پالایش متن |
|||
| (۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''سکهدوزی؛''' دوخت انواع سکه و مسکوکات فلزی روی پارچه و لباس. | '''سکهدوزی؛''' دوخت انواع سکه و مسکوکات فلزی روی پارچه و لباس. | ||
سکهدوزی یکی از دوختهای دستی و تزیینی در ایران است که در سیستان و بلوچستان رایج است. این هنر در دورهٔ صفویه به اوج شکوفایی خود رسید و در پوششهای زنان و مردان این دوره استفاده میشد. طرحها و نقشهای سکهدوزی همگی ذهنی و برگرفته از محیط زندگی و طبیعت گرم و خشک منطقه است. | سکهدوزی یکی از دوختهای دستی و تزیینی در ایران است که در سیستان و بلوچستان رایج است. این هنر در [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] به اوج شکوفایی خود رسید و در پوششهای زنان و مردان این دوره استفاده میشد. طرحها و نقشهای سکهدوزی همگی ذهنی و برگرفته از محیط زندگی و طبیعت گرم و خشک منطقه است. این هنر برای تزیین وسایل و منسوجات پارچهای کاربرد دارد. اقوام [[قوم کرمانج|کرد ساکن خراسان]]، سرپوشهای خود را با سکههای طلایی و نقرهای تزیین میکنند. [[زن در قوم بلوچ|زنان بلوچی]] از این هنر بهعنوان پسانداز برای خانوادههای خود بهره میبرند. | ||
== تعریف == | == تعریف == | ||
سکهدوزی یا اشرفیدوزی، از صنایع دستی تزیینی در ایران است.<ref | سکهدوزی یا اشرفیدوزی، از صنایع دستی تزیینی در ایران است.<ref name=":023">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهشهای انسانشناسی ایران|ف=مطالعهای بر پیدایش هنر سکهدوزی در پوشاک زنان ایرانی دورهٔ صفویه|ص=167}}</ref> این هنر به دوخت انواع سکهها، پولکها، منجوق و مروارید، دکمهٔ صدفی، آینههای ریز و درشت و صدف روی پارچه یا لباس اشاره دارد.<ref>{{پک/بن|دیار|ک=خبرگزاری مهر|ف=صنایع دستی اوج هنر زنان و مردان سختکوش دیار سیستان و بلوچستان}}</ref> هنرمندان، سکهدوزی را با سایر هنرها نظیر دندانموشی، شبکهدوزی، ستارهدوزی، توردوزی، ساتندوزی، خولکبافی، دودنیبافی و زنجیرهدوزی تلفیق میکنند و آثار هنری مختلفی پدیدمیآورند. این هنر اغلب بهصورت دستی انجام میشود.<ref>{{پک|صداقت|1397|ک=جاذبههای سیستان و بلوچستان (ایرانشناسی)|ص=36}}</ref> همزمان با تغییر واحد پول ایران به ریال، آرایه تزئینی [[ریالدوزی]] به جمع انواع رودوزی و سکهدوزی ایرانی اضافه شده است.<ref>{{پک|ایلبیگی|۱۳۹۹|ک=مجله فرهنگ وبلایت|ف=ریالدوزی، هنر زنان عشایر و کاربردهای غیر ریالی آن}}</ref> | ||
== تاریخچه | == تاریخچه == | ||
سکهدوزی هنری است که از عناصر پوششی ایرانیان قبل از اسلام نبوده و در طی دورههای حکومتی مختلف که اقوام ترکنشین بر ایران سلطه داشتند، به اجزای پوششی زنان اضافه شده است.<ref name=":024">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهشهای انسانشناسی ایران|ف=مطالعهای بر پیدایش هنر سکهدوزی در پوشاک زنان ایرانی دورهٔ صفویه|ص=174}}</ref> سکهدوزی در [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] به اوج شکوفایی خود رسید. در این دوره از سکههای طلا و نقره روی لباس زنان و مردان مرفه استفاده میشد که نمادی از ثروت و جایگاه اجتماعی آنان بود. سکهدوزی در دورهٔ صفویه از [[پاکستان]] وارد [[سیستان و بلوچستان]] شده و با فرهنگ بومی منطقه ادغام شده است.<ref name=":025">{{پک|اسکندری چوبتراش|محمدیان|1402|ک=همایش بینالمللی دانشجویان ادبیات، تاریخ و مطالعات فرهنگی|ف=مطالعه هنر آیینه دوزی ایرانی روی پوشاک بانوان و خلق طراحی نوین در لباس مجلسی زنان|ص=1}}</ref> در این دوره سکهها با نقوشی چون شیر، خروس و ماهی ضرب میشدند که برای ایرانیان تقدس و بار معنایی داشته است.<ref>{{پک|پاشایی|1393|ک=فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد|ف=ظهور نقشمایهٔ ماهی آیین مهر در مهرهای دورهٔ قاجار و فلسهای دورهٔ صفویه و قاجار|ص=107}}</ref> در [[ایران در دوران قاجاریه|دورهٔ قاجار]] سکهدوزی بیشتر جنبهٔ تزیینی به خود گرفت و زنان این هنر را با دقت بالایی انجام میدادند تا نقش مهمی در انتقال آن به نسلهای بعدی داشته باشند.<ref>{{پک/بن|هنر1|ک=وبسایت رواق هنر|ف=سکهدوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref> | |||
