در امور داخلی آزاد بودند.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=114}}</ref> در رأس شورای این شهرها، نمایندگان شاه با عنوان اپیستات قرار میگرفتند که وفاداری شهر را تضمین میکردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=126}}</ref> | |||
بسیاری از این شهرها هستۀ نظامی داشتند و به عنوان مستعمرات نظامی آغاز به کار میکردند. این مستعمرات میتوانستند بهتدریج به یک پولیس کامل با شورا، مجمع، قضات منتخب و ژیمناسیوم تبدیل شوند. این نظام، ستون فقرات ارتش سلوکی را تشکیل میداد.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=5-9}}</ref> | |||
آیخانوم در باختر، مهمترین محوطۀ کاوششدۀ هلنیستی در آسیای مرکزی، نمونهای روشن از این شهرهای ترکیبی است. این شهر در اوایل سدۀ سوم پیش از میلاد و در زمان آنتیوخوس یکم بهعنوان مرکز قدرت سلوکی در باختر شرقی طراحی شد.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=217}}</ref> فرهنگ مادی آن ترکیبی از عناصر یونانی، بینالنهرینی، ایرانی و آسیای مرکزی است.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=162}}</ref> این شهر ژیمناسیوم، تئاتر و فواره داشت، اما تنها معابد آن طراحی پارسی و بینالنهرینی دارند و هیچ نشانی از معماری مذهبی یونانی در آنها دیده نمیشود. کاخ سلطنتی آن نیز طرح کلیاش را از کاخهای هخامنشی مانند تختجمشید و شوش الگو گرفته بود، با این حال جزئیات معماری آن کاملاً یونانی بود.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=71}}</ref> | |||
== <big>اقتصاد و معیشت مردمی</big> == | |||
شناخت زندگی اقتصادی مردم عادی در امپراتوری سلوکی، بیشتر متکی بر پایۀ اسناد بابلی میباشد که بر روی الواح گِلی و در گاهشمارهای نجومی ثبت شدهاند.<ref>{{پک|Pirngruber|2017|ک=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|زبان=en|ص=4,9}}</ref><ref>{{پک|van der Spek|2004|ک=Le roi et l'économie. Autonomies locales et structures royales dans l'économie de l'empire séleucide|ف=Palace, Temple and Market in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=41}}</ref> این شواهد نشان میدهند که اقتصاد بابل بر پایۀ کشاورزی آبی و شبکۀ متراکم کانالهای دجله و فرات استوار بود. این نظام بازدهی بالایی داشت و نسبت بذر به محصول گاه به ۱۵ برابر میرسید.<ref>{{پک|Aperghis|۲۰۰۸|ک=The Classical Review|ف=Review: The Seleucid Economy|کد=en|ص=63-64}}</ref> جو و خرما، با تأمین بیش از دو سوم کالری روزانه، ستون اصلی تغذیۀ مردم بودند.<ref>{{پک|Pirngruber|2017|ک=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|زبان=en|ص=17}}</ref> این اقتصاد دو-محصولی، با برداشت جو در بهار و خرما در پاییز، نوسانات فصلی قیمت را کاهش میداد.<ref>{{پک|Pirngruber|2017|ک=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|زبان=en|ص=72}}</ref> پرورش گوسفند برای تولید پشم و گوشت، بهویژه توسط معابد که صاحب گلههای بزرگ بودند، هم رواج داشت. با این حال، زندگی اقتصادی پایدار نبود و در سال ۲۷۴/۲۷۳ پیش از میلاد، همزمان با یک درگیری نظامی، گاهشماری نجومی از قحطی شدیدی حکایت دارد که مردم را به فروش فرزندانشان واداشته بود.<ref>{{پک|van der Spek|2004|ک=Le roi et l'économie. Autonomies locales et structures royales dans l'économie de l'empire séleucide|ف=Palace, Temple and Market in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=305, 313}}</ref> | |||
زمینهای کشاورزی در دست سه نهاد اصلی، شاه، معابد و مالکان خصوصی، قرار داشت که توسط دهقانان یا نظامیان کشت میشدند.<ref>{{پک|van der Spek|2004|ک=Le roi et l'économie. Autonomies locales et structures royales dans l'économie de l'empire séleucide|ف=Palace, Temple and Market in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=304}}</ref> دهقانانی که بر روی زمینهای سلطنتی کار میکردند، با فروش یا واگذاری زمین، همراه آن منتقل میشدند.<ref>{{پک|Pirngruber|2017|ک=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|زبان=en|ص=47}}</ref><ref>{{پک|Aperghis|۲۰۰۸|ک=The Classical Review|ف=Review: The Seleucid Economy|کد=en|ص=111}}</ref> معابد علاوه بر زمینهای پهناور، گلههای بزرگ گوسفند، و نیروی کار گسترده و متخصصی مانند آسیابان، بافنده، کاتب و پزشک نیز در اختیار داشتند. درآمدشان از محل کمکهای مردمی، بهرهبرداری از داراییها، و گاه حمایتهای مالی شاهان تأمین میشد.<ref>{{پک|van der Spek|2004|ک=Le roi et l'économie. Autonomies locales et structures royales dans l'économie de l'empire séleucide|ف=Palace, Temple and Market in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=305}}</ref> | |||
قیمت کالاها در بابل بر پایۀ عرضه و تقاضا در بازار تعیین میشد، نه با فرمان شاه یا معبد.<ref>{{پک|van der Spek|2004|ک=Le roi et l'économie. Autonomies locales et structures royales dans l'économie de l'empire séleucide|ف=Palace, Temple and Market in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=305}}</ref> گاهشمارهای نجومی بابلی، ثبتهای روزانه و ماهانۀ قیمت شش کالای اساسی (جو، خرما، کنجد، شاهی، کوسکوتا و پشم) را برای چندین سده حفظ کردهاند.<ref>{{پک|van der Spek|2007|ک=Feeding the Ancient City|ف=Feeding Hellenistic Seleucia on the Tigris|کد=en|ص=41}}</ref> بر اساس این دادهها، قیمت جو در دورۀ ثبات سلوکی، حدود ۳۰۰ تا ۱۴۱ پیش از میلاد، پایین و باثبات بوده است.<ref>{{پک|van der Spek|2004|ک=Le roi et l'économie. Autonomies locales et structures royales dans l'économie de l'empire séleucide|ف=Palace, Temple and Market in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=305, 309}}</ref> | |||
در کنار نحوۀ تأمین معاش، زندگی مردم عادی عمیقاً تحت تأثیر نظام مالیاتی قرار داشت. مالیاتهای اصلی، از جمله مالیات بر زمین (عشر)، مالیات سرانه، و مالیات نمک، میبایست به صورت نقره پرداخت میشدند.<ref>{{پک|Aperghis|۲۰۰۸|ک=The Classical Review|ف=Review: The Seleucid Economy|کد=en|ص=161-162}}</ref><ref>{{پک|Pirngruber|2017|ک=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|زبان=en|ص=42}}</ref> این الزام، کشاورزان را وادار میکرد محصول خود را بلافاصله پس از برداشت، زمانی که قیمتها پایین بود، برای کسب نقره بفروشند و برای گذران زندگی تا برداشت بعدی، با بهرههای سنگین، وام بگیرند.<ref>{{پک|Pirngruber|2017|ک=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|زبان=en|ص=65}}</ref> | |||
== <big>زبان در قلمرو سلوکی</big> == | == <big>زبان در قلمرو سلوکی</big> == | ||
سیاست زبانی | سیاست زبانی سلوکیان نشان میدهد که آنان میکوشیدند میان عناصر یونانی و محلی تعادل برقرار کنند. دربار سلوکی دوزبانه بود. یونانی زبان دیوان، ارتش و مکاتبات رسمی به شمار میرفت. آرامی نیز که زبان میانجی مردم و زبان اداری کهن هخامنشی بود، همچنان در مکاتبات محلی و اسناد حقوقی به کار میرفت. اسناد اورومان که از یک شهرک نظامی سلوکی به دست آمده، نشان میدهد که زبان و حقوق یونانی در کنار نامهای ایرانی رواج داشته است.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=32}}</ref> در سلوکیهٔ دجله نیز بر روی ظروف اداری، کتیبههایی به یونانی و آرامی کشف شده که هم نامهای یونانی و هم نامهای ایرانی را در بر دارند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=166-167}}</ref> | ||
استفاده از زبان یونانی در میان نخبگان محلی، لزوماً | استفاده از زبان یونانی در میان نخبگان محلی، لزوماً به معنای یونانیشدن آنان نبود. هویت ایرانی در دوران باستان نه بر پایهٔ زبان، که بر اساس اشتراک در باورها و آیینهای دینی تعریف میشد. نامهای یونانی در اسناد سلوکی بیشتر نشانهٔ وابستگی به امپراتوری است تا گواهی بر هویت قومی<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=213-214}}</ref> فرمانروایان محلی پارس (فرترکهها) با آنکه یونانی زبان رسمی دولت بود، سکههای خود را با خط آرامی و زبان ایرانی میانه ضرب میکردند. این کار نشانهٔ تداوم سنت هخامنشی بود.<ref name=":02">{{پک|رستگاری نژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=65}}</ref> | ||
