سلوکی‌ها: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|سلوکی‌ها؛}}''' دودمانی مقدونی-یونانی، حاکم بر هستۀ اصلی امپراتوری هخامنشی.<ref group="دیدگاه">در مقاله هخامنشیان، مادها و عیلامی‌ها، علاوه بر گزارش حکومت و امپراطوری، به وضعیت جامعه و فرهنگ و مردم نیز به خوبی پرداخته شده بود. در این مقاله نیز توقع میرفت این اتفاق بیافتد و فرهنگ، اقتصاد، آیین و دین و سنت های مردمی نیز در بدنه مقاله جا داشته باشد. اما این امر مغفول مانده است. دلیلی داشته است؟ در برخی مطالب هم به طور جزئی نکاتی در این خصوص درج شده است اما این یک ابهام و سؤال مهم است که در این مقاله وجود دارد.</ref>

سلوکی‌ها (۳۱۲-۶۴ ق.م) دودمانی مقدونی-یونانی بودند که پس از مرگ اسکندر، بر بزرگ‌ترین بخش از قلمرو او، از آسیای صغیر تا مرزهای هند، چیره شده و امپراتوری چندفرهنگی و پهناوری را بر هستۀ اصلی قلمرو هخامنشیان بنیان نهادند. تاریخ سیاسی این دودمان فراز و فرودی چشمگیر داشت که شامل تثبیت قدرت در زمان سلوکوس یکم و جانشینانش، فروپاشی تدریجی در شرق با استقلال باختر و پارت، احیای مقطعی در عصر آنتیوخوس سوم، و در نهایت شکست از روم و انقراض آن به دست پومپه می‌شد. سلوکی‌ها برای ادارۀ این قلمرو متکثر، نظام ساتراپی هخامنشی را با تقسیم‌بندی‌های نوین ادامه دادند و با بنیان‌گذاری شبکه‌ای از شهرهای جدید سلطۀ نظامی، اقتصادی و فرهنگی خود را تثبیت کردند. سیاست دینی آنان بر تساهل و همسان‌سازی تصویری خدایان یونانی با ایزدان محلی استوار بود و در کنار آن، کیش شخصیت پادشاه و ملکه را برای نهادینه‌سازی اقتدار خاندان سلطنتی به‌کار می‌گرفتند. تلفیق فرهنگی در معماری، سکه‌ها و هنرهای روزمره، رواج دیهیم به‌عنوان نماد شاهی، و انتقال دانش بابلی به جهان یونانی از دیگر وجوه برجستۀ این دوره است. میراث اداری، نظام پولی، شهرسازی و نمادهای سلطنتی سلوکی تا دوره‌های اشکانی و ساسانی تداوم یافت، بااین‌حال این دودمان در حافظۀ تاریخی ایران تقریباً غایب است.

== <ref group="دیدگاه">بهتر است قبل از اینکه وارد ماهیت و ابعاد این امپراطوری شوید، ابتدا در یک بند آن را معرفی کنید. اینکه نامش و محدوده زمانی و مکانی حکومتش چه بوده. اگر به سبک مقاله عیلامی‌ها، '''پیشینه سلوکیها در منابع''' قابل بررسی است؛ لطفا افزوده شود.

</ref><big>بستر</big><ref group="دیدگاه">کلمه بستر در این عنوان اضافه است و محتوای چندانی در این مطلب ندارد. </ref> <big>و هویت تاریخی</big> ==

سلوکی‌ها وارث بزرگ‌ترین بخش از قلمرو اسکندر مقدونی بودند که در اوج قدرتش از دریای اژه تا مرزهای هند گسترده شده بود.<ref name=":5">{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=1}}</ref> این امپراتوری را سلوکوس یکم نیکاتور، از  سرداران برجستۀ اسکندر مقدونی، بنیان نهاد و بر پهنه‌ای فرمان می‌راند که پیش‌تر هستۀ اصلی امپراتوری هخامنشی به شمار می‌رفت.<ref name=":6">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=63}}</ref> فراوانی حوزه‌های فرهنگی گوناگون در این قلمرو ــ از آسیای صغیر و سوریه تا بین‌النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی ــ این دولت را به یک امپراتوری به معنای واقعی تبدیل کرده بود.<ref name=":7">{{پک|Degen|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis|کد=en|ص=126}}</ref>  

با این حال، ماهیت دقیق این امپراتوری ــ میزان یونانی، مقدونی، ایرانی یا آمیزه‌ای بودن آن ــ موضوع مناقشه‌ای دیرپا میان مورخان بوده است. پژوهش‌های جدید، به‌ویژه از دههٔ ۱۹۹۰م به این سو، کوشیده‌اند از دوگانهٔ شرق-غرب فراتر روند. پیش از آن، دو دیدگاه غالب بود؛ دیدگاه یونان‌محور قرن نوزدهم که سلوکی‌ها را حاملان فرهنگ یونانی به شرق می‌دانستند. در مقابل آن، رویکرد پسااستعماری دههٔ ۱۹۷۰م مطرح بود که آنان را وارث ساختارهای هخامنشی و صرفاً امپراتوری شرقی می‌شمرد.<ref name=":8">{{پک|Strootman|2011/2012|ک=Nāme-ye Irān-e Bāstān: The International Journal of Ancient Iranian Studies|ف=The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE|کد=en|ص=27-30}}</ref>

اما دیدگاه امروزی تأکید می‌کند که امپراتوری سلوکی نه غربی بود و نه شرقی، بلکه سلوکی بود.<ref name=":1">{{پک|Daryaee|Rollinger|4=2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Introduction|کد=en|ص=4}}</ref> پدیده‌ای تاریخی مستقل با هویتی ترکیبی از عناصر یونانی، مقدونی، ایرانی و بین‌النهرینی. این راهبرد  فرهنگی درباری پویا و جهان‌وطنی را به وجود آورده بود که نه غربی بود و نه شرقی.<ref name=":9">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=64}}</ref><ref group="دیدگاه">این دو پاراگراف مطالبش را دو بار تکرار کرده است. کل این بخش را اگر به شکل زیر گزارش کنید چیزی از مطلب از دست می‌رود:

</ref>

=== متن پیشنهادی جایگزین برای حل دیدگاه قبلی: ===

سلوکیان وارث بخش عمده قلمرو اسکندر مقدونی بودند؛ قلمرویی که از دریای اژه تا مرزهای هند امتداد داشت.<ref name=":5" /> این دولت را سلوکوس یکم نیکاتور، از سرداران اسکندر، بنیان نهاد و بر سرزمینی حکومت می‌کرد که بخش اصلی امپراتوری هخامنشی را در بر می‌گرفت<ref name=":6" /> گستردگی جغرافیایی و تنوع فرهنگی این قلمرو، از آسیای صغیر و سوریه تا بین‌النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی، سلوکیان را به یکی از امپراتوری‌های بزرگ جهان باستان تبدیل کرده بود.<ref name=":7" />