سکهدوزی | |||
== انواع نقوش سکهدوزی == | == انواع نقوش سکهدوزی == | ||
طرحها و نقوش در هنر سکهدوزی سیستان و بلوچستان همگی ذاتی و ذهنی هستند و بیانگر صداقت، عشق و یکرنگی [[زنان بلوچ]] است که با زندگی آنان آمیخته شده است. نقوش گیاهی و هندسی جزء پرکاربردترین نقوش در هنر سکهدوزی است. نقشهای | طرحها و نقوش در هنر سکهدوزی سیستان و بلوچستان همگی ذاتی و ذهنی هستند و بیانگر صداقت، عشق و یکرنگی [[زنان بلوچ]] است که با زندگی آنان آمیخته شده است. نقوش گیاهی و هندسی جزء پرکاربردترین نقوش در هنر سکهدوزی است. نقشهای [[بتهجقه]]، گلبوته، [[شمسه]]، [[ترنج (اسلیمی)|ترنج]]، ستاره، خورشید، حاشیه، نقش دموکی، چشم (چَم)، نقش پنج آدِنکی و سه آدِنکی از دیگر نقوش در این هنر میباشد. نقوش ایجاد شده در هنر سکهدوزی برگرفته از دیدهها، شنیدهها، محیط زندگی و طبیعت خشک و گرم منطقه است که زنان بلوچی عناصر طبیعی را بهشکلی ساده و زیبا روی پارچه پیاده میکنند. قرینگی و یکدست بودن طرح و نقش از اصول مهم کار سکهدوزی است.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=33-34}}</ref> | ||
== رنگ == | == رنگ == | ||
در سکهدوزی اغلب از انواع رنگهای قرمز مانند بنفش، قرمز، زرشکی، نارنجی و قهوهای استفاده میشود. رنگهایی که در مناطق روستایی بهکار میرود از اصالت بیشتری برخوردارند. درگذشته بیشتر از رنگهای روشن مثل سبز کمرنگ، نارنجی، صورتی، پستهای و قرمز کمرنگ استفاده میشد. اما امروزه زنان محلی قسمتهای مختلف لباسها را با نخهای تیره کار میکنند.<ref>{{پک| | در سکهدوزی اغلب از انواع رنگهای قرمز مانند بنفش، قرمز، زرشکی، نارنجی و قهوهای استفاده میشود. رنگهایی که در مناطق روستایی بهکار میرود از اصالت بیشتری برخوردارند. درگذشته بیشتر از رنگهای روشن مثل سبز کمرنگ، نارنجی، صورتی، پستهای و قرمز کمرنگ استفاده میشد. اما امروزه زنان محلی قسمتهای مختلف لباسها را با نخهای تیره کار میکنند.<ref>{{پک|قویپنجه|1395|ک=همایش بینالمللی هنر و صناعات در فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی با تأکید بر هنرهای رو به فراموشی|ف=نقش و رنگ در هنر سکهدوزی بلوچ|ص=11}}</ref> | ||
== انواع دوخت == | == انواع دوخت == | ||
دوختهای مورد استفاده در سکهدوزی شامل دوخت شِلال (کوک ساده)، دوخت | دوختهای مورد استفاده در سکهدوزی شامل دوخت شِلال (کوک ساده)، دوخت بخیه، دوخت زیگزاگ، دوخت قابدوزی و دوخت پسدوز است.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=34-38}}</ref> | ||
== روش دوخت == | == روش دوخت == | ||
در گذشتههای دور سکهها و مسکوکات فلزی با لحیمکاری دستی به پارچه یا لباس متصل میشد. پس از آن سکهدوزی به وسیلهٔ دار چوبی انجام میشده؛ به این صورت که زنان و مردان ابتدا دار را از چوب و میخ میساختند و سپس پشمهای بز را میریسیدند و به نخ تبدیل کرده و به دار میبافتند. به این بافت، گِدان میگویند که پایهٔ اصلی سکهدوزی است. روی گدان پارچهای مخملی بهصورت دو رنگ دوخته میشد. زنان هنرمند سطح پارچه را به ترتیب با نقوش سکهدوزی، آینهها، صدفها و دکمهها پر میکردند و در آخر نیز منگولهها را که از پشم بز بافته شده بود، به آن آویزان میکردند. این نوع دوخت در سکهدوزی جزء قدیمیترین و اصیلترین نوع سکهدوزی است که قدمتی چند هزار ساله دارد. امروزه نیز از این روش قدیمی برای دوخت سکهها استفاده میشود، اما از آنجایی که پارچههای بزی حشره میزنند، نخکشی دار چوبی به وسیلهٔ پارچهٔ شش تاری انجام میشود و روی آن با مخمل مشکی پوشیده میشود تا زیبایی سکهها، آینهها و صدفها بیشتر نمایان شود. سکهدوزی به روش امروزی روی مقوا صورت میگیرد. هنرمند سکهدوز ابتدا مقوا را در اشکالی چون مربع، مثلث، بته جقه، مستطیل و محرابی برش میزند و سپس پارچه را روی آن میچسباند و با آینه، پولک و منجوق تزیین میکند. پس از اتمام کار، پشت مقوا پارچهٔ مخملی دوخته میشود. پایین کار نیز با منگولههای کاموایی رنگی تزیین میشود.