افزون بر این دو زبان | افزون بر این دو زبان، سلوکیان و شهرهای یونانی یک زبان سیاسی مشترک دیگر نیز داشتند که از آن با عنوان رسم نیکوکاری (Euergetism) یاد میکنند. بر اساس این رسم، شاه به شهرها امتیاز میداد (مانند معافیت مالیاتی یا خودمختاری) و شهرها نیز در برابر آن، به شاه افتخاراتی اعطا میکردند (مانند القاب، مجسمه یا کتیبه). این شیوه در قالب کتیبههای افتخاری، فرمانهای سلطنتی و مکاتبات دیپلماتیک دیده میشد و سلطهٔ نظامی را به رابطهای مبتنی بر اعتماد و ثبات تبدیل میکرد.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=193-194, 238-239}}</ref> | ||
== <big>ساختار اجتماعی</big> == | == <big>ساختار اجتماعی</big> == | ||
در رأس هرم اجتماعی سلوکی، خاندان سلطنتی و حلقهٔ نزدیک به دربار جای | در رأس هرم اجتماعی سلوکی، خاندان سلطنتی و حلقهٔ نزدیک به دربار جای داشتند. این نهاد ماهیتی یونانی‑مقدونی داشت و پژوهشها نشان میدهند که در سدهٔ سوم پیش از میلاد، تنها درصد ناچیزی از نخبگان درباری غیر یونانی بودند<ref>{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=80-84}}</ref> پس از آنان، مستعمرهنشینان نظامی مقدونی (katoikoi) قرار میگرفتند که ستون فقرات فالانژ سنگیناسلحه را تأمین میکردند و در برابر خدمت نظامی، زمین دریافت مینمودند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=83}}</ref> با این حال، قدرت نظامی تنها در دست آنان نبود. حدود نیمی از سپاه سلوکی را مزدوران یونانی، تراکیایی و گالاتی تشکیل میدادند و دهها هزار نیروی کمکی از اعراب، مادها، کیسیها و دیگر اقوام نیز در آن خدمت میکردند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=89-91}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=48}}</ref> | ||
فروتر از این گروه، اشراف و روحانیون محلی جای داشتند | فروتر از این گروه، اشراف و روحانیون محلی جای داشتند. سلوکیان برای حفظ پایداری امپراتوری ناگزیر به همکاری با آنان بودند. خاندان فرترکه در پارس نمونهٔ برجستهای از این همکاری است که به نمایندگی از سلوکیان حکومت میکردند.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=109-110}}</ref> این ائتلاف بر پایهٔ واگذاری زمین، حق ضرب سکه و ازدواجهای سیاسی استوار بود و وفاداری نخبگان بومی را به دست میآورد.<ref>{{پک|Engels|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Iranian Identity and Seleukid Allegiance: Vahbarz, the Frataraka and Early Arsakid Coinage|کد=en|ص=188}}</ref> | ||
پژوهشهای جدید تصویر سنّتی حاکمیت مطلق نخبهٔ یونانی بر مردمان بومی را رد | پژوهشهای جدید تصویر سنّتی حاکمیت مطلق نخبهٔ یونانی بر مردمان بومی را رد میکنند. تمایزات اقتصادی‑اجتماعی همیشه بر خطوط قومی منطبق نبودند و بازرگانان و صاحبمنصبان بومی نیز در شبکههای قدرت سهیم میشدند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=exillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref> روحانیان نیز نقشی واسطهای ایفا میکردند؛ چنانکه در بابل، کاهنان با حفظ ساختارهای سنتی معبد، خود را بهعنوان حلقهٔ پیوند میان حکومت و جامعهٔ محلی تثبیت کرده بودندد.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=259}}</ref> | ||
در قاعدهٔ هرم، تودهٔ دهقانان و جمعیتهای وابسته قرار داشتند که اکثریت | در قاعدهٔ هرم، تودهٔ دهقانان و جمعیتهای وابسته قرار داشتند که اکثریت جمعیت امپراتوری را تشکیل میدادند. این دهقانان که در منابع یونانی لائویی (laoi) خوانده میشوند، بر روی زمینهای سلطنتی، زمینهای واگذارشده به شهرها یا املاک اشراف کار میکردند و مالیات میپرداختند.<ref>{{پک|Aperghis|2004|ک=The Seleukid Royal Economy: The Finances and Financial Administration of the Seleukid Empire|زبان=en|ص=111-113, 145}}</ref> آنان گرچه خود را آزاد میدانستند، اما سیاستهای مالی سلوکی بهتدریج آنان را در وضعیتی شبیه به بردگی دولتی فرو برد.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127-128}}</ref> | ||
معابد نیز | معابد نیز که بزرگترین نهادهای غیردرباری بودند، شمار زیادی از وابستگان و کارگران را در خدمت خود داشتند. از این راه، معابد نقشی مهم در سازماندهی نیروی کار و شکلدهی به جامعهٔ روستایی ایفا میکردند.<ref>{{پک|Détienne|1985|ک=Archives de sciences sociales des religions|ف=Review of Aspects sociaux et économiques de la vie religieuse dans l'Anatolie gréco-romaine|کد=en|ص=245-246}}</ref> | ||
این هرم اجتماعی | این هرم اجتماعی بر بستر شبکهای از شهرهای نوبنیاد یونانی استوار شده بود. این شهرها هم مراکز نظامی و اداری بودند و هم مهاجران یونانی را در کنار جمعیتهای بومی جای میدادند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=67-68}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=28}}</ref> | ||
با این همه، شکاف میان جهان یونانی و ایرانی بهطور کامل پر | با این همه، شکاف میان جهان یونانی و ایرانی بهطور کامل پر نشد. این دو قوم تا حد زیادی جدا از یکدیگر و با زبانها، قوانین و آداب خود زندگی میکردند. تنها ضرورتهای سیاسی یا اقتصادی بود که مرزهای فرهنگی میان آنان را کمرنگ میکرد.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=108-111|ج=3}}</ref> با این حال، شواهد باستانشناختی از بابل نشان میدهند که در زندگی روزمره، آمیختگی عناصر فرهنگی مشخصهٔ اصلی بود و هیچ نشانهای از جدایی قومی دیده نمیشد. شاید بهترین توصیف از جامعهٔ سلوکی، جدایی رسمی و آمیختگی روزمره باشد.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=257}}</ref> | ||
== <big>زنان خاندان سلطنتی</big> == | == <big>زنان خاندان سلطنتی</big> == | ||
شواهد باستانشناختی نشان میدهند که جایگاه زنان در دورهٔ سلوکی، تحت تأثیر فرهنگ یونانی، بهبود یافته و حضور آنان در عرصههای سیاسی، اقتصادی، مذهبی و هنری افزایش پیدا کرده بود. با این حال، این اطلاعات بیشتر به زنان دربار و اشراف محدود است و نمیتوان آن را به زنان فرودست جامعه تعمیم داد.<ref name=":022">{{پک|بهرامی|حجتی نجفآبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=57-60، 76، 79}}</ref> | |||
اسناد رسمی و مکاتبات اداری که نام ملکهها را در خود دارند، نشان میدهند که زنان دربار | اسناد رسمی و مکاتبات اداری که نام ملکهها را در خود دارند، نشان میدهند که زنان دربار در عرصههای سیاسی و اقتصادی تأثیرگذار بودهاند. آنان بهویژه در سدهٔ سوم، استقلال مالی نسبی داشتند و میتوانستند زمین و ثروت شخصی داشته باشند.<ref name=":023">{{پک|بهرامی|حجتی نجف آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=71-72}}</ref><ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=42-43}}</ref> افزون بر آن، ملکهها از شبکههای نفوذ خود نیز بهره میبردند و دوستانی داشتند که برای ایجاد و حفظ قدرتشان حیاتی بودند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=39-40}}</ref> قدرت و استقلال برخی از این زنان چنان بود که مهرداد دوم اشکانی در سالهای پایانی حکومتش ناچار شد با ملکهای به نام لائودیسیا از خاندان سلوکی که بر نواحی علیای فرات فرمان میراند، بجنگد.<ref>{{پک|بهرامی|حجتی نجف آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=71-72}}</ref> | ||
ازدواجهای سیاسی نیز عرصهٔ مهمی برای نقشآفرینی زنان بود. در خاندان آخایوس در آناتولی، زنان | ازدواجهای سیاسی نیز عرصهٔ مهمی برای نقشآفرینی زنان بود. در خاندان آخایوس در آناتولی، زنان خاندان به اندازهٔ مردان مسئول تداوم دودمان و اعتبار آن بودند. ازدواج خواهران و دختران این خاندان با سلوکیان پیوندی پایدارتر از سوگند ایجاد میکرد.<ref>{{پک|McAuley|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The House of Achaios: Reconstructing an Early Client Dynasty of Seleukid Anatolia|کد=en|ص=50}}</ref> خود سلوکیان نیز ازدواج دودمانی را ابزاری کلیدی برای پیوند دادن پادشاهیهای دستنشانده به خاندان سلطنتی میدانستند. شاهزادهخانمهای سلوکی گاه حتی برای پیشبرد اهداف دودمان، قتل همسران خود را ترتیب میدادند<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=315-316}}</ref> | ||