ماهیت و هویت این امپراتوری از دیرباز محل اختلاف مورخان بوده است. در سده نوزدهم، سلوکیان عمدتاً گسترش‌دهندگان فرهنگ یونانی در شرق معرفی می‌شدند؛ اما از دهه ۱۹۷۰م، برخی پژوهشگران آنان را ادامه‌دهنده ساختارهای اداری و سیاسی [[هخامنشیان|هخامنشی]] دانستند.<ref name=":8" /> پژوهش‌های جدید، به‌ویژه از دهه ۱۹۹۰م،<ref name=":1" /> این دوگانه را کنار گذاشته و امپراتوری سلوکی را دولتی با هویتی مستقل و تلفیقی از عناصر یونانی، مقدونی، ایرانی و بین‌النهرینی توصیف کرده‌اند که نه غربی بود و نه شرقی.<ref name=":9" />

== <big>رویدادهای سیاسی</big><ref group="دیدگاه">خوبه در انتهای این بخش جدول پادشاهان رو درج کنید.</ref> ==

تاریخ سیاسی امپراتوری سلوکی را می‌توان در چهار دورهٔ متمایز جای داد که فراز و فرودهای این دودمان را در طول نزدیک به دو قرن و نیم بازمی‌نمایاند.<ref group="دیدگاه">این ادبیات برای مقالات ترویجی و پژوهشی خوب است اما برای مقالات ویکی نه

تاریخ سیاسی امپراتوری سلوکی معمولاً به چهار دوره تقسیم می‌شود که روند شکل‌گیری، گسترش، تثبیت و افول این دودمان را در حدود دو سده و نیم نشان می‌دهد.</ref>

=== <big>دوران بنیان‌گذاری و تثبیت (۳۱۲-۲۶۱ ق.م)</big> ===

سرآغاز تاریخ سلوکی‌ها با پس‌گیری بابل به دست سلوکوس یکم در ۳۱۲ ق.م دانسته می‌شود؛ رویدادی که هم مبدأ گاهشماری سلوکی واقع شد و هم هستهٔ نخستین امپراتوری را شکل داد.<ref name=":10">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=105-106}}</ref><ref name=":11">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19}}</ref> سلوکوس را که آنتیگونوس یک‌چشم به مصر متواری ساخته بود، با حمایت بطلمیوس یکم بازگشت و از سوی مردم بابل -که از دورۀ نخست ساتراپی‌ وی محبوبیتی نزد آنان یافته بود- پذیرفته شد.<ref name=":16">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=83}}</ref><ref name=":17">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19-21}}</ref> طی جنگ بابلی (۳۱۱-۳۰۹ ق.م)، سلوکوس پیروزی قاطعی بر نیروهای آنتیگونوس به دست آورد و ساتراپی‌های ماد، سوزیانا و دیگر مناطق شرقی را ضمیمه کرد.<ref name=":18">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=31}}</ref><ref name=":0">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=106}}</ref>

سپس سلوکوس رو به شرق نهاد و میان سال‌های ۳۰۸ تا ۳۰۵ ق.م، شرقی‌ترین ساتراپی‌های امپراتوری پیشین هخامنشی از جمله باختر و سغد را فتح کرد و تا رود سند پیش رفت؛<ref name=":0" /><ref name=":19">{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=124}}</ref> اما در هند با قدرت نوظهور چاندراگوپتا، بنیان‌گذار دودمان مائوریا، روبرو شد(حدود ۳۰۵-۳۰۲ ق.م). نتیجه‌اش پیمان صلحی بود که بر أساس آن سلوکوس از ادعای خود بر سرزمین‌های جنوب هندوکش به ازای دریافت  ۵۰۰ فیل جنگی و برقراری پیوند ازدواج میان دو دودمان، چشم پوشید. از آن پس استفاده از فیل‌ها به یکی از ارکان قدرت نظامی سلوکی‌ها تبدیل شد.<ref name=":20">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=388|ج=1}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":21">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=180-193}}</ref>

در غرب، سرنوشت امپراتوری در نبرد ایپسوس (۳۰۱ ق.م) رقم خورد. سلوکوس در ائتلاف با لوسیماخوس  و کاساندر دو تن از سرداران و جانشینان اسکندر، در برابر آنتیگونوس یک‌چشم و پسرش دِمتریوس صف‌آرایی کرد. کاربرد فیل‌ها به پیروزی ائتلاف و مرگ آنتیگونوس انجامید و سلوکوس آناتولی شرقی و سوریه را به قلمرو خود افزود.<ref name=":22">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=35}}</ref><ref name=":23">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=390|ج=1}}</ref> در همین سال‌ها، سلوکوس عنوان پادشاهی (basileus) را که از ۳۰۶ ق.م میان دیادوخ‌ها (Diadochi، جانشینان اسکندر) مرسوم شده بود، رسماً برگزید.<ref name=":12">{{پک|Coşkun|Wenghofer|2023|ک=Seleukid Ideology: Creation, Reception and Response|ف=Introduction: The Dialectics of Seleukid Ideology|کد=en|ص=13}}</ref><ref name=":24">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=175}}</ref>

سال‌های پایانی عمر سلوکوس به تحکیم اداری قلمرو سپری شد؛ او شمار ساتراپی‌ها را به ۷۲ عدد رساند و شهرهای بسیاری بنا نهاد که نام خود، پدرش آنتیوخوس، مادرش لائودیکه و همسرش آپامه را بر خود داشتند: از جمله سلوکیه بر کرانهٔ دجله، انطاکیه در سوریه، آپامیا و لائودیکه.<ref name=":25">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=121-122}}</ref><ref name=":26">{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139|ج=۱}}</ref> سلوکیۀ دجله با جمعیتی بالغ بر ۶۰۰ هزار نفر، به یکی از بزرگ‌ترین کلان‌شهرهای جهان باستان تبدیل شد.<ref name=":27">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref>

سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، در آستانۀ بازگشت به مقدونیه به دست بطلمیوس کِراونوس ترور شد.<ref name=":28">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=394|ج=1}}</ref> پسرش آنتیوخوس یکم (۲۸۱-۲۶۱ ق.م) به سلطنت رسید.<ref name=":0" /><ref name=":29">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=195-197}}</ref> مادر آنتیوخوس، آپامه، شاهزاده‌ای باختری بود و این تبار مشروعیت او را نزد نخبگان شرقی افزایش می‌داد.<ref name=":30">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=30}}</ref> آنتیوخوس یکم گالاتی‌ها را در نبرد فیل‌ها شکست داد و شهرسازی پدر را با بازسازی مرو، هرات و آی‌خانوم در باختر ادامه داد.<ref name=":31">{{پک|Kärvegård|Dorn|۲۰۲۶|ک=Religious Practices in Ai-Khanoum: The Three Temples in Comparison|زبان=en|ص=1}}</ref><ref name=":32">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref><ref name=":33">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ج=۱|ص=34}}</ref><ref group="دیدگاه">این واژگان توصیفی و غیرداشنامه ای زیادی دارد و برخی مطالب را بدون اینکه نیازی به توضیح باشد؛ توضیح داده است. متن بعدی را ببینید؛ همان محتوا عینا آمده است ولی نزدیک به 100 کلمه از متن شما کمتر است و البته برخی واژگانی که با ادبیات ویکی همراه نیست را در خود ندارد. عبارت پردازی های منابع تاریخی نباید در گزارش شما نفوذ کند؛ شما باید بتوانید وقایع و حوادث را به دور از آب و تاب نویسندگان کتب تاریخی گزارش کنید.</ref>