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=31-35}}</ref> | در گذشتههای دور سکهها و مسکوکات فلزی با لحیمکاری دستی به پارچه یا لباس متصل میشد. پس از آن سکهدوزی به وسیلهٔ دار چوبی انجام میشده؛ به این صورت که زنان و مردان ابتدا دار را از چوب و میخ میساختند و سپس پشمهای بز را میریسیدند و به نخ تبدیل کرده و به دار میبافتند. به این بافت، گِدان میگویند که پایهٔ اصلی سکهدوزی است. روی گدان پارچهای مخملی بهصورت دو رنگ دوخته میشد. زنان هنرمند سطح پارچه را به ترتیب با نقوش سکهدوزی، آینهها، صدفها و دکمهها پر میکردند و در آخر نیز منگولهها را که از پشم بز بافته شده بود، به آن آویزان میکردند. این نوع دوخت در سکهدوزی جزء قدیمیترین و اصیلترین نوع سکهدوزی است که قدمتی چند هزار ساله دارد. امروزه نیز از این روش قدیمی برای دوخت سکهها استفاده میشود، اما از آنجایی که پارچههای بزی حشره میزنند، نخکشی دار چوبی به وسیلهٔ پارچهٔ شش تاری انجام میشود و روی آن با مخمل مشکی پوشیده میشود تا زیبایی سکهها، آینهها و صدفها بیشتر نمایان شود. سکهدوزی به روش امروزی روی مقوا صورت میگیرد. هنرمند سکهدوز ابتدا مقوا را در اشکالی چون مربع، مثلث، بته جقه، مستطیل و محرابی برش میزند و سپس پارچه را روی آن میچسباند و با آینه، [[پولک]] و [[منجوق]] تزیین میکند. پس از اتمام کار، پشت مقوا پارچهٔ مخملی دوخته میشود. پایین کار نیز با منگولههای کاموایی رنگی تزیین میشود.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=31-35}}</ref> | ||
== کاربرد == | == کاربرد == | ||
سکهدوزی | در گذشته، سکهدوزی در جامعهٔ روستایی هنگام مراسمها و مهمانیها استفاده میشد و زنان بیشتر از این هنر برای تزیین روبندهها، جلیقهها و روپوشهای خود بهره میبردند. در دورهٔ صفویه، دور کلاه زنان ثروتمند از سکههای طلا و نقره، جورابهای گشاد پشمی با سنگهای قیمتی و عمامهٔ حریر مردان با سکههای طلایی و سنگهای قیمتی تزیین میشد.<ref>{{پک/بن|سکه1|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> امروزه از سکهدوزی برای روتختی، قسمتهایی از لباس، کیف، محصولات دستی، تزیین دیوار اتاقها، زینت گردن شتر، انواع شال و روسری و گیوههای امروزی بهره میگیرند، تا ارزش و اصالت بیشتری به محصول بدهد.<ref>{{پک/بن|هنر دستی|ک=وبسایت بلوگفا|ف=هنر دستی و سنتی بلوچستان1 (سکهدوزی)}}</ref> این هنر در لباسهای مجلسی و عروسی زنان افغانستانی نیز دیده میشود.<ref>{{پک/بن|افغانستان|ک=خبرگزاری دید|ف=لباس سنتی افغانستان؛ تنپوشی از فرهنگ، تاریخ و تنوع قومی}}</ref> در شهر [[بمپور]] از توابع [[ایرانشهر]] بادبزنهای حصیری محکمی ساخته میشود که حاشیهٔ آن با قطعات پارچه و پولکهای پلاستیکی و رنگی به روش سکهدوزی تزیین میشود. این بادبزنها جنبهٔ خودمصرفی دارد و اغلب ساکنین بومی از آن استفاده میکنند.<ref>{{پک/بن|سکه2|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> | ||
== سکهدوزی در لباس اقوام ایرانی == | == سکهدوزی در لباس اقوام ایرانی == | ||
امروزه قوم کرد در ایران از سکه برای تزیین پوشش خود استفاده میکنند. [[سرپوش زنان کرد]] | امروزه [[قوم کرد]] در ایران از سکه برای تزیین پوشش خود استفاده میکنند. در [[لباس زنان کرد شمال خراسان|سرپوش زنان کرد خراسان]] از انواع سکه با اصطلاحات گوناگون استفاده میشود: | ||