ملکهها همچنین بهعنوان نیکوکاران غلات و محافظان خانوادهها | ملکهها همچنین بهعنوان نیکوکاران غلات و محافظان خانوادهها شناخته میشدند. نقش آنان در تأمین غذا، ایشان را به نمادهای باروری و فراوانی در جامعه تبدیل کرده بود.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44}}</ref> | ||
== <big> | == <big>معماری و هنر تلفیقی</big> == | ||
=== <big>معماری مقدس و عمومی</big> === | === <big>معماری مقدس و عمومی</big> === | ||
در بناهای رسمی این دوره، ستونهای سنگی و تندیسهای طبیعتگرایانهٔ یونانی، با سکوهای یادمانی و نقشهای نمادین بابلی و پارسی ترکیب شدهاند تا سازهای کاملاً تازه پدید آید.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=74-75, 78}}</ref> بهترین نمونهٔ این آمیختگی، معبد اصلی آیخانوم است. این معبد را با خشت خام محلی ساختند و دیوارهای عظیم بیرونی آن را با طاقچههای سهگانهٔ توخالی تزئین کردند. این شیوه هیچ شباهتی به معماری یونانی ندارد و سنتهای بینالنهرینی و هخامنشی را به یاد میآورد.<ref>{{پک|Richey-Lowe|۲۰۲۰/۲۰۲۱|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> سقف مسطح، جهتگیری به سوی خورشید، سکوی بلند با پلههای یادمانی و قرنیز دندانهدار نیز همگی عناصری ایرانی و بینالنهرینی بودند.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=226}}</ref><ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=168}}</ref> در برابر این عناصر شرقی، مجسمهٔ آیینی معبد کاملاً یونانی بود و با صاعقههای بالدار زئوس تزئین شده بود.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Question|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=82-83}}</ref> | |||
در سلوکیهٔ دجله نیز بناهای عمومی، ماهیت چندفرهنگی امپراتوری را بازتاب میدادند. در آگورا (میدان اصلی) یک تئاتر یونانی و یک معبد کوچک بینالنهرینی در کنار هم ساخته شده بودند..<ref>{{پک|Messina|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East|کد=en|ص=115-116}}</ref> | |||
در سلوکیهٔ دجله نیز بناهای | |||
=== <big>سکهها و نقشبرجستههای سنگی</big> === | === <big>سکهها و نقشبرجستههای سنگی</big> === | ||
سکههای سلوکی افزون بر کارکرد اقتصادی، هویت چندفرهنگی شاهان را نیز نمایش میدادند. برای نمونه، تصویر آپولون بر پشت سکههای نقره چنان طراحی میشد که هم یونانیان آن را آپولون ببینند، هم ایرانیان آن را میترا و تیرانداز سلطنتی هخامنشی بشناسند.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref> | |||
پرترهای که پس از مرگ از سلوکوس یکم کشیدند و او را با شاخهای گاو نر نشان میداد، نمونهٔ دیگری از این تلفیق است. این شاخها برای یونانیان یادآور هراکلس بود، اما در سنت بینالنهرینی و ایرانی نیز نمادی از قدرت فوقطبیعی و قهرمانی به شمار میرفت.<ref>{{پک|Messina|2017|ک=With Alexander in India and Central Asia: Moving East and Back to West|ف=Aspects of Seleucid Iconography and Kingship|کد=en|ص=21-24}}</ref> | |||
سکههای فرترکههای پارس نیز | سکههای فرترکههای پارس نیز این رویکرد را در سطح منطقهای نشان میدهند. بر یک سوی سکه، فرمانروا با کلاه ساتراپی در برابر بنایی تشریفاتی (احتمالاً آتشکده یا آرامگاه) دیده میشود.<ref>{{پک|Navas-Moreno|2024|ک=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|ف=The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues|کد=en|ص=75-79}}</ref> بر روی دیگر، نیمتنهٔ او با کلاه کورباسیا و دیهیم نقش بسته است. این تصویر او را همزمان به سنت کهن ایرانی و فرهنگ شاهی یونانی‑مقدونی پیوند میزد.<ref>{{پک|Strootman|2017|ک=Persianism in Antiquity|ف=Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā|کد=en|ص=196-197}}</ref> | ||
نقشبرجستهٔ هراکلس در بیستون (۱۴۸ ق.م) نیز | سبگ نقشبرجستهٔ هراکلس در بیستون (۱۴۸ ق.م) نیز بیش از آنکه یونانی باشد، ایرانی است؛ بهویژه افزودن تیردان و کمانی از نوع کمان داریوش یکم. بهاحتمال زیاد، این نقش همزمان هم هراکلس را نشان میدهد و هم بهرام، ایزد پیروزی ایرانی را.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=206-213}}</ref> | ||
=== <big>مهرها، پیکرکها و اشیاء هنری</big> === | === <big>مهرها، پیکرکها و اشیاء هنری</big> === | ||
آمیختگی فرهنگی | آمیختگی فرهنگی در اشیاءِ مورد استفادۀ مردم عادی هم دیده میشود. بیش از ۳۰۰۰۰ اثر مُهر از آرشیوهای اداری سلوکیهٔ دجله به دست آمده است. این مهرها تصاویر خدایان یونانی، بینالنهرینی و مصری را نشان میدهند. گاهی این خدایان با هم ترکیب شدهاند؛ مانند آپولون یونانی و نبو (Nabu) بابلی.<ref name=":03">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعهشناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=304}}</ref><ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=73}}</ref> | ||
در معبد اصلی آیخانوم، پیکرکهایی از جنس عاج و سفال یافت شده که حیوانات، الهههای باروری و سوارکاران پارسی را به سبک آسیایی نشان میدهند. همچنین یک بشقاب نقرهای با نقش الههٔ آناتولیایی کیبله در یکی از عبادتگاههای جانبی معبد کشف شده که از تنوع باورها و آیینها در این شهر حکایت میکند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=170}}</ref> | |||
آثار فرهنگی فاخرتر نیز از این فضای چندفرهنگی تأثیر پذیرفته بودند. در آیخانوم دو کتیبه کشف شده که یکی شامل حکمهای دلفی حکیمان هفتگانه بود. این کتیبه را کلئارخوس (Clearchus)، فیلسوف یونانی، از معبد دلفی (Delphi) رونویسی کرده و در معبد کینئاس (Cineas)، بنیانگذار شهر، نصب کرده بود.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=112-113}}</ref> در شوش نیز اشعار یونانی از سدهٔ یکم ق.م یافت شده که از تداوم فرهنگ ادبی یونانی در شرق حکایت میکند. بهگفتهٔ تارن، یک حوزهٔ فرهنگی یکپارچه از دریای آدریاتیک تا کوههای زاگرس گسترش داشت و در سدهٔ دوم پیش از میلاد، به هند نیز رسید.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=39}}</ref> | |||
== <big>دین و | == <big>دین و آیین</big> == | ||
=== <big>باورهای دینی</big> === | |||
شاهان سلوکی خدایان المپی یونانی را میپرستیدند. در این میان، زئوس و آپولون جایگاهی ویژه بهعنوان حامیان اصلی دودمان داشتند. زئوس حامی شخصی سلوکوس یکم محسوب میشد. <ref>{{پک|Nawotka|2017|ک=Scripta Classica Israelica|ف=Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology|کد=en|ص=33-35}}</ref> و آپولون نیز در تبارنامهٔ سلطنتی نقشی مشابه داشت.<ref>{{پک|Lerner|2023-2024|ک=Anabasis. Studia Classica et Orientalia|ف=Seleucid History: New Perspectives and Current Challenges|کد=en|ص=218}}</ref> شاهان سلوکی بهویژه از دورۀ آنتیوخوس چهارم به بعد، خود را تجلی خدا بر روی زمین میدانستند. این باور ریشه در سنتهای کهن خاور نزدیک داشت که در آنها شاهان با خدایان خورشیدی پیوند داده میشدند. حتی واژۀ خدا در خط میخی با علامت ستاره نوشته میشد.<ref name=":123">{{پک|Lorber|Iossif|2009|ک=Topoi|ف=The cult of Helios in the Seleucid East|کد=en|ص=30-31}}</ref> بر همین اساس، آنتیوخوس چهارم تاج شعاعی را بر سکههای خود رواج داد که با خدای خورشید (هلیوس) پیوند داشت.<ref>{{پک|Wright|2005|ک=Mediterranean Archaeology|ف=Seleucid Royal Cult and Indigenous Religious: The Numismatic Evidence|کد=en|ص=4-5}}</ref> | |||
در میان تودۀ مردم، افزون بر خدایان یونانی، آیینهای کهن ایرانی و بابلی نیز تداوم داشت. الواح محراب پرسپولیس که به اوایل دورهٔ سلوکی تعلق دارند، نشان میدهند که خدایان یونانی از همان آغاز بهطور آگاهانه با سهگانهٔ ایزدی هخامنشی تطبیق داده میشدند؛ زئوس با اهورامزدا، آتنا و آرتمیس با آناهیتا، و آپولون و هلیوس با میترا یکی دانسته میشدند.<ref name=":124">{{پک|Lorber|Iossif|2009|ک=Topoi|ف=The cult of Helios in the Seleucid East|کد=en|ص=21}}</ref> این آمیختگی هدفمند، بستری برای پذیرش متقابل باورها را فراهم میکرد. در پارس فرترکهها سکههایی با نمادهای زرتشتی مانند فروهر و محراب آتش ضرب می کردند که نشان از اعتبار و تداوم باور به آیینهای کهن ایرانی دارد.<ref>{{پک|Navas-Moreno|2024|ک=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|ف=The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues|کد=en|ص=76}}</ref><ref name=":05">{{پک|رستگارینژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=51، 60-61}}</ref> پرستش ایزدبانو آناهیتا نیز رواج داشت.<ref name=":06">{{پک|رستگارینژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=60}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2013|ک=Electrum: Journal of Ancient History|ف=Seleukid Settlements: Between Ethnic Identity and Mobility|کد=en|ص=212-213}}</ref> و در شوش نیز مردم الهههای محلی و عیلامی خود را میپرستیدند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=109|ج=3-1}}</ref> | |||