=== متن پیشنهادی جایگزین برای حل دیدگاه قبلی: ===

تاریخ امپراتوری سلوکی با بازپس‌گیری بابل به‌دست سلوکوس یکم در ۳۱۲ ق.م آغاز شد؛ رویدادی که مبدأ گاه‌شماری سلوکی نیز به‌شمار می‌رود.<ref name=":10" /><ref name=":11" /> سلوکوس که پیش‌تر به‌دست آنتیگونوس یک‌چشم به مصر رانده شده بود، با حمایت بطلمیوس یکم به بابل بازگشت و با استقبال مردم این شهر روبه‌رو شد.<ref name=":16" /><ref name=":17" /> او در جنگ بابلی (۳۱۱–۳۰۹ ق.م) آنتیگونوس را شکست داد و قلمرو خود را با تصرف ماد، سوزیانا و دیگر ساتراپی‌های شرقی گسترش داد.<ref name=":18" /><ref name=":0" />

سلوکوس در میان سال‌های ۳۰۸ تا ۳۰۵ ق.م، قلمرو خود را تا باختر، سغد و رود سند توسعه داد.<ref name=":0" /><ref name=":19" /> رویارویی او با چاندراگوپتا، بنیان‌گذار دودمان مائوریا در هند، به انعقاد پیمان صلح انجامید که بر اساس آن، سلوکوس در برابر واگذاری سرزمین‌های جنوب هندوکش، ۵۰۰ فیل جنگی دریافت کرد و میان دو دودمان نیز پیوند ازدواج برقرار شد.<ref name=":20" /><ref name=":0" /><ref name=":21" />

در نبرد ایپسوس (۳۰۱ ق.م)، سلوکوس در ائتلاف با لوسیماخوس و کاساندر و با استفاه از فیل‌های جنگی، آنتیگونوس را شکست داد و با الحاق آناتولی شرقی و سوریه، قلمرو خود را گسترش داد.<ref name=":22" /><ref name=":23" /> او در همین دوره، عنوان باسیلئوس (پادشاه) را که میان جانشینان اسکندر رواج یافته بود، برگزید.<ref name=":12" /><ref name=":24" />

سلوکوس در سال‌های پایانی حکومت خود، ساختار اداری امپراتوری را سامان داد، شمار ساتراپی‌ها را به ۷۲ عدد افزایش داد و شهرهایی مانند سلوکیه بر دجله، انطاکیه، آپامیا و لائودیکه را بنیان نهاد یا توسعه داد.<ref name=":25" /><ref name=":26" /> سلوکیۀ دجله نیز به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان باستان تبدیل شد.<ref name=":27" />

سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، هنگام بازگشت به مقدونیه، به‌دست بطلمیوس کِراونوس ترور شد<ref name=":28" /> و پسرش آنتیوخوس یکم (۲۸۱-۲۶۱ ق.م) به سلطنت رسید.<ref name=":0" /><ref name=":29" /> آنتیوخوس که مادرش آپامه، شاهزاده‌ای باختری، بود، در شرق از مشروعیت بیشتری برخوردار بود.<ref name=":30" /> او پس از شکست گالاتی‌ها، سیاست شهرسازی پدر را با توسعه شهرهایی مانند مرو، هرات و آی‌خانوم ادامه داد.<ref name=":31" /><ref name=":32" /><ref name=":33" /><ref group="دیدگاه">تا انتهای مقاله تمام مطالب از این جهت نیازمند بازنویسی هستند. در این دو مورد متن جایگزین را پیشنهادی درج کردم در بقیه موارد لطفا به دقت متن بازنویسی شود همه بندها نیازمند این سبک از اصلاح هستند.</ref>

=== <big>دوران افول و درگیری‌های داخلی (۲۶۱-۲۲۳ ق.م)</big> ===

پس از مرگ آنتیوخوس دوم در ۲۴۶ ق.م، لائودیکه پسرش سلوکوس دوم را جانشین خواند و بطلمیوس سوم برای دفاع از حقوق خواهرش برنیکه به سوریه لشکر کشید. در طی جنگ سوم سوریه (جنگ لائودیکه، ۲۴۶-۲۴۱ ق.م) بطلمیوس سوم موقتاً بابل را تسخیر کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=463-466}}</ref>  

هم‌زمان با جنگ لائودیکه، دو ساتراپی کلیدی شرق، باختر و پارت، سر به شورش برداشتند. در باختر (بلخ)، دیودوتوس یکم، ساتراپ یونانی این منطقه، به‌تدریج استقلال عملی را اعلام کرد.<ref>{{پک|Gardner|1878|ک=A Catalogue of the Greek Coins in the British Museum. The Seleucid Kings of Syria|زبان=en|ج=۱|ص=xvi}}</ref><ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=230-232}}</ref> در پارت نیز آندرآگوراس سر به شورش برداشت که سرانجام به شکل‌گیری امپراتوری اشکانی منتهی شد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=110-111}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=107}}</ref> این جدایی‌ها که در حدود ۲۵۰ ق.م رخ دادند، امپراتوری سلوکی را برای همیشه از سرزمین‌های پهناور شرق محروم ساختند.<ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139-140|ج=۱}}</ref>

بحران با شورش آنتیوخوس هیراکس، برادر کوچک‌تر سلوکوس دوم، در آسیای صغیر تشدید شد و تا زمان مرگ هیراکس در تبعید ادامه یافت.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=43-45}}</ref><ref>{{پک|Erickson|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Introduction|کد=en|ص=1}}</ref> سلوکوس سوم (۲۲۶-۲۲۳ ق.م) نیز پس از سه سال سلطنت در جنگ کشته شد [سایکس، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۴۰۳] و آنتیوخوس سوم در ۲۲۳ ق.م در حالی بر تخت نشست که امپراتوری در آستانۀ فروپاشی بود.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=329-330}}</ref> نخستین آزمون او مقابله با شورش مولون، ساتراپ ماد بود که با حمایت گستردۀ مردم محلی همراه شده بود. آنتیوخوس در ۲۲۰ ق.م مولون را شکست داد و شورش را سرکوب کرد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=117}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108}}</ref>

=== <big>احیای موقت قدرت (۲۲۳-۱۴۱ ق.م)</big> ===

آنتیوخوس سوم (۲۲۳-۱۸۷ ق.م)، امپراتوری را از فروپاشی نجات داد.<ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=332-333}}</ref> با لشکرکشی بزرگ شرقی (۲۱۲-۲۰۵/۴ ق.م) کوشید حاکمیت سلوکی را بر ساتراپی‌های شرقی بازگرداند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=10}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108-110}}</ref> بدین منظور به پارت لشکر کشید و ارشک دوم را شکست داد و با او پیمان اتحاد بست.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=109}}</ref> سپس اوتیدموس یکم را در باختر پس از دو سال محاصره به صلح واداشت.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=82}}</ref><ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=113}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=61}}</ref>