در | * سَرکِلاو: سکهای بزرگ که وسط آن حلقهای بزرگ داشته و در قسمت میانی کلاه نصب میشود. | ||
* پُلپِله: سکهای که روی کلاه، در ناحیهٔ پیشانی دیده میشود. | |||
* گیلگیله سراویز: چند رشته مهره که به انتهای آن سکهٔ طلا نصب میکنند و به حلقهٔ سرکلاو آویزان میکنند.<ref>{{پک|محمدیسیف|1395|ک=نشانهشناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=185}}</ref> | |||
* کِلاو لیره: کلاهی که تمام فضای آن با سکهٔ طلایی پر میشود و در صورتی که با سکههای نقره دوخته شود به آن کلاو زر یا کلاو فیس میگویند.<ref>{{پک|سلطانی|1374|ک=جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان|ص=257}}</ref> | |||
در [[لباس مردم کلات نادری]] از توابع [[خراسان رضوی]]، زنان از چنگه که نواری پهن است، استفاده میکنند. روی این نوار از قسمت گوش به سمت بالا سکهدوزی شده و از آن در مراسمهای [[مراسم عروسی|عروسی]] و جشنها استفاده میکنند.<ref>{{پک|امیدی|1382|ک=دیده و دل و دست|ص=28}}</ref> همچنین زنان این منطقه در جشنها از جلیقههایی که قسمت جلوی آن با سکههایی از نقره و نیکل پوشیده شده، به تن میکنند. این پوشش از لباسهای سنتی و فاخر این منطقه بهشمار میرود.<ref>{{پک|محمدیسیف|1395|ک=نشانهشناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=183}}</ref> مردم سایر شهرها و روستاها نظیر چِنِشت (از روستاهای [[خراسان جنوبی]])، از پیراهنهای سکهدوزی، زنان روستای پاشاکی (از توابع [[گیلان]])، از کلاهک و جلیقهٔ سکهدوزی شده، استفاده میکنند. سرپوش زنان استان [[استان گلستان|گلستان]] و جلوی پیراهن زنان لر نیز با سکه تزیین شده است.<ref name=":022">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهشهای انسانشناسی ایران|ف=مطالعهای بر پیدایش هنر سکهدوزی در پوشاک زنان ایرانی دورهٔ صفویه|ص=168-170}}</ref> | |||
== ابزارهای لازم جهت سکهدوزی == | == ابزارهای لازم جهت سکهدوزی == | ||
برای سکهدوزی از پارچههای ضخیم و مقاوم مثل مخمل، ساتن و ترمه استفاده میشود. نوع بافت این پارچهها ساده و تار و پود آن برهم عمود است و همین امر سبب میشود سطح پارچه برای سکهدوزی و دیگر تزیینات مناسب باشد. همچنین این نوع پارچهها تحمل وزن سکهها را دارند و طرح نهایی را زیبا و منظم نشان میدهند. برای دوخت سکهها از سوزنهای ضخیم و مقاوم و نخهای محکم و باکیفیتی مانند نخ دمسه و نخ عمامه استفاده میشود. از دیگر ابزارهای لازم جهت سکهدوزی میتوان به کارگاه گلدوزی (جلوگیری از چروک شدن پارچه حین سکهدوزی)، قیچی، قلاب، خرک، انگشتانه و تیغ اشاره کرد.<ref>{{پک/بن| | برای سکهدوزی از پارچههای ضخیم و مقاوم مثل مخمل، ساتن و ترمه استفاده میشود. نوع بافت این پارچهها ساده و تار و پود آن برهم عمود است و همین امر سبب میشود سطح پارچه برای سکهدوزی و دیگر تزیینات مناسب باشد. همچنین این نوع پارچهها تحمل وزن سکهها را دارند و طرح نهایی را زیبا و منظم نشان میدهند. برای دوخت سکهها از سوزنهای ضخیم و مقاوم و نخهای محکم و باکیفیتی مانند نخ دمسه و نخ عمامه استفاده میشود. از دیگر ابزارهای لازم جهت سکهدوزی میتوان به کارگاه گلدوزی (جلوگیری از چروک شدن پارچه حین سکهدوزی)، قیچی، قلاب، خرک، انگشتانه و تیغ اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|هنر2|ک=وبسایت رواق هنر|ف=سکهدوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref> | ||
== سکهدوزی سیستان و بلوچستان == | == سکهدوزی سیستان و بلوچستان == | ||
| خط ۴۹: | خط ۵۲: | ||
|شمال بلوچستان، | |شمال بلوچستان، | ||
منطقهٔ سیستان | منطقهٔ سیستان | ||
|حدود | |حدود ۱۳۲۰ش | ||
|قرمز، سبز، آبی، | |قرمز، سبز، آبی، | ||
زرد، نارنجی، بنفش، سفید، قهوهای، صورتی | زرد، نارنجی، بنفش، سفید، قهوهای، صورتی | ||