یونانیان در امور کیشهای خصوصی مداخله و ممانعت نمیکردند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=110|ج=3-1}}</ref> هراکلس نیز در این میان محبوبیتی گسترده یافته بود و تنها نقشبرجستهٔ سنگی برجایمانده از ایران در این دوره، هراکلسِ بیستون (۱۴۸ ق.م) است. این نقش همزمان او را هم بهعنوان پهلوان یونانی و هم بهعنوان بهرام، ایزد پیروزی ایرانی، نشان میدهد.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=212-213}}</ref><ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=89}}</ref> | |||
=== <big>کیش رسمی شاهان و ملکهها</big> === | |||
پرستش شاهان و ملکهها نظامی سازمانیافته و دارای کاهن، معبد، قربانی و جشن مذهبی خاص خود بود. هدف این بود که جایگاه سیاسی فرمانروا با شأن الهی او درآمیزد و قدرت خاندان سلطنتی در سراسر امپراتوری تثبیت گردد. این پدیده در ساختار دینی امپراتوری سلوکی جایگاهی تثبیتشده داشت.<ref>{{پک|Chaniotis|2003|ک=A Companion to the Hellenistic World|ف=The Divinity of Hellenistic Rulers|کد=en|ص=438-442}}</ref> | |||
در دورۀ هلنیستی، پرستش فرمانروایان زنده و درگذشته بخشی از دین رسمی بود. سلوکوس یکم زئوس را خدای حامی خود برگزید و پایههای این کیش را بنا نهاد. چنانچه در لیدیه، نذرهایی به زئوس سلوکوس تقدیم شده و در نقشبرجستهٔ معبد گاد، سلوکوس در حال تاجگذاری خدای گاد در میان دو عقاب (نماد زئوس) تصویر شده است.<ref>{{پک|Nawotka|2017|ک=Scripta Classica Israelica|ف=Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology|کد=en|ص=34}}</ref> | |||
پس از مرگ سلوکوس، آنتیوخوس یکم برنامهٔ بزرگداشتی برای تجلیل از پدرش بهعنوان موجودی الهی برگزار کرد.<ref>{{پک|Messina|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East|کد=en|ص=109}}</ref> القابی که معمولاً برای خدایان بهکار میرفت، اکنون به پادشاهان نیز داده میشد: آنتیوخوس یکم سوتر (نجاتدهنده) و آنتیوخوس دوم تئوس (خدا) خوانده میشدند.<ref>{{پک|Kvapil|2023|ک=Graeco-Latina Brunensia|ف=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|کد=en|ص=128}}</ref> | |||
این کیش در دورۀ آنتیوخوس سوم گسترش بیشتری یافت. او در ۱۹۳ ق.م فرمان داد برای همسرش لائودیکه سوم کیشی رسمی با کاهنان مشخص برپا شود. این نخستین بار بود که یک پادشاه سلوکی برای یک ملکه کیش دولتی سفارش میداد.<ref>{{پک|Cole|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid and Ptolemaic Imperial Iconography in the Syrian Wars (274–168 BCE): The Role of Dynastic Women|کد=en|ص=70}}</ref> همزمان، دخترش لائودیکه را نیز بهعنوان کاهنۀ کیش مادرش در ماد گماشت.<ref>{{پک|Coloru|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seen from Ecbatana: Aspects of Seleucid Policy in Media|کد=en|ص=212}}</ref> ملکهها همچنین با الههٔ تیخه، ایزدبانوی بخت و باروری، پیوند داده میشدند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44, 46}}</ref> | |||
== | آنتیوخوس چهارم لقب تئوس اپیفانس (خدای آشکار) را بر سکههای خود افزود و نقش زئوس المپی را جایگزین آپولون کرد.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=191}}</ref> در فهرست کاهنان سالانهٔ سلوکیهٔ دجله، نام کاهنانی برای پادشاهان درگذشته و نیز کاهنی برای پادشاه زنده (سلوکوس چهارم) ثبت شده است. این فهرست نشان میدهد که کیش شاهان در سراسر دورۀ سلوکی نهادینه بود.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=369}}</ref> | ||
در | === <big>سیاست دینی سلوکیها</big> === | ||
سلوکیها در سراسر قلمرو خود با آیینهای محلی مدارا میکردند. آنان با حمایت از این آیینها، وفاداری روحانیان و مردم بومی را به دست میآوردند و مشروعیت و ثبات حکومت خود را تقویت میکردند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=34}}</ref> | |||
آنتیوخوس یکم | این مدارا در عمل با مشارکت مستقیم شاهان در آیینهای محلی همراه بود. آنتیوخوس یکم در کتیبهای خود را نگهبان معابد اساگیلا و ازیدا خواند. او در مراسم پیریزی این معابد شرکت و از خدای نبو برای خود و فرزندش طلب برکت کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=304-305}}</ref> شرکت در آیینهای بابلی، از جمله در بورسیپا و اوروک، نشان میدهد که این رویه در سراسر دورۀ سلوکی ادامه داشته است.<ref>{{پک|Kvapil|2023|ک=Graeco-Latina Brunensia|ف=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|کد=en|ص=126}}</ref> | ||
سلوکیان همچنین میکوشیدند خدایان یونانی را با ایزدان محلی همسان سازند. تصویر آپولون بر سکهها چنان طراحی میشد که هم بابلیان آن را نبو ببینند و هم ایرانیان آن را میترا بشناسند.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref> مهرهای سلوکیهٔ دجله نیز خدایان تلفیقی را نشان میدهند که هم از سنت یونانی و هم از سنت بینالنهرینی مایه گرفتهاند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref> هراکلس نیز با ایزدان گوناگونی مانند ورترغنهٔ ایرانی، نرگال بابلی و واجرپانی بودایی همسان دانسته شده است.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=319}}</ref> | |||
شهر آیخانوم نمونهای روشن از همزیستی فضاهای دینی گوناگون است. معبد با طاقچههای توخالی در مرکز شهر، طرحی کاملاً غیر یونانی و یادآور معماری بینالنهرینی و هخامنشی داشت.<ref>{{پک|Richey-Lowe|2020/2021|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> پشت این معبد، ظروف نذری غیر یونانی دفن شده بود که به دورههای اول تا سوم معبد تعلق داشت و تداوم آیینهای مربوط به زمین و جهان زیرین (chthonic) را در میان قبایل هندو‑ایرانی نشان میدهد. در همین شهر، هیرون کینئاس با پلان کاملاً یونانی و یک پرستشگاه روباز بر فراز ارگ نیز فعال بود.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=171}}</ref> | |||
با این حال، باید میان همسانسازی تصویری و تلفیق واقعی آیینها تفاوت گذاشت. خدایان شرقی میتوانستند شمایل و نامهای یونانی به خود بگیرند، بیآنکه آیینشان با آیین یونانی درآمیزد.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=218}}</ref> برای نمونه، در شوش از میان حدود یکصد اثر مهر، حتی یک نمونه تصویر خدایان و الهههای یونانی دیده نمیشود.<ref name=":04">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعه شناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=311}}</ref> به باور گوتیه، آیینهای تلفیقی در چند نسل نخست حکومت هلنیستی، ابزاری برای تشویق وحدت در میان مردم بودند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref> | |||
تساهل مذهبی سلوکیان همیشگی نبود. دولت گاه برای تأمین هزینههای خود معابد را غارت میکرد. آنتیوخوس سوم در جریان لشکرکشی به شرق، ۴۰۰۰ تالنت از معبد آناهیتا در هگمتانه برداشت.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=129}}</ref> او همچنین معبد بل در ایلیمائیس را غارت کرد. این اقدام به شورش پرستندگان آن معبد و سرانجام قتل پادشاه انجامید.<ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|کد=en|ص=28}}</ref> | |||
این رویدادها در حالی رخ میداد که معابد، افزون بر نیایشگاه بودن، نهادهای اقتصادی و اجتماعی قدرتمندی نیز به شمار میرفتند.<ref>{{پک|Briant|2002|ک=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire|زبان=en|ص=73}}</ref> سلوکیان برای مهار این نهادها دو راهبرد را همزمان به کار میگرفتند؛ از یک سو با انتصاب مقامات دینی بر امور معابد نظارت میکردند، و از سوی دیگر با کمکهای مالی و اعطای امتیازات، وفاداری آنها را جلب مینمودند.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=145-147}}</ref> | |||