در غرب، آنتیوخوس سوم در جنگ پنجم سوریه (۲۰۲-۱۹۵ ق.م) بطلمیوس پنجم را شکست داد و کوئله سوریه (فلسطین و فنیقیه) را ضمیمه کرد.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref> اما در اروپا ارتش چندقومی‌اش از لژیون‌های رومی شکست خورد و بر اساس پیمان صلح با رومی‌ها (۱۸۸ ق.م) سلوکی‌ها تمامی سرزمین‌های غرب کوه‌های توروس را از دست داده، ناوگانشان را محدود و غرامتی سنگین را متقبل شدند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=85-92}}</ref><ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=363-367}}</ref>

آنتیوخوس سوم که برای تأمین غرامت به منابع مالی نیاز داشت، در ۱۸۷ ق.م به عیلام لشکر کشید و در آنجا هنگام غارت یک معبد کشته شد.<ref name=":2">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=110-111}}</ref> پسرش آنتیوخوس چهارم اپیفانس (۱۶۴-۱۸۷ ق.م) کوشید با شهرسازی و سیاست‌های تلفیق‌گرایانه، قدرت را بازسازی کند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=183-184}}</ref> اما تلاشش برای هلنی‌سازی اجباری یهودیه به شورش مکابیان (۱۶۷-۱۶۰ ق.م) انجامید که سرانجام استقلال یهودیه را در پی داشت.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref> سرانجام آنتیوخوس چهارم در ۱۶۴ ق.م در پرسیس (نزدیک اصفهان امروزی) درگذشت.<ref name=":2" />

مرگ آنتیوخوس چهارم، امپراتوری را بار دیگر در گرداب بحران جانشینی فرو برد. در شرق، اشکانیان به رهبری مهرداد یکم (حدود ۱۷۱-۱۳۸ ق.م) در حدود ۱۴۸ ق.م ماد را تصرف و در ۱۴۱ ق.م، سلوکیۀ دجله و بابل را به قلمرو خود ضمیمه کرد.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=312}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=111-113}}</ref>

=== <big>افول نهایی و سقوط (۱۴۱-۶۴ ق.م)</big> ===

پس از سقوط بابل، تاریخ سلوکی‌ها به نزاع‌های خاندانی و تلاش‌های نافرجام برای بازپس‌گیری قلمرو تبدیل شد. در ۱۳۹ ق.م، دِمتریوس دوم نیکاتور (۱۴۵-۱۳۸ ق.م) لشکرکشی‌ای برای بازپس‌گیری ساتراپی‌های شرقی ترتیب داد، اما در نبردی به اسارت اشکانیان درآمد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=112}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=92-93}}</ref>  

واپسین تلاش جدی برای احیای قدرت در شرق، لشکرکشی آنتیوخوس هفتم سیدتس (۱۳۸-۱۲۹ ق.م) بود. او با ارتشی بزرگ در ۱۳۰ ق.م به سوی شرق حرکت کرد و توانست بابل و ماد را بازپس‌گیرد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=11}}</ref><ref name=":3">{{پک|پیغمبری|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی|ص=54}}</ref> مردم ماد که از سرداران سلوکی دلخوش نبودند، با اشکانیان ارتباط برقرار کردند و در نبرد سرنوشت‌سازی، آنتیوخوس هفتم کشته شد.<ref name=":3" /> این رویداد، پایان قطعی سلطهٔ سلوکی‌ها بر فلات ایران را رقم زد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=113}}</ref>

در غرب، امپراتوری به سوریه و بخش‌هایی از کیلیکیه محدود شد و درگیر جنگ‌های داخلی بی‌پایان گردید. سرانجام در ۶۴ ق.م، پومپه، سردار رومی، آخرین پادشاه سلوکی را برکنار و سوریه را به استان رومی تبدیل کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=393}}</ref><ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=29-30}}</ref>

== <big>ساختار اداری و اقتصادی</big><ref group="دیدگاه">قبل از اینکه وارد ساختار اداری شوید؛ مطلبی درباره ساختار سلطنت نبود؟ جایگاه شاه یا نوع تعیین آن یا مبنای تصمیمات و...</ref><ref group="دیدگاه">به جای ساختار اقتصادی بهتر نیست یک عنوان دیگر بیاورید به نام اقتصاد که هم منابع دولتی مثل این موارد گزارش شود و هم به شغل و در آمد مردم که مثلا کشاورزی بوده یا هر چیزی دیگه هم اشاره بشه؟</ref> ==

اساس سازمان‌دهی امپراتوری سلوکی‌ها، نظام ساتراپی بود که مستقیماً از دوران هخامنشی به ارث رسیده بود. قلمرو به ساتراپی‌های بزرگ تقسیم می‌شد که در رأس هر یک، ساتراپ یا استرتیگاس(strategos) قرار داشت. بااین‌حال، ساتراپی‌های سلوکی کوچک‌تر از دورهٔ هخامنشی بودند و قدرت ساتراپ‌ها نیز محدودتر شده بود؛ آنان از مرکز دستور می‌گرفتند و ادارات مالی ساتراپی‌ها نیز مستقل از آنان عمل می‌کردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=128}}</ref><ref name=":4">{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکی‌ها تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=104|ج=3}}</ref>

نوآوری اصلی سلوکی‌ها، ایجاد یک لایهٔ میانی جدید به نام اپارشی بود. هر ساتراپی به چندین اپارشی (''eparchy)'' تقسیم می‌شد و این واحدهای کوچک‌تر، انعطاف‌پذیری بیشتری برای ادارهٔ محلی فراهم می‌کردند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=2-3}}</ref> در رأس هر اپارشی، والیی ملقب به اپیستات (epistatēs) قرار داشت که بر کلیهٔ امور سیاسی و مالی آن حوزه نظارت می‌کرد.<ref name=":4" /> در سطحی پایین‌تر، واحدهای کوچک‌تری به نام هیپارشی(''hyparchy)'' وجود داشتند که شامل تعدادی روستا می‌شدند.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=123-124}}</ref>  

عنوان استرتیگاس به‌تدریج جایگزین عنوان ساتراپ گردید و آنتیوخوس سوم در اواخر سدهٔ سوم ق.م عنوان ساتراپ را رسماً لغو و استرتیگاس را برای تمام استان‌ها تعمیم داد.<ref name=":122">{{پک|Candotti|Giudice|2024|ک=La ricezione dell’ultimo Alessandro: Mirabilia e violenza al di qua e al di là dell’Indo|ف=The Seleucid Influence on the Gandhāran Administrative System: A Study on the Greek-Derived Political Offices with Special Reference to the Indo-Scythian Kingdom of Apraca|کد=en|ص=246}}</ref> ساتراپی‌های شرقی اغلب تحت فرماندهی یک استرتیگاس کل قرار داشتند که مقر او در هگمتانه بود.<ref>{{پک|پیغمبری|1397|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی|ص=50}}</ref>  