| خط ۶۱: | خط ۶۴: | ||
|بخش جنوبی بلوچستان، | |بخش جنوبی بلوچستان، | ||
منطقهٔ مکران | منطقهٔ مکران | ||
|دههٔ | |دههٔ ۱۳۴۰ش | ||
|قرمز، سبز، آبی، | |قرمز، سبز، آبی، | ||
نارنجی، سفید، فیروزهای، صورتی، نقرهای | نارنجی، سفید، فیروزهای، صورتی، نقرهای | ||
| خط ۹۷: | خط ۱۰۰: | ||
|شمال بلوچستان، | |شمال بلوچستان، | ||
منطقهٔ زاهدان | منطقهٔ زاهدان | ||
|دههٔ | |دههٔ ۱۳۶۰ش | ||
|قرمز، سبز، آبی، | |قرمز، سبز، آبی، | ||
زرد، نارنجی، صورتی، | زرد، نارنجی، صورتی، | ||
| خط ۱۱۱: | خط ۱۱۴: | ||
|بخش مرکزی بلوچستان، | |بخش مرکزی بلوچستان، | ||
منطقهٔ زاهدان | منطقهٔ زاهدان | ||
|حدود | |حدود ۱۳۵۰ش | ||
|قرمز، سبز، آبی، | |قرمز، سبز، آبی، | ||
زرد، نارنجی، صورتی، | زرد، نارنجی، صورتی، | ||
| خط ۱۳۶: | خط ۱۳۹: | ||
== مراکز تولید == | == مراکز تولید == | ||
مراکز اصلی تولید و عرضهٔ سکهدوزی در استانهای کردستان، سیستان و بلوچستان، عشایر چهارمحال و بختیاری<ref>{{پک/بن|سکه3|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> و روستاهای اسپکه، پیپ، فنوج، چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است؛ اما امروزه این هنر | مراکز اصلی تولید و عرضهٔ سکهدوزی در استانهای کردستان، سیستان و بلوچستان، عشایر چهارمحال و بختیاری<ref>{{پک/بن|سکه3|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> و روستاهای اسپکه، پیپ، فنوج، چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است؛ اما امروزه این هنر بیشتر در استان سیستان و بلوچستان رایج است. در گذشته به دلیل هممرز بودن [[ایران]] با کشورهای [[هند]] و [[پاکستان]]، اهالی بلوچستان مواد اولیهٔ دوخت این هنر را ابتدا از پاکستان و سپس هندوستان وارد میکردند.<ref>{{پک/بن|هنر دستی1|ک=وبسایت بلوگفا|ف=هنر دستی و سنتی بلوچستان1 (سکهدوزی)}}</ref> | ||
== کارکرد اقتصادی | == کارکرد اقتصادی == | ||
در گذشته، سکهدوزی در میان خانوادههای بلوچ صرفاً یک هنر نبود، بلکه مانند یک صندوق پسانداز عمل میکرد. زنان بلوچ در زمانهایی که وضعیت مالی خانواده خوب بود، درآمد اضافی را به سکه تبدیل میکردند و با دوختن آنها بر روی لباسها و تزیینات، آن را ذخیره میکردند. به این ترتیب، هر زمان که خانواده با مشکلات مالی روبهرو میشد، میتوانستند از این سکههای پسانداز شده برای گذران زندگی استفاده کنند.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=29}}</ref> | در گذشته، سکهدوزی در میان خانوادههای بلوچ صرفاً یک هنر نبود، بلکه مانند یک صندوق پسانداز عمل میکرد. زنان بلوچ در زمانهایی که وضعیت مالی خانواده خوب بود، درآمد اضافی را به سکه تبدیل میکردند و با دوختن آنها بر روی لباسها و تزیینات، آن را ذخیره میکردند. به این ترتیب، هر زمان که خانواده با مشکلات مالی روبهرو میشد، میتوانستند از این سکههای پسانداز شده برای گذران زندگی استفاده کنند.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=29}}</ref> | ||
== لباسهای سکهدوزی شده در موزه == | == لباسهای سکهدوزی شده در موزه == | ||
مجموعه سکهدوزیهای موجود در گنجینه سکه موزه آستان قدس رضوی، شامل نمونههای قابل توجهی از پوششهای سکهدوزی شده، متعلق به ادوار مختلف تاریخی است. این آثار که عمدتاً متعلق به زنان طبقات مرفه جامعه بوده، از سکههایی با ارزش تاریخی و ریالی بالا بهره میبرند و بازه زمانی آنها از دوره صفوی تا پهلوی را در بر میگیرد. تنوع در ساختار این لباسها مشهود است؛ برخی از آنها با سکههای ریالی باارزش پوشیده شده و برخی دیگر با تکرار یک نوع سکه خاص تزئین گشتهاند. همچنین از نظر الگوی چیدمان، این سکهها یا به صورت ردیفی و منظم یا به صورت پراکنده و بدون الگوی خاص دوخته شدهاند. همچنین در برخی از