سلوکیان در برابر برخی ادیان با چالشهای جدی نیز روبرو بودند. معروفترین آن، رویارویی آنتیوخوس چهارم با یهودیان بود که به شورش مکابیان (۱۶۷‑۱۶۰ ق.م) انجامید.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref> آنتیوخوس چهارم کوشید آیین یهود را سرکوب کند. قوانین سنتی یهود لغو شد، معبد اورشلیم غارت گردید و قربانگاهی برای زئوس بر محراب آن نصب شد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=385-386}}</ref> | |||
=== <big>آیینها</big> <big>و رسوم محلی</big> === | |||
شناخت آیینهای مردم عادی در فلات ایرانِ دورهٔ سلوکی، به دلیل کمبود منابع، دشوار است. با این حال، یافتههای باستانشناختی نشان میدهند که سنتهای کهن هخامنشی-ایلامی تداوم یافتند، اما در غرب و شمال غرب ایران، از فرهنگ هلنیستی نیز تأثیر پذیرفتند. این تأثیر در شیوههای تدفین و اشیاء آیینی بارزتر است، در حالی که در فارس، سنتهای محلی پایدارتر ماندند.<ref>{{پک|Farjamirad|2015|ک=Mortuary Practice in Ancient Iran from the Achaemenid to the Sasanian Period|ف=Chapter 2 – Post-Achaemenid & Seleucid Burials (Late 4th c. BC–mid 2nd c. BC)|کد=en|ص=11}}</ref> | |||
در غرب ایران، رسم استودانگذاری صخرهای در محوطههایی مانند فخریکا و کورهکیچ، با وجود نفوذ آیینهای تدفین یونانی، همچنان پابرجا بود.<ref>{{پک|Farjamirad|2015|ک=Mortuary Practice in Ancient Iran from the Achaemenid to the Sasanian Period|ف=Chapter 2 – Post-Achaemenid & Seleucid Burials (Late 4th c. BC–mid 2nd c. BC)|کد=en|ص=14}}</ref> در گورستان چشمهسر (نزدیک پرسپولیس) نیز گورها جهتی شمال غربی-جنوب شرقی دارند که با سنت هخامنشی هماهنگ است، در حالی که در شوش تحت تأثیر هلنیسم، تنوع و بینظمی در جهتگیری گورها دیده میشود.<ref>{{پک|Farjamirad|2015|ک=Mortuary Practice in Ancient Iran from the Achaemenid to the Sasanian Period|ف=Chapter 2 – Post-Achaemenid & Seleucid Burials (Late 4th c. BC–mid 2nd c. BC)|کد=en|ص=11-12}}</ref> پرستش ایزدانی چون آناهیتا و مهر که از دورهٔ هخامنشیان آغاز شده بود، در دورهٔ سلوکی نیز با همگونسازیهایی با خدایان یونانی ادامه یافت.<ref>{{پک|Basirov|2001|ک=Ancient Near Eastern Studies (ANES)|ف=Evolution of the Zoroastrian Iconography and Temple Cults|کد=en|ص=169}}</ref><ref name=":024">{{پک|دادور|مصباح|1391|ک=فصلنامه علمی-پژوهشی مرکز پژوهشی هنر، معماری و شهرسازی نظر|ف=تأثیر دو فرهنگ هنری هلنی و ایرانی در شکل و تزیینات ریتونهای اشکانی|ص=51}}</ref> | |||
رسوم تدفین، آشکارترین عرصهٔ تأثیر فرهنگ هلنیستی بود. در شوش، ورود جمعیتهای یونانی-مقدونی به پیدایش شیوههای جدید انجامید، از جمله تابوتهای سفالی انسانریخت (سارکوفاژ) که چهرهٔ متوفی را بازنمایی میکردند.<ref>{{پک|Farjamirad|2015|ک=Mortuary Practice in Ancient Iran from the Achaemenid to the Sasanian Period|ف=Chapter 2 – Post-Achaemenid & Seleucid Burials (Late 4th c. BC–mid 2nd c. BC)|کد=en|ص=12-13}}</ref> در نهاوند، یک تومولوس (تپهٔ خاکی مدفن) با راهرو و اتاق دفن گنبدی کشف شده که نشان از نفوذ این فرهنگ در میان نخبگان محلی دارد.<ref name=":07">{{پک|جانجان|افخمی|حاجیزادۀ باستانی|1404|ک=نامه انسانشناسی|ف=تحلیلی بر هژمونی فرهنگ هلنی در ایران مبتنی بر یافتههای باستانشناختی (مطالعهٔ موردی: یافتههای هلنیستی در نهاوند)|ص=۱۰۰}}</ref> در لرستان نیز تابوتی مفرغی با بقایای یک مرد جوان کشف شده که در وضعیت نیمهخمیده دفن شده بود و پوششهای طلا بر چشم و دهان داشت.<ref name=":110">{{پک|Tavassoli|Amirinezhad|Sajadi|Nezaratizadeh|Darabi|2026|ک=Journal of Art & Civilization of the Orient (JACO)|ف=An Investigation of the Skeleton Inside the Bronze Coffin in the Castle to Determine Its Gender, Identity, and Time of Life|کد=en|ص=62-64}}</ref> اما در فارس، تدفینهای سلوکی بسیار نادر است و سنتهای کهن، مانند تدفین در گورهای سادهٔ خاکی و استودانهای صخرهای، تداوم بیشتری داشت.<ref>{{پک|Farjamirad|2015|ک=Mortuary Practice in Ancient Iran from the Achaemenid to the Sasanian Period|ف=Chapter 2 – Post-Achaemenid & Seleucid Burials (Late 4th c. BC–mid 2nd c. BC)|کد=en|ص=11, 14}}</ref> | |||
اطلاعات دربارهٔ جشنهای فصلی این دوره بسیار اندک است. با این حال، تداوم پرستش آناهیتا، احتمال برگزاری جشن آبانگان در ماه آبان و همزمان با پایان برداشت محصول را تقویت میکند.<ref>{{پک|Suren-Pahlav|2026|ک=The Circle of Ancient Iranian Studies (CAIS)|ف=Abanagan: Hydrology, Gender, and Syncretism in Pre-Islamic Iranian Festivals|کد=en}}</ref> پیکرکهای سفالی سوارکاران پارسی نیز که بهتدریج جای خود را به نمونههای مشابه با کلاه مقدونی دادند، بازتابی از باورهای عامیانه و نمادی از قدرت شاه در باور مردم به شمار میرفتند.<ref>{{پک|Katzy|2020|ک=Proceedings of the 11th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East (ICAANE)|ف=The Terracotta Figurines of Tell Halaf in the Hellenistic Period. Between Continuity and Change|کد=en|ص=213-216}}</ref> | |||
شواهد باستانشناختی نشان میدهند که در غرب ایران، فرهنگ هلنیستی عمیقتر بر آیینهای مردم اثر گذاشت، اما در فارس، سنتهای کهن هخامنشی پایدارتر ماندند.<ref>{{پک|Farjamirad|2015|ک=Mortuary Practice in Ancient Iran from the Achaemenid to the Sasanian Period|ف=Chapter 2 – Post-Achaemenid & Seleucid Burials (Late 4th c. BC–mid 2nd c. BC)|کد=en|ص=11}}</ref> تودههای مردم به آیینهای باروری و نیاپرستی پایبند بودند و نخبگان محلی نیز با پذیرش گزینشی عناصر یونانی، موقعیت خود را در ساختار قدرت سلوکی تثبیت میکردند.<ref name=":08">{{پک|جانجان|افخمی|حاجیزاده باستانی|1404|ک=پژوهشهای حوزه و دانشگاه|ف=تحلیلی بر هژمونی فرهنگ هلنی در ایران مبتنی بر یافتههای باستانشناختی (مطالعۀ موردی: یافتههای سلوکی نهاوند)|ص=199-200}}</ref> | |||
== <big>میراث و ماندگاری</big> == | == <big>میراث و ماندگاری</big> == | ||
میراث | میراث سلوکیان برای ایران بسیار فراتر از یک حکومت بیگانه بود. تأثیرات آنان در شهرنشینی، زبان، هنر، معماری، نمادهای سلطنتی و سنت حکومتداری تا دورههای اشکانی و ساسانی و حتی فراتر از آن ادامه یافت. هرچند منابع ایرانی به نقش آنان اشارهای ندارند، اما تأثیر سلوکیان بر جهان ایرانی عمیق بود<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=323}}</ref> | ||
سلوکیان با ایجاد شبکهای از شهرهای جدید، شهرنشینی را در فلات ایران گسترش دادند. برای نمونه، آیخانوم در بلخ شهری نظامی بر کرانهٔ آمودریا بود و انطاکیهٔ پارس (بوشهر امروزی) شهری بازرگانی در کنار خلیج فارس. شوش نیز با تغییر نام به «سلوکیه کنار اولائوس» به یک دولتشهر مهم تبدیل شد. بغستانه (بیستون امروزی) هم که مجسمهٔ هرکول از دورهٔ سلوکی در آن دیده میشود، از دیگر نشانههای این نفوذ شهری است.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستانشناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref> | |||
در معماری، فرمهای سلوکی در باختر پس از استقلال این منطقه نیز تداوم یافت و از آن راه بر معماری کوشانیان تأثیر گذاشت. معابد اصلی آیخانوم چندین بار بر اساس نقشههای مشابه بازسازی شدند. این نقشه حتی در معبد مهره مالیاران (Mohra Maliaran) در تاکسیلا (پاکستان امروزی) در سدهٔ یکم پیش از میلاد نیز به کار رفت.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=93-94}}</ref> | |||
در زمینهٔ نمادهای سلطنتی، دیهیم بهعنوان نماد اصلی پادشاهی، نخستین بار توسط سلوکیان در سراسر سرزمینهای ایرانی فراگیر شد و تا پایان دورهٔ ساسانی دوام آورد.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=94-95}}</ref> اشکانیان عنوان شاه بزرگ را که سلوکیان از هخامنشیان به ارث برده بودند، برگزیدند و بعدها عنوان شاهنشاه را نیز برای تمایز از سلوکیان بهکار گرفتند.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=209}}</ref> | |||
نظام پولی سلوکی و شیوهٔ ضرب سکه با علائم ضرابخانه، نه تنها به اشکانیان، بلکه به ساسانیان و حتی اعراب فاتح ایران نیز منتقل شد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=131-132}}</ref> | |||