در حوزهٔ اقتصاد، سلوکی‌ها ساختار مالی هخامنشی را به ارث بردند. اساس این نظام، مالیات‌بندی بر اساس انواع زمین از قبیل سلطنتی، اشرافی و وقفی معابد بود.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=201}}</ref> مالیات اصلی که در منابع فُروس (phoros) یا خراج نامیده می‌شد، مبلغی ثابت و غیرقابل‌کاهش بود که از شهرها و قبایل وصول می‌گردید. در کنار آن، انواع دیگری از مالیات شامل مالیات سرانه، بر معاملات، بر ثروت و بر برده نیز اخذ می‌شد.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127}}</ref> سلوکی‌ها برای تأمین هزینه‌های دولت و پاداش به وفاداران، زمین‌های بزرگ را به شاه، خاندان سلطنتی، درباریان، سرداران و مالکان عمدهٔ یونانی، مقدونی و ایرانی واگذار می‌کردند؛<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=112}}</ref> در عین حال، آنان از اعطای معافیت‌های مالیاتی نیز به‌عنوان ابزاری مؤثر برای جلب وفاداری شهرها و نخبگان محلی استفاده می‌کردند.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=317}}</ref>

نظام پولی سلوکی‌ها از یکپارچگی قابل‌توجهی برخوردار بود. آنان استاندارد وزنی آتیک را برای سکه‌های نقرهٔ خود برگزیدند و تمام سکه‌های ضرب‌شده در این استاندارد، به‌آزادی در گردش بودند.<ref name=":13">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=2}}</ref> واحد اصلی سکه، چهاردراخمی با وزن حدود ۱۷ گرم بود و تنها سکه‌های شاهی پول رایج و قانونی به شمار می‌رفتند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=106|ج=3}}</ref> تحلیل‌های آماری نشان می‌دهد که سکه‌های نقره در تجارت بین‌استانی و سکه‌های مسی عمدتاً به عنوان پول خرد در سطح محلی گردش می‌کردند.<ref name=":14">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=6-7}}</ref> بررسی‌های متالورژیکی جدید نیز نشان‌دهندهٔ یک شبکهٔ منظم از تهیه و توزیع فلز (مس و آلیاژهای آن جهت ضرب سکه) در سراسر شرق مدیترانه است که احتمالاً توسط ادارهٔ متمرکز سلوکی هماهنگ می‌شد.<ref name=":15">{{پک|Ashkenazi|Klein|Lichtenberger|Tal|2026|ک=Metallography, Microstructure, and Analysis|ف=Archaeometallurgical Characterization of Seleucid Leaded Bronze Coins: Towards an Understanding of Flans Standardization|کد=en|ص=29}}</ref>  

تسلط سلوکی‌ها بر راه‌های کاروان‌رو و گذرگاه‌های استراتژیک، درآمد زیادی از راه تجارت بین‌المللی نصیب امپراتوری می‌کرد. موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد ــ که هم به مدیترانه و هم به خلیج فارس و آسیای مرکزی دسترسی داشتند ــ آنان را در مرکز شبکه‌های تجاری شرق-غرب قرار می‌داد.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref>  

در دریا نیز سلوکی‌ها حضور فعالی داشتند. ناوگان سلوکی در خلیج فارس مسئول حفاظت از مسیرهای تجاری دریایی بود و سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم پایگاه‌های دریایی در جزایر خلیج فارس، از جمله ایکاروس (فیلکه امروزی) و تیلوس (بحرین) تأسیس کردند.<ref>{{پک|Schäfer|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucids and the Seas|کد=en|ص=273-275}}</ref> سلوکیهٔ دجله نیز کانون تجارت بین هند، مدیترانه و مکان‌های میان‌آنها باقی ماند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref>

== <big>شهرسازی و اسکان نظامی</big><ref group="دیدگاه">همان شهرسازی کافیه</ref><ref group="دیدگاه">با توجه به مطالبی که در این بخش و بخش قبلی بود، آیا نمیشود بخشی به نام ارتش یا قوای نظامی ایجاد کرد؟ در منابع گزارشی از ارتش آنها نیست؟</ref> ==

سلوکی‌ها بنیان‌گذاری شبکه‌ای از شهرهای یونانی‌نشین در سراسر قلمرو را به عنوان ابزاری نوین برای تحکیم قدرت خود، به کار گرفته بودند. این سیاست که ریشه در برنامه‌های اسکندر داشت، با هدفی دوگانه دنبال می‌شد: اسکان کهنه‌سربازان و مهاجران یونانی-مقدونی به‌عنوان پایگاه‌های نظامی وفادار، و ترویج فرهنگ و زبان یونانی به‌عنوان عامل انسجام‌بخش در امپراتوری چندفرهنگی.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=105}}</ref><ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=26}}</ref>

سلوکوس و آنتیوخوس یکم در این زمینه پیشگام بودند. سلوکوس با بنیان‌گذاری سلوکیه بر دجله و چهار شهر تتراپولیس در سوریه (انطاکیه، سلوکیه پیریا، آپامیا و لائودیکه)، شبکهٔ شهری خود را پایه‌گذاری کرد<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=76}}</ref> آنتیوخوس یکم نیز شهرهای جدیدی در شرق بنا نهاد یا شهرهای کهن را بازسازی کرد.<ref>{{پک|بهروزی|1379|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=109-111}}</ref><ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=126-127}}</ref>  

این شهرها بر اساس کارکرد به چهار دسته تقسیم می‌شدند: نظامی، بازرگانی-تولیدی، کشاورزی-تولیدی، و سیاسی-اداری<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref> راهبرد اصلی اسکان، شکل‌گیری مستعمرهٔ نظامی (katoikia) بود، نه شهر یونانی (polis) در این مستعمرات، به مهاجران قطعه زمینی (kleros) اعطا می‌شد که در ازای آن، خود و فرزندانشان موظف به خدمت نظامی بودند. هدف نهایی هر مستعمرهٔ نظامی، تبدیل‌شدن به یک پولیس کامل با شورا، مجمع، قضات منتخب و ژیمناسیوم بود.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=5-9}}</ref>

شهرهای سلوکی با الگوی شطرنجی هیپودام (Hippodamian Plan) طراحی می‌شدند و عناصر اصلی آن‌ها شامل آگورا (میدان مرکزی)، معابد، تئاتر، ژیمناسیوم، حمام‌ها و ساختمان‌های اداری بود. با این حال، این شهرها با پولیس‌های یونان قدیم تفاوت‌های اساسی داشتند که مهمترین آن محدود بودن خودمختاری آن‌‌ها در أمور داخلی بود.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=114}}</ref> در رأس شورای این شهرها، نمایندگان شاه به نام اپیستات (epistatēs) قرار داشتند که وفاداری شهر را تضمین می‌کردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=126}}</ref>