این آثار، بهویژه در سرپوشها، سکههای نقرهای با | مجموعه سکهدوزیهای موجود در گنجینه سکه موزه آستان قدس رضوی، شامل نمونههای قابل توجهی از پوششهای سکهدوزی شده، متعلق به ادوار مختلف تاریخی است. این آثار که عمدتاً متعلق به زنان طبقات مرفه جامعه بوده، از سکههایی با ارزش تاریخی و ریالی بالا بهره میبرند و بازه زمانی آنها از دوره صفوی تا پهلوی را در بر میگیرد. تنوع در ساختار این لباسها مشهود است؛ برخی از آنها با سکههای ریالی باارزش پوشیده شده و برخی دیگر با تکرار یک نوع سکه خاص تزئین گشتهاند. همچنین از نظر الگوی چیدمان، این سکهها یا به صورت ردیفی و منظم یا به صورت پراکنده و بدون الگوی خاص دوخته شدهاند. همچنین در برخی از این آثار، بهویژه در سرپوشها، سکههای نقرهای با خط نستعلیق و حاوی شعارهای مذهبی به زبان عربی بهکار رفته است.<ref name=":02">{{پک|اکبرزاده|فرخفر|1405|ک=تاریخ و فرهنگ|ف=تحلیل ویژگیهای کیفی سکهدوزی در جامگان تاریخی موجود در گنجینهٔ موزهٔ آستان قدس رضوی|ص=25}}</ref> | ||
== روشهای نگهداری == | == روشهای نگهداری == | ||
برای مراقبت از کارهای سکهدوزی، باید از آنها در برابر رطوبت زیاد، گرمای شدید، نور مستقیم خورشید، شویندههای شیمیایی | برای مراقبت از کارهای سکهدوزی، باید از آنها در برابر رطوبت زیاد، گرمای شدید، نور مستقیم خورشید، شویندههای شیمیایی و برخورد با اشیای تیز محافظت کرد. همچنین بهترین روش برای تمیز کردن این آثار و حفظ ظرافتهای هنری آنها، استفاده از خدمات خشکشویی است.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی5|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> | ||
== سکهدوزی در افغانستان == | |||
سکهدوزی از جمله هنرهای مرسوم در کشورهای اطراف ایران مانند [[افغانستان]] و [[تاجیکستان]] نیز بهشمار میرود. این صنعت دستی و هنر زیبا، هنوز هم در افغانستان، بهعنوان یکی از هنرهای بهکار رفته در دوخت لباسهای سنتی محسوب میشود که طرفداران بسیاری در این کشور دارد. این لباسهای سنتی تزیینشده با انواع سکۀ رایج در افغانستان، از کیفیت بالا و پوشیدگی کامل برخوردار هستند و پوشیدن آن برای مردم این سرزمین، حس غرور بسیار و خوشایندی را ایجاد میکند.<ref>{{پک/بن|456|ک=وبسایت انجمن دوستی ایران و افغانستان|ف=لباسهای محلی؛ هويت فرهنگی جامعه افغانستان}}</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | |||
* [[ریالدوزی]] | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس | {{پانویس}} | ||
== منابع == | == منابع == | ||
* {{یادکرد | {{آغاز منابع}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اسکندری چوبتراش|نام۱=مهلا|تاریخ=1402|عنوان=مطالعه هنر آیینه دوزی ایرانی روی پوشاک بانوان و خلق طراحی نوین در لباس مجلسی زنان|پیوند=https://civilica.com/doc/1943225/|ژورنال=همایش بینالمللی دانشجویان ادبیات، تاریخ و مطالعات فرهنگی|صفحات=1-10|نام۲=مهسا|نام خانوادگی۲=محمدیان}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اکبرزاده|نام۱=راضیه|تاریخ=1405|عنوان=تحلیل ویژگیهای کیفی سکهدوزی در جامگان تاریخی موجود در گنجینه موزه آستانقدس رضوی|پیوند=https://jhistory.um.ac.ir/article_48085_da1f54d1c1976c91c3831fa41557471c.pdf|ژورنال=تاریخ و فرهنگ|صفحات=1-27|نام۲=فرزانه|نام خانوادگی۲=فرخفر}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اکبرزاده|نام۱=راضیه|تاریخ=1405|عنوان=تحلیل ویژگیهای کیفی سکهدوزی در جامگان تاریخی موجود در گنجینه موزه آستانقدس رضوی|پیوند=https://jhistory.um.ac.ir/article_48085_da1f54d1c1976c91c3831fa41557471c.pdf|ژورنال=تاریخ و فرهنگ|صفحات=1-27|نام۲=فرزانه|نام خانوادگی۲=فرخفر}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امیدی|نام=ناهید|عنوان=دیده و دل و دست|سال=1382|مکان=مشهد|ناشر=بهنشر|شابک=9789643339395}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امیدی|نام=ناهید|عنوان=دیده و دل و دست|سال=1382|مکان=مشهد|ناشر=بهنشر|شابک=9789643339395}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=ریالدوزی، هنر زنان عشایر و کاربردهای غیر ریالی آن|نشانی=https://weblight.ir/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D9%86/|تاریخ=۴ خرداد ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۱۰ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=مجله فرهنگی وبلایت|نام خانوادگی۱=ایلبیگی|نام۱=سعید}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پاشایی|نام۱=ژیلا|تاریخ=1393|عنوان=ظهور نقشمایهٔ ماهی آیین مهر در مهرهای دورهٔ قاجار و فلسهای دورهٔ صفویه و قاجار|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20141211123809-9560-96.pdf|ژورنال=فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد|دوره=دوم|شماره=بیست و چهارم|صفحات=106-137}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پاشایی|نام۱=ژیلا|تاریخ=1393|عنوان=ظهور نقشمایهٔ ماهی آیین مهر در مهرهای دورهٔ قاجار و فلسهای دورهٔ صفویه و قاجار|پیوند=https://www.ensani.ir/file/download/article/20141211123809-9560-96.pdf|ژورنال=فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد|دوره=دوم|شماره=بیست و چهارم|صفحات=106-137}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sekkeh-01duz.html|تاریخ بازبینی=28 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|اشرفیدوزی}}|وبگاه=وبسایت بیتوته}} | * {{یادکرد وب|عنوان=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی|نشانی=https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sekkeh-01duz.html|تاریخ بازبینی=28 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|اشرفیدوزی}}|وبگاه=وبسایت بیتوته}} | ||
| خط ۱۵۹: | خط ۱۷۱: | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))|نشانی=http://www.visitiran.ir/index.php/fa/handicraft/سکه-دوزی-سیستان-و-بلوچستان|تاریخ بازبینی=28 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|سکه}}|وبگاه=وبسایت ایران}} | * {{یادکرد وب|عنوان=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))|نشانی=http://www.visitiran.ir/index.php/fa/handicraft/سکه-دوزی-سیستان-و-بلوچستان|تاریخ بازبینی=28 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|سکه}}|وبگاه=وبسایت ایران}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سلطانی|نام=محمدعلی|عنوان=جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان|سال=1374|مکان=تهران|ناشر=سها|شابک=9789646254107}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سلطانی|نام=محمدعلی|عنوان=جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان|سال=1374|مکان=تهران|ناشر=سها|شابک=9789646254107}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صداقت|نام=س|عنوان=جاذبههای سیستان و بلوچستان (ایرانشناسی)|سال=1397|مکان=تهران|ناشر=سیصد و شصت درجه|شابک=9782001250929}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=صنایع دستی اوج هنر زنان و مردان سختکوش دیار سیستان و بلوچستان|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/1626408/صنایع-دستی-اوج-هنر-زنان-و-مردان-سخت-کوش-دیار-سیستان-و-بلوچستان|تاریخ=23 خرداد 1391|تاریخ بازبینی=30 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|دیار}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | * {{یادکرد وب|عنوان=صنایع دستی اوج هنر زنان و مردان سختکوش دیار سیستان و بلوچستان|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/1626408/صنایع-دستی-اوج-هنر-زنان-و-مردان-سخت-کوش-دیار-سیستان-و-بلوچستان|تاریخ=23 خرداد 1391|تاریخ بازبینی=30 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|دیار}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قویپنجه|نام۱=زهرا|تاریخ=1395|عنوان=نقش و رنگ در هنر سکهدوزی بلوچ|پیوند=https://civilica.com/doc/527345/|ژورنال=همایش بینالمللی هنر و صناعات در فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی با تأکید بر هنرهای روبه فراموشی|صفحات=1-12}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=لباس سنتی افغانستان؛ تنپوشی از فرهنگ، تاریخ و تنوع قومی|نشانی=https://didpress.com/171982/|تاریخ بازبینی=9 مرداد 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|افغانستان}}|وبگاه=خبرگزاری دید}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=لباسهای محلی؛ هويت فرهنگی جامعه افغانستان|نشانی=https://iran-afghanistan.ir/fa/%d9%84%d8%a8%d8%a7%d8%b3%e2%80%8c%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ad%d9%84%db%8c%d8%9b-%d9%87%d9%88%d9%8a%d8%aa-%d9%81%d8%b1%d9%87%d9%86%da%af%db%8c-%d8%ac%d8%a7%d9%85%d8%b9%d9%87-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7/|تاریخ=۲۲ دسامبر ۲۰۱۸|تاریخ بازبینی=۱۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۴۵۶}}|وبگاه=وبسایت انجمن دوستی ایران و افغانستان}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدیسیف|نام=معصومه|عنوان=نشانهشناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|سال=1395|مکان=تهران|ناشر=جامعهشناسان}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدیسیف|نام=معصومه|عنوان=نشانهشناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|سال=1395|مکان=تهران|ناشر=جامعهشناسان}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مهرنیا|نام۱=سید محمد|تاریخ=1401|عنوان=مطالعهای بر پیدایش هنر سکهدوزی در پوشاک زنان ایرانی دورهٔ صفویه|پیوند=https://ijar.ut.ac.ir/article_89180_b8a57a25f0dab3385327d19f9abe7d26.pdf|ژورنال=پژوهشهای انسانشناسی ایران|دوره=دوازدهم|شماره=بیست و سوم|صفحات=153-179|نام۲=ندا|نام خانوادگی۲=آشوری}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نوری|نام=مرجان|عنوان=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|سال=1401}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نوری|نام=مرجان|عنوان=نمادشناسی نقوش سکهدوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|سال=1401}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=نوری|نام۱=مرجان|تاریخ=1403|عنوان=مطالعهٔ ساختار و نقوش سکهدوزی معاصر سیستان و بلوچستان|پیوند=https://sid.ir/paper/1533911/fa|ژورنال=نشریهٔ هنرهای صناعی اسلامی|دوره=هشتم|شماره=یکم|صفحات=25-38|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=امین خندقی|نام۳=راحله|نام خانوادگی۳=فدوی}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=نوری|نام۱=مرجان|تاریخ=1403|عنوان=مطالعهٔ ساختار و نقوش سکهدوزی معاصر سیستان و بلوچستان|پیوند=https://sid.ir/paper/1533911/fa|ژورنال=نشریهٔ هنرهای صناعی اسلامی|دوره=هشتم|شماره=یکم|صفحات=25-38|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=امین خندقی|نام۳=راحله|نام خانوادگی۳=فدوی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=هنر دستی و سنتی بلوچستان1 (سکهدوزی)|نشانی=https://sonatnews.blogfa.com/post/575|تاریخ بازبینی=8 مرداد 1404|شناسه={{شناسه یادکرد|هنر دستی}}|وبگاه=وبسایت بلوگفا}} | |||
{{پایان منابع}} | |||