سلوکیان همچنین پلی میان دو تمدن شرق و غرب بودند. دانش نجومی بابلی در این دوره به جهان یونانی راه یافت، چنانکه نجوم هلنیستی اساساً محصول این آمیختگی دانسته میشود. گاهشماری سلوکی نیز نخستین نظام پیوستهٔ شمارش سالها در خاورمیانه رایج بود. این گاهشماری در بسیاری از کشورها پذیرفته شد و تا سدهٔ یازدهم میلادی در میان یهودیان ادامه یافت.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=56-60, 64-65}}</ref> | |||
در حکومتداری، سلوکیان قلمرو خود را از طریق شبکهای از پادشاهیهای دستنشانده اداره میکردند که زیر اقتدار یک شاه بزرگ متحد شده بودند. این الگوی سازماندهی سیاسی بعدها در ساختار حکومت اشکانی و نیز در امپراتوری روم تداوم یافت.<ref>{{پک|Strootman|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The Coming of the Parthians: Crisis and Resilience in the Reign of Seleukos II|کد=en|ص=144}}</ref> | |||
با این همه، سلوکیان برخلاف اسکندر در حافظهٔ تاریخی ایران تقریباً غایب هستند. نام آنان در خداینامه، وقایعنامهٔ رسمی ساسانیان، و نیز در تاریخنگاری اسلامی که از آن الگو گرفته بود، دیده نمیشود. این غیبت در حافظه، با میراث ملموسی که در زمینههای گوناگون بر جای گذاشتند در تضاد است. این نشان میدهد که تأثیر تاریخی یک امپراتوری همیشه با بازنمایی آن در روایتهای رسمی همخوانی ندارد.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=305}}</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
{{پانویس پیشنویس}} | |||
== <big>منابع</big> == | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=بهرامی|نام۱=محمد|تاریخ=1401|عنوان=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|پیوند=https://www.sid.ir/fileserver/jf/940-283404-x-1170777.pdf|ژورنال=تحقیقات تاریخ اجتماعی|دوره=12|شماره=1|صفحات=57-84|نام۲=شهناز|نام خانوادگی۲=حجتی نجف آبادی}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=بهروزی|نام۱=مهرناز|تاریخ=1397|عنوان=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|پیوند=https://www.sid.ir/fileserver/jf/4021613971706.pdf|ژورنال=پژوهشهای باستانشناسی ایران|دوره=8|شماره=17|صفحات=105-124}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پیغمبری|نام۱=حمیدرضا|تاریخ=1397|عنوان=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی مآبی|پیوند=https://jis.ut.ac.ir/article_71433_8b963f798ca2d1e2ebbf634178c691f1.pdf|ژورنال=پژوهشهای ایرانشناسی|دوره=8|شماره=2|صفحات=39-58}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پیرنیا|نام=حسن|عنوان=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=خیام}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دادور|نام۱=ابوالقاسم|تاریخ=1391|عنوان=تأثیر دو فرهنگ هنری هلنی و ایرانی در شکل و تزیینات ریتونهای اشکانی|پیوند=https://www.bagh-sj.com/article_1702_b9f94c77652c9a76fc8a442748cd54bd.pdf|ژورنال=فصلنامه علمی-پژوهشی مرکز پژوهشی هنر، معماری و شهرسازی نظر|دوره=9|شماره=21|صفحات=47-58|نام۲=بیتا|نام خانوادگی۲=مصباح}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جانجان|نام۱=محسن|تاریخ=1404|عنوان=تحلیلی بر هژمونی فرهنگ هلنی در ایران مبتنی بر یافتههای باستانشناختی (مطالعۀ موردی: یافتههای سلوکی نهاوند)|پیوند=https://doi.org/10.22034/jasi.2026.2088216.1625|ژورنال=نامه انسانشناسی|دوره=22|شماره=41|صفحات=179-207|نام۲=بهروز|نام خانوادگی۲=افخمی|نام۳=کریم|نام خانوادگی۳=حاجیزاده باستانی}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رستگاری نژاد|نام۱=سحر|تاریخ=1392|عنوان=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20150304153918-9703-41.pdf|ژورنال=مطالعات ایرانی|دوره=12|شماره=23|صفحات=47-70|نام۲=معصومه|نام خانوادگی۲=باقری|نام۳=حسن|نام خانوادگی۳=کیاده}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سایکس|نام=سر پرسی مولزورث|عنوان=تاریخ ایران|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=افسون|مترجم=محمدتقی فخرداعی گیلانی}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=گرانتوفسکی|نام=ادوین آرویدوویچ|عنوان=بهترین رئیس دنیا|سال=1359|مکان=تهران|ناشر=پویش|مترجم=کیخسرو کشاورزی}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=نیکنامی|نام۱=کمالالدین|تاریخ=1396|عنوان=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917152710-9514-98.pdf|ژورنال=جامعه شناسی تاریخی|دوره=8|شماره=1|صفحات=301-314|نام۲=رضا|نام خانوادگی۲=قاسمی|نام۳=رضوان|نام خانوادگی۳=رضایی}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=یارشاطر (گردآورنده)|نام=احسان|عنوان=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=امیرکبیر|مترجم=حسن انوشه}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=The Seleukid Royal Economy: The Finances and Financial Administration of the Seleukid Empire|سال=1999|مکان=London|ناشر=Cambridge University Press|پیوند=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10115558/1/10115558_Aperghis_thesis.pdf|نام۱=Gerassimos Efthimios George|نام خانوادگی۱=Aperghis|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Aperghis|نام۱=G. G.|تاریخ=2008|عنوان=Review: The Seleucid Economy" (Review of Chankowski & Duyrat, eds., Le Roi et l'Économie)|پیوند=https://www.cambridge.org/core/journals/classical-review/article/abs/seleucid-economy-v-chankowski-f-duyrat-edd-le-roi-et-leconomie-autonomies-locales-et-structures-royales-dans-leconomie-de-lempire-seleucide-actes-des-recontres-de-lille-23-juin-2003-et-dorleans-2930-janvier-2004-topoi-orientoccident-suppl-6-pp-595-figs-ills-maps-lyon-societe-des-amis-de-la-bibliotheque-salomonreinach-2004-paper-30-no-isbn/36DBD3F5BE34F5D9F668617978D57668|ژورنال=The Classical Review, New Series, Vol. 58, No. 2|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Ashkenazi|تاریخ=2026|عنوان=Archaeometallurgical Characterization of Seleucid Leaded Bronze Coins: Towards an Understanding of Flans Standardization|پیوند=https://www.researchgate.net/publication/405315469_Archaeometallurgical_Characterization_of_Seleucid_Leaded_Bronze_Coins_Towards_an_Understanding_of_Flans_Standardization/link/6a165396cd020102aae1eb17/download?_tp=eyJjb250ZXh0Ijp7ImZpcnN0UGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uIiwicGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uIn19|ژورنال=Metallography, Microstructure, and Analysis|کد زبان=en|others=S. Klein, A. Lichtenberger, O. Tal|نام=Dana}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|سال=2006|مکان=London|ناشر=Cambridge University Press|نام۱=Michel|نام خانوادگی۱=Austin|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|سال=1976|مکان=London|ناشر=Cambridge University Press|نام۱=Bezalel|نام خانوادگی۱=Bar-Kochva|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Basirov|نام۱=Oric|تاریخ=2001|عنوان=Evolution of the Zoroastrian Iconography and Temple Cults|پیوند=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=article&id=1095&journal_code=ANES|ژورنال=Ancient Near Eastern Studies (ANES)|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire|سال=2002|مکان=Winona Lake, Indiana|ناشر=Eisenbrauns|نام۱=Pierre|نام خانوادگی۱=Briant|کد زبان=en|نام خانوادگی مترجم=Daniels|نام مترجم=Peter T}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Burstein|نام۱=Stanley M.