شهر آی‌خانوم در باختر (بلخ)، که مهم‌ترین محوطهٔ کاوش‌شدهٔ هلنیستی در آسیای مرکزی است، نمونهٔ عالی از این شهرهای ترکیبی را به نمایش می‌گذارد. این شهر در اوایل سدهٔ سوم ق.م، در زمان آنتیوخوس یکم، به‌عنوان یک شهر سلطنتی و مرکز قدرت سلوکی در باختر شرقی طراحی شد.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=217}}</ref> فرهنگ مادی آن، عناصر یونانی را در کنار ویژگی‌های بین‌النهرینی، ایرانی و آسیای مرکزی به نمایش می‌گذارد.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=162}}</ref> در حالی که شهر دارای ژیمناسیوم، تئاتر و فواره بود، اما تنها معابد کشف‌شده در این محوطه، طراحی پارسی و بین‌النهرینی دارند و هیچ نشانی از سنت  معماری مذهبی یونانی در آن‌ها دیده نمی‌شود. کاخ سلطنتی آی‌خانوم نیز چیدمانی برگرفته از کاخ‌های هخامنشی مانند تخت‌جمشید و شوش داشت؛ در حالیکه جزئیات معماری آن کاملاً یونانی بودند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=71}}</ref>

== <big>زبان در قلمرو سلوکی</big> ==

سیاست زبانی سلوکی‌ها، بازتابی روشن از رویکرد کلی آنان در ایجاد تعادل میان عناصر یونانی و محلی بود. دربار سلوکی اساساً دوزبانه عمل می‌کرد؛ یونانی زبان دیوان، ارتش و مکاتبات رسمی بود، در حالی که آرامی به عنوان زبان میانجی مردم و نیز زبان اداری کهن هخامنشی، همچنان در مکاتبات محلی و اسناد حقوقی به کار می‌رفت. اسناد اورومان در کردستان ایران، که از یک شهرکی نظامی سلوکی سرچشمه می‌گیرند، حاکی از رواج زبان و حقوق یونانی در کنار نام‌های ایرانی است.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=32}}</ref> در سلوکیهٔ دجله، کتیبه‌های یونانی و آرامی بر روی ظروف اداری کشف شده که هم نام‌های یونانی و هم ایرانی را ذکر می‌کنند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=166-167}}</ref>  

استفاده از زبان یونانی در میان نخبگان محلی، لزوماً نشانهٔ یونانی‌شدن قومی نبود. هویت ایرانی در دوران باستان نه مبتنی بر زبان، بلکه بر اساس اشتراک در اندیشه‌ها و اعمال دینی بود.نام‌های یونانی در اسناد سلوکی، در بهترین حالت نشان‌دهندهٔ وابستگی به امپراتوری هستند، نه شاهد بر هویت قومی<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=213-214}}</ref> فرمانروایان محلی پارس (فَرْتَرَکِه‌ها)، در حالی که یونانی زبان رسمی دولت سلوکی بود سکه‌های خود را با خط آرامی و زبان ایرانی میانه ضرب می‌کردند که نشانهٔ تداوم سنت هخامنشی بود.<ref name=":02">{{پک|رستگاری نژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=65}}</ref>

افزون بر این دو زبان گفتاری، زبان تعاملی نیکوکاری (Euergetism) نیز به عنوان یک زبان سیاسی مشترک میان پادشاه و شهرها عمل می‌کرد. بر أساس این زبان رفتاری، شاه با اعطای امتیازات (مالیات، خودمختاری) و شهرها با اعطای افتخارات (القاب، مجسمه، کتیبه) به تعامل می‌پرداختند. این زبان در سه قالبِ کتیبه‌های افتخاری، فرمان‌های سلطنتی و مکاتبات دیپلماتیک ظهور می‌یافت و سلطهٔ نظامی را به رابطه‌ای اخلاقی و ثبات‌آفرین بدل می‌کرد.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=193-194, 238-239}}</ref>

== <big>ساختار اجتماعی</big> ==

در رأس هرم اجتماعی سلوکی، خاندان سلطنتی و حلقهٔ نزدیک به دربار جای داشت؛ نهادی که ماهیتی یونانی‑مقدونی داشت و پژوهش‌ها نشان می‌دهند در سدهٔ سوم پیش از میلاد درصد ناچیزی از نخبگان درباری را غیر یونانیان تشکیل می‌دادند<ref>{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=80-84}}</ref> پس از خاندان سلطنتی، مستعمره‌نشینان نظامی مقدونی (katoikoi) قرار می‌گرفتند که ستون فقرات فالانژ سنگین‌اسلحه را تأمین و در برابر خدمت نظامی، زمین دریافت می‌کردند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=83}}</ref> با این حال، قدرت نظامی صرفاً در دست آنان نبود. حدود نیمی از نظامیان را مزدوران یونانی، تراکیایی، گالاتی، و ده‌ها هزار نیروی کمکی از اعراب، مادها، کیسی‌ها و دیگر اقوام تشکیل می‌دادند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=89-91}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=48}}</ref>

فروتر از این گروه، اشراف و روحانیون محلی جای داشتند که سلوکیان برای حفظ پایداری امپراتوری ناگزیر به همکاری با آنان بودند. نمونۀ برجسته از این گروه خاندان فرترکه در پارس است که به‌نمایندگی از سلوکیان حکومت می‌کردند.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=109-110}}</ref> این رابطه را می‌توان ائتلافی کاری دانست که با واگذاری زمین، حق ضرب سکه، و ازدواج‌های سیاسی استوار می‌شد و وفاداری نخبگان بومی به دست می‌آمد.<ref>{{پک|Engels|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Iranian Identity and Seleukid Allegiance: Vahbarz, the Frataraka and Early Arsakid Coinage|کد=en|ص=188}}</ref>

پژوهش‌های جدید تصویر سنّتی حاکمیت مطلق نخبهٔ یونانی بر مردمان بومی را رد می‌کنند؛ چرا که تمایزات اقتصادی‑اجتماعی همیشه بر خطوط قومی منطبق نبودند و بازرگانان و صاحب‌منصبان بومی نیز در شبکه‌های قدرت سهیم می‌شدند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=exillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref> در این میان روحانیان نیز نقشی واسطه‌ای ایفا می‌کردند؛ چنانچه در بابل، کاهنان با حفظ ساختارهای سنتی معبد، خود را به‌عنوان حلقهٔ پیوند میان حکومت و جامعهٔ محلی تثبیت کرده بودند.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=259}}</ref>  

در قاعدهٔ هرم، تودهٔ دهقانان و جمعیت‌های وابسته قرار داشتند که اکثریت قاطع جمعیت امپراتوری را تشکیل می‌دادند. این دهقانان که در منابع یونانی غالباً با عنوان لائویی (laoi) از آن‌ها یاد شده است، بر روی زمین‌های سلطنتی، زمین‌های واگذارشده به شهرها، یا املاک اشراف کار می‌کردند و هم می‌پرداختند.<ref>{{پک|Aperghis|2004|ک=The Seleukid Royal Economy: The Finances and Financial Administration of the Seleukid Empire|زبان=en|ص=111-113, 145}}</ref> آنان گرچه خود را آزاد می‌دانستند، اما سیاست‌های مالی سلوکی آنان را به‌تدریج در وضعیتی شبیه به بردگی دولتی فرو برده بود.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127-128}}</ref>  

معابد نیز به‌عنوان بزرگ‌ترین نهادهای غیردرباری، شمار زیادی از وابستگان و کارگران را در خدمت خود داشتند و از این راه، نقش مهمی در سازمان‌دهی نیروی کار و شکل‌دهی به جامعۀ روستایی ایفا می‌کردند.<ref>{{پک|Détienne|1985|ک=Archives de sciences sociales des religions|ف=Review of Aspects sociaux et économiques de la vie religieuse dans l'Anatolie gréco-romaine|کد=en|ص=245-246}}</ref>

این هرم اجتماعی در بستر شبکه‌ای از شهرهای نوبنیاد یونانی استوار شده بود که هم مراکز نظامی و اداری بودند و هم مهاجران یونانی را در کنار جمعیت‌های بومی جای می‌دادند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=67-68}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=28}}</ref>

با این همه، شکاف میان جهان یونانی و ایرانی به‌طور کامل پر نشد؛ دو قوم تا حد زیادی جدا از یکدیگر، با زبان‌ها، قوانین و آداب خود زندگی می‌کردند و جز در مواردی که ضرورت سیاسی یا اقتصادی ایجاب می‌کرد، مرزهای فرهنگی میان آنان پابرجا بود.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=108-111|ج=3}}</ref> در عین حال، شواهد باستان‌شناختی از بابل نشان می‌دهند که در زندگی روزمره، آمیختگی عناصر فرهنگی مشخصۀ اصلی بود و هیچ نشانه‌ای از جدایی قومی وجود نداشت. جدایی رسمی و آمیختگی روزمره، شاید بهترین توصیف از جامعهٔ سلوکی باشد.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=257}}</ref>

== <big>زنان خاندان سلطنتی</big> ==

بر پایهٔ شواهد باستان‌شناختی، پژوهشگران بر این باورند که جایگاه زنان در دورهٔ سلوکی، تحت تأثیر فرهنگ یونانی عصر هلنی، دچار تحولی چشمگیر شد و حضور و نقش آنان را در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، مذهبی و هنری افزایش داد. با این وجود، این آگاهی‌ها عمدتاً محدود به زنان دربار و اشراف بوده و تعمیم آن به زنان فرودست جامعه دشوار می‌باشد.<ref name=":022">{{پک|بهرامی|حجتی نجف‌آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=57-60، 76، 79}}</ref>

اسناد رسمی و مکاتبات اداری که نام ملکه‌ها را در خود دارند، نشان می‌دهند که زنان دربار بازیگرانی تأثیرگذار در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی بوده‌اند. آنان به‌ویژه در سدهٔ سوم، از استقلال مالی نسبی برخوردار بودند و می‌توانستند زمین و ثروت شخصی داشته باشند.<ref name=":023">{{پک|بهرامی|حجتی نجف آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=71-72}}</ref><ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=42-43}}</ref> افزون بر آن، ملکه‌ها از شبکه‌های نفوذ خاص خود نیز بهره می‌بردند. آنان دوستان (philoi) خود را داشتند که برای ایجاد و حفظ قدرت‌شان حیاتی بودند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=39-40}}</ref> قدرت و استقلال برخی از این زنان تا بدان‌جا رسیده بود که مهرداد دوم اشکانی در سال‌های پایانی حکومتش با ملکه‌ای به نام لائوديسيا از خاندان سلوکی که در نواحی علیای فرات فرمانروایی داشت، مجبور به نبرد شد.<ref name=":023" />

ازدواج‌های سیاسی نیز عرصهٔ مهمی برای نقش‌آفرینی زنان بود. در خاندان آخایوس در آناتولی، زنان خاندان، به اندازهٔ همتایان مرد خود مسئول تداوم دودمان و پرستیژ آن محسوب می‌شدند؛ ازدواج خواهران و دختران این خاندان با سلوکیان پیوندی پایدارتر از سوگند ایجاد می‌کرد.<ref>{{پک|McAuley|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The House of Achaios: Reconstructing an Early Client Dynasty of Seleukid Anatolia|کد=en|ص=50}}</ref> خود سلوکیان نیز ازدواج دودمانی را ابزاری کلیدی برای پیوند دادن پادشاهی‌های دست‌نشانده به خاندان سلطنتی می‌دانستند. شاهزاده‌خانم‌های سلوکی گاه حتی قتل همسران خود را در جهت پیشبرد اهداف دودمان ترتیب می‌دادند.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=315-316}}</ref>

ملکه‌ها همچنین به‌عنوان نیکوکاران غلات و محافظان خانواده‌ها نیز شناخته می‌شدند و نقش آنان در تأمین غذا، آنان را به نمادهای باروری و فراوانی در سطح جامعه تبدیل کرده بود.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44}}</ref>

== <big>فرهنگ مادی و تلفیق سنت‌ها</big> <ref group="دیدگاه">این عنوان اصلا گویا و مناسب نیست

بیشتر این مطالب درواقع همان معماری و هنر است نه فرهنگ و سنت‌ها. عنوان به معماری و هنر تغییر کند. این مطالب نیز از تکرار رنج میبرند و یک ایده مدام تکرار شده است. در یک جمله بگویید هنر و معماری سلوکیان تلفیقی از نمادها و روش های ایرانی و یونانی بوده است و بعد نوع و سبک ها را گزارش کنید بدون اینکه تکرار شود که این تلفیق است و...</ref> ==

فرهنگ مادی دورهٔ سلوکی، از معابد و سکه‌ها گرفته تا نقش‌برجسته‌ها و مهرهای اداری، همگی بازتاب‌دهندهٔ رویکردی هدفمند در تلفیق عناصر فرهنگی یونانی، ایرانی و بین‌النهرینی است. این آمیختگی، هم در سبک و فرم و هم در لایه‌های مفهومی و نمادین آثار قابل مشاهده است.  

=== <big>معماری مقدس و عمومی</big> ===

معماری سلوکی تجلی عینی سیاست تلفیق‌گرایانۀ این دودمان بود. بناهای رسمی این دوره آگاهانه ویژگی‌های یونانی (مانند ستون‌های سنگی و تندیس‌های طبیعت‌گرایانه) را با عناصر بابلی و پارسی (چون سکوهای یادمانی و نقش‌های نمادین) ترکیب می‌کردند تا پدیده‌ای کاملاً نو بیافرینند.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=74-75, 78}}</ref>  

بهترین نمونهٔ کاوش‌شده از این آمیختگی، معبد اصلی آی‌خانوم است. این معبد با خشت خام محلی ساخته شده و دیوارهای عظیم بیرونی‌اش با طاقچه‌های سه‌گانهٔ توخالی تزئین شده بود ــ ویژگی‌ای که شباهتی به معماری یونانی ندارد و یادآور سنت‌های بین‌النهرینی و هخامنشی است.<ref>{{پک|Richey-Lowe|۲۰۲۰/۲۰۲۱|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> سقف مسطح، جهت‌گیری به سوی خورشید، سکوی بلند با پله‌های یادمانی و قرنیز دندانه‌دار (مشخصهٔ معماری هخامنشی) نیز همگی عناصری ایرانی و بین‌النهرینی بودند.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=226}}</ref><ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=168}}</ref> در همان حال، مجسمۀ عظیم آیینی این معبد با شمایلی کاملاً یونانی (صاعقه‌های بال‌دار زئوس) تزئین شده بود.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Question|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=82-83}}</ref>  