|تاریخ=2023|عنوان=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312– 150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian , History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Candotti|نام۱=Alessandro|تاریخ=2024|عنوان=The Seleucid Influence on the Gandhāran Administrative System: A Study on the Greek-Derived Political Offices with Special Reference to the Indo-Scythian Kingdom of Apraca|ژورنال=In La ricezione dell’ultimo Alessandro: Mirabilia e violenza al di qua e al di là dell’Indo, edited by Francesca Piccioni, Elisabetta Poddighe, Tiziana Pontillo|کد زبان=en|others=Maria Piera Candotti}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Canepa|نام۱=Matthew P|عنوان=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|پیوند=https://www.jstor.org/stable/24483046|ژورنال=Iranian Studies|کد زبان=en|سال=2015|دوره=48|شماره=1|صفحات=71-97}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Canepa|نام۱=Matthew P|تاریخ=2023|عنوان=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Chaniotis|نام۱=Angelos|تاریخ=2003|عنوان=The Divinity of Hellenistic Rulers|پیوند=https://archiv.ub.uni-heidelberg.de/propylaeumdok/697/1/Chaniotis_The_Divinity_of_Hellenistic_Rulers_2003.pdf|ژورنال=In A Companion to the Hellenistic World, edited by Andrew Erskine|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Cole|نام۱=Sara E|تاریخ=2023|عنوان=Seleucid and Ptolemaic Imperial Iconography in the Syrian Wars (274–168 BCE): The Role of Dynastic Women|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Coloru|نام۱=Omar|تاریخ=2023|عنوان=Seen from Ecbatana: Aspects of Seleucid Policy in Media|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|مکان=Wiesbaden|ناشر=Harrassowitz Verlag}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Coloru|نام۱=Omar|تاریخ=2017|عنوان=Seleucid Iran|ژورنال=In King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), edited by Touraj Daryaee|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Coşkun|نام۱=Altay|تاریخ=2023|عنوان=Introduction: The Dialectics of Seleukid Ideology|ژورنال=In Seleukid Ideology: Creation, Reception and Response, edited by Altay Coşkun & Richard Wenghofer|کد زبان=en|others=Richard Wenghofer}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Daryaee|نام۱=Touraj|تاریخ=2023|عنوان=Introduction: Seleucid and Iranian History in Dialogue|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|others=Robert Rollinger|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Degen|نام۱=Julian|تاریخ=2023|عنوان=Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|مکان=Wiesbaden|ناشر=Harrassowitz Verlag}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Détienne|نام۱=Marcel|تاریخ=1985|عنوان=Review of Aspects sociaux et économiques de la vie religieuse dans l'Anatolie gréco-romaine|پیوند=https://www.jstor.org/stable/30126656|ژورنال=Archives de sciences sociales des religions|کد زبان=en|دوره=30|شماره=60/2|صفحات=245-246}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=David|نام۱=Engels|تاریخ=2018|عنوان=Iranian Identity and Seleukid Allegiance: Vahbarz, the Frataraka and Early Arsakid Coinage|ژورنال=In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 173-96. Swansea: The Classical Press of Wales|کد زبان=en|پیوند=}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Erickson|نام۱=Kyle|تاریخ=2018|عنوان=Introduction|ژورنال=In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 1-18. Swansea: The Classical Press of Wales|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|سال=2019|مکان=Barnsley, South Yorkshire|ناشر=Pen & Sword Military (an imprint of Pen & Sword Books Ltd)|نام۱=Gabriele|نام خانوادگی۱=Esposito|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Mortuary Practice in Ancient Iran from the Achaemenid to the Sasanian Period|سال=2015|مکان=Oxford, UK|ناشر=BAR (British Archaeological Reports) International Series 2747|نام۱=Mahdokht|نام خانوادگی۱=Farjamirad|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Foldvari|نام۱=Peter|تاریخ=2022|عنوان=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|ژورنال=Archaeological and Anthropological Sciences|کد زبان=en|others=Panagiotis P. Iossif, Bas van Leeuwen|دوره=14|شماره=3|صفحات=1-8}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=A Catalogue of the Greek Coins in the British Museum. The Seleucid Kings of Syria|سال=1878|مکان=London|ناشر=Printed by order of the Trustees of the British Museum|نام۱=Percy|نام خانوادگی۱=Gardner|کد زبان=en|نام خانوادگی ویراستار=Poole|نام ویراستار=Reginald Stuart}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|سال=2017|مکان=Cambridge|ناشر=Cambridge University Press|نام۱=Reinhard|نام خانوادگی۱=Pirngruber|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Gauthier|نام۱=Nicolas|تاریخ=2012|عنوان=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|پیوند=http://www.vexillumjournal.org/wp-content/uploads/2015/10/Vexillum-2-2012.pdf|ژورنال=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|کد زبان=en|دوره=2|شماره=2|صفحات=67-82}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Hoo|نام۱=Milinda|تاریخ=2018|عنوان=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|پیوند=https://www.basar.uni-freiburg.de/wp-content/uploads/2020/06/Ai-Khanum-in-the-face-of-Eurasian-globalization-AWE17.pdf|ژورنال=Ancient West & East|کد زبان=en|دوره=17|صفحات=161-186}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Religious Practices in Ai-Khanoum: The Three Temples in Comparison|مکان=Campus Uppsala|ناشر=Department of Archaeology, Ancient History and Conservation|نام۱=Hanna|نام خانوادگی۱=Kärvegård|کد زبان=en|سال=2026|نام خانوادگی۲=Dorn|نام۲=Andreas}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Katzy|نام۱=Elisabeth|تاریخ=2020|عنوان=The Terracotta Figurines of Tell Halaf in the Hellenistic Period. Between Continuity and Change|ژورنال=In Proceedings of the 11th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East (ICAANE), edited by Adelheid Otto, Michael Herles, Kai Kaniuth|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Kvapil|نام۱=Ondřej|تاریخ=2023|عنوان=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|ژورنال=Graeco-Latina Brunensia|کد زبان=en|دوره=28|شماره=2|صفحات=123-138}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Lorber|نام۱=Catharine C|تاریخ=2009|عنوان=The cult of Helios in the Seleucid East|پیوند=https://www.persee.fr/doc/topoi_1161-9473_2009_num_16_1_2289|ژورنال=Topoi|کد زبان=en|others=Panagiotis Iossif}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Lerner|نام۱=.Jeffrey D.|تاریخ=2023-2024|عنوان=Seleucid History: New Perspectives and Current Challenges|پیوند=https://journals.ur.edu.pl/anabasis/article/view/12308/11178|ژورنال=Anabasis. Studia Classica et Orientalia|کد زبان=en|دوره=14-15|صفحات=213-223}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|سال=1999|مکان=Oxford|ناشر=Oxford University Press|نام۱=John|نام خانوادگی۱=Ma|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد وب|عنوان=LINEAGE|نشانی=https://virtualreligion.net/iho/seleucid.html|تاریخ بازبینی=3 اوت ۲۰۲۶|شناسه=312|کد زبان=en|وبگاه=Virtual Religion Network}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Martinez-Sève|نام۱=Laurianne|تاریخ=2023|عنوان=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=McAuley|نام۱=Alex|تاریخ=2018|عنوان=The House of Achaios: Reconstructing an Early Client Dynasty of Seleukid Anatolia|ژورنال=In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 37-55. Swansea: The Classical Press of Wales|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=McLeod|نام۱=Wallace|تاریخ=1977|عنوان=Review: The Seleucid Army" (Review of Bezalel Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns)|ژورنال=The American Historical Review, Vol. 82, No. 1|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Messina|نام۱=Vito|تاریخ=2017|عنوان=Aspects of Seleucid Iconography and Kingship|ژورنال=In With Alexander in India and Central Asia: Moving East and Back to West, edited by Claudia Antonetti & Paolo Biagi|کد زبان=en|ناشر=Oxbow Books|مکان=Oxford}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Degen|نام۱=Julian|تاریخ=2023|عنوان=Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Morris|نام۱=Marvin|تاریخ=2016|عنوان=Colors of Conquest: A Regional Survey of Hellenistic Wall Painting|ژورنال=Berkeley Undergraduate Journal of Classics|کد زبان=en|پیوند=https://escholarship.org/uc/item/1m25f9hr|دوره=4|شماره=2|صفحات=1-14}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Navas-Moreno|نام۱=Raúl|تاریخ=2024|عنوان=The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues|پیوند=https://revistes.uab.cat/karanos/article/view/v7-navas-moreno/110-pdf-en|ژورنال=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|کد زبان=en|دوره=7|صفحات=71-97}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Nawotka|نام۱=Krzysztof|تاریخ=2017|عنوان=Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology|پیوند=https://scriptaclassica.org/index.php/sci/article/download/2129/1547/3809|ژورنال=Scripta Classica Israelica|کد زبان=en|دوره=36|صفحات=31-43}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=The Economy of Late Achaemenid and Seleucid Babylonia|سال=2017|مکان=Cambridge|ناشر=Cambridge University Press|نام۱=Reinhard|نام خانوادگی۱=Pirngruber|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|سال=2014|مکان=Wiesbaden|ناشر=Harrassowitz Verlag|نام۱=Sonja|نام خانوادگی۱=Plischke|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|سال=1909|مکان=Bombay|ناشر=The Times of India Office|نام خانوادگی۱=Rawlinson|کد زبان=en|نام۱=Hugh George}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|سال=2014|مکان=Waterloo, Ontario, Canada|ناشر=University of Waterloo(Classical Studies)|نام۱=Stacy|نام خانوادگی۱=Reda|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Richey-Lowe|نام۱=David Thomas|تاریخ=2020-2021|عنوان=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|ژورنال=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|کد زبان=en|پیوند=https://archaeopresspublishing.com/ojs/index.php/jhp/article/view/781/419|دوره=5|صفحات=45-53}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Ristvet|نام۱=Lauren|تاریخ=2014|عنوان=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|پیوند=http://dx.doi.org/10.1080/00438243.2014.883939|ژورنال=World Archaeology|کد زبان=en|دوره=46|شماره=2|صفحات=256-269}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Schäfer|نام۱=Christoph|تاریخ=2023|عنوان=The Seleucids and the Seas|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Seleucid and Ptolemaic Reformed Armies 168-145 BC. Volume 1: The Seleucid Army under Antiochus IV Epiphanes|سال=1994|مکان=Stockport|ناشر=Montvert Publications|نام۱=Nick|نام خانوادگی۱=Sekunda|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Shanechi|نام۱=Zohreh|تاریخ=2021|عنوان=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|پیوند=https://www.socialstudiesjournal.com/archives/2021/vol3issue1/PartA/3-2-15-473.pdf|ژورنال=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|کد زبان=en|دوره=3|شماره=1|صفحات=25-30}} | |||
{{یادکرد وب|عنوان=Abanagan: Hydrology, Gender, and Syncretism in Pre-Islamic Iranian Festivals|نشانی=https://www.cais-soas.com/CAIS/Celebrations/abangan.htm|تاریخ=October 2016|تاریخ بازبینی=2 Aug 2026|کد زبان=en|وبگاه=The Circle of Ancient Iranian Studies (CAIS)}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2018|عنوان=The Coming of the Parthians: Crisis and Resilience in the Reign of Seleukos II|ژورنال=In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 129-59. Swansea: The Classical Press of Wales|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2020|عنوان=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|پیوند=https://www.researchgate.net/profile/Rolf-Strootman/publication/365980435_Hellenism_and_Persianism_in_Iran_Culture_and_Empire_after_Alexander_the_Great/links/6698ca8802e9686cd10aadcf/Hellenism-and-Persianism-in-Iran-Culture-and-Empire-after-Alexander-the-Great.pdf|ژورنال=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|کد زبان=en|دوره=7|صفحات=201-227}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2011|عنوان=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|ژورنال=In Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective, edited by Jeroen Duindam, Tülay Artan, Metin Kunt|کد زبان=en|ناشر=Brill|مکان=Leiden and Boston}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2023|عنوان=How Iranian was the Seleucid Empire?|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2017|عنوان=Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā|ژورنال=In Persianism in Antiquity, edited by Rolf Strootman & Miguel John Versluys|کد زبان=en|ناشر=Franz Steiner Verlag|مکان=Stuttgart}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2011-2012|عنوان=The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE|پیوند=https://dokumen.pub/iran-and-the-transformation-of-ancient-near-eastern-history-the-seleucids-ca-312-150-bce-3447120568-9783447120562.html|ژورنال=The International Journal of Ancient Iranian Studies|کد زبان=en|دوره=11|شماره=1-2|صفحات=17-35}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Tavassoli|نام۱=Mohammad Mehdi|تاریخ=2026|عنوان=An Investigation of the Skeleton Inside the Bronze Coffin in the Castle to Determine Its Gender, Identity, and Time of Life|پیوند=https://www.jaco-sj.com/jufile?ar_sfile=3237639|ژورنال=Journal of Art & Civilization of the Orient (JACO)|کد زبان=en|others=Amir Amirinezhad, Ali Sajadi, Mansoureh Nezaratizadeh, Masoud Darabi}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=The Greeks in Bactria and India|سال=1938|مکان=Cambridge|نام۱=William Woodthorpe|نام خانوادگی۱=Tarn|کد زبان=en|ناشر=Cambridge University Press}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Thomas|نام۱=Edward|تاریخ=1863|عنوان=Bactrian Coins|پیوند=http://www.jstor.org/stable/25581248|ژورنال=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|کد زبان=en|دوره=20|صفحات=99-133}} | |||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|سال=2001|مکان=London & New York|ناشر=I.B.Tauris Publishers|نام۱=Josef|نام خانوادگی۱=Wiesehöfer|کد زبان=en}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=van der Spek|نام۱=R.J.|تاریخ=2004|عنوان=Palace, Temple and Market in Seleucid Babyloni|ژورنال=In Le roi et l'économie. Autonomies locales et structures royales dans l'économie de l'empire séleucide, edited by: V. Chankowski & F. Duyrat|کد زبان=en|ناشر=De Boccard|مکان=Paris}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Wright|نام۱=Nicholas L|تاریخ=2005|عنوان=Seleucid Royal Cult, Indigenous Religious Traditions and Radiate Crowns: The Numismatic Evidence|پیوند=https://www.academia.edu/252832/Seleucid_royal_cult_indigenous_religious_traditions_and_radiate_crowns_the_numismatic_evidence|ژورنال=Mediterranean Archaeology|کد زبان=en}} | |||