 

سکه‌ها در عصر سلوکی افزون بر کارکرد اقتصادی، رسانه‌ای برای نمایش هویت چندفرهنگی شاهان بودند و اتحاد نمادین فرهنگ‌های یونانی، ایرانی و بین‌النهرینی را به نمایش می‌گذاشتند. برای نمونه، تصویر آپولون بر پشت سکه‌های نقره چنان طراحی می‌شد که هم‌زمان به‌عنوان آپولون یونانی، میترای ایرانی و تیرانداز سلطنتی هخامنشی قابل فهم باشد.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref>

 

پرترهٔ شاخ‌دار و پسامرگ سلوکوس یکم نمونهٔ دیگر از این امر است. شاخ‌های گاو نر بر روی سر سلوکوس، علاوه بر تفسیر یونانی (همانندی با هراکلس، پهلوان-ایزد یونانی)، در سنت بین‌النهرینی و ایرانی نیز نمادی از قدرت فوق‌طبیعی و قهرمانی است.<ref>{{پک|Messina|2017|ک=With Alexander in India and Central Asia: Moving East and Back to West|ف=Aspects of Seleucid Iconography and Kingship|کد=en|ص=21-24}}</ref>

 

سکه‌های فرترکه‌های پارس نیز نمونه‌هایی از این تلفیق را در سطح منطقه‌ای نشان می‌دهند. بر یک سمت سکه، فرمانروا با کلاه ساتراپی در برابر بنایی تشریفاتی (احتمالاً آتشکده یا آرامگاه) دیده می‌شود.<ref>{{پک|Navas-Moreno|2024|ک=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|ف=The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues|کد=en|ص=75-79}}</ref> بر روی دیگر، نیم‌تنهٔ او با کورباسیا و دیهیم ترکیبی فرافرهنگی می‌آفریند که او را به‌طور هم‌زمان به میراثِ کهنِ ایرانشهری و گفتمانِ شاهیِ یونانی-مقدونی متصل می‌کند.<ref>{{پک|Strootman|2017|ک=Persianism in Antiquity|ف=Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā|کد=en|ص=196-197}}</ref>

 

نقش‌برجستهٔ هراکلس در بیستون (۱۴۸ ق.م) نیز در همین راستا قابل تفسیر است. سبک این نقش‌برجسته بیش از آنکه یونانی باشد، ایرانی است؛ به‌ویژه افزودن تیردان و کمانی از نوع کمان داریوش یکم. به‌احتمال زیاد، هراکلس بیستون هم‌زمان، هم هراکلس (پهلوان-خدای یونانی) بود و هم بهرام (ایزد پیروزی ایرانی).<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=206-213}}</ref>

 

آمیختگی فرهنگی تنها به دربار و بناهای باشکوه محدود نماند و در زندگی روزمره و اشیاء مورد استفادۀ مردم عادی نیز جریان یافت. گواه این امر، بیش از ۳۰۰۰۰ اثر مُهر از آرشیوهای اداری سلوکیهٔ دجله است که روی آن‌ها هم نقش خدایان یونانی و هم بین‌النهرینی و مصری دیده می‌شوند؛ گاهی این خدایان با هم تلفیق شده‌اند، مانند ترکیب آپولون یونانی با نبو (Nabu) بابلی.<ref name=":03">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعه‌شناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=304}}</ref><ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=73}}</ref>

 

پیکرک‌های سفالین نیز بازتابی از این آمیختگی هستند. در معبد اصلی آی‌خانوم، پیکرک‌های عاجی و سفالی از حیوانات، الهه‌های باروری و سوارکاران پارسی به سبک آسیایی و پارسی یافت شده است. هم‌زمان، یک بشقاب نقره‌ای با الههٔ آناتولیایی کیبله در یکی از عبادت‌گاه‌های جانبی معبد کشف شده که نشان‌دهندهٔ تنوع باورها و آیین‌ها در این شهر می‌باشد.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=170}}</ref>

 

افزون بر این، حتی تولیدات فرهنگیِ فاخرتر نیز از این فضای چندفرهنگی تأثیر پذیرفته بودند. در آی‌خانوم دو کتیبه کشف شده که یکی شامل حکم‌های دلفی حکیمان هفت‌گانه بود. این کتیبه را کلئارخوس (Clearchus)، فیلسوف یونانی، از دلفی(Delphi) کپی کرده و در معبد کینئاس (Cineas بنیان‌گذار شهر) نصب کرده بود.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=112-113}}</ref> در شوش نیز، اشعار یونانی از سدهٔ یکم ق.م یافت شده که نشان‌دهندهٔ تداوم فرهنگ ادبی یونانی در شرق است. به‌گفتهٔ تارن، یک حوزهٔ فرهنگی واحد از آدریاتیک تا زاگرس گسترش داشته و در سدهٔ دوم پیش از میلاد، آن حوزهٔ فرهنگی به هند نیز گسترش یافته بوده است.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=39}}</ref>

 

== <big>دین و نحوۀ تعامل با آیین‌های محلی</big><ref group="دیدگاه">در این قسمت شما سیاست دینی سلوکی ها را گزارش کرده اید نه دین را. بهتر است ابتدا دین را گزارش کنید؛ خود سلسله حاکمیتی چه دینی داشته و بین مردم چه دینی رواج داشته است و سپس به سیاست دینی سلوکی ها بپردازید.

 

البته در بخش بعد پرستش شاهان را آورده اید ولی آیا در این دوران زرتشی از میان برداشته شد؟ خبری از این آیین در دربار و در میان مردم نبود؟</ref><ref group="دیدگاه">به نظرم بخش عنوان اصلی دین باشد و ذیل آن هم دین رسمی و هم دین مرسوم بین مردم گزارش شود، هم به پرستش شاهان و هم به ساسیت دینی سلوکی ها</ref> ==

سلوکیان در سراسر قلمرو خود رویکردی مبتنی بر تساهل مذهبی داشتند و با حمایت از آیین‌های محلی، وفاداری روحانیان و مردم بومی را جلب می‌کردند. جلب حمایت روحانیون محلی، یکی از پایه‌های اصلی مشروعیت و ثبات حکومت سلوکی به شمار می‌رفت.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=34}}</ref>

 

 

هم‌زمان، سلوکیان به همسان‌سازی خدایان یونانی با ایزدان محلی دست می‌زدند. برای نمونه، تصویر آپولون نشسته با کمان و تیر بر روی سکه‌های سلوکی چنان طراحی شده بود که هم‌زمان برای بابلیان تداعی‌کنندهٔ نبو و برای ایرانیان یادآور میترا باشد.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref> در سلوکیهٔ دجله نیز مهرها خدایان تلفیقی را نشان می‌دهند که از هر دو سنت یونانی و بین‌النهرینی بهره می‌برند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref> هراکلس نیز با ایزدان متعددی از جمله وِرِترَغنهٔ ایرانی، نرگال بابلی و واجرپانی بودایی همسان دانسته شده است.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=319}}</ref>  نقش‌برجستهٔ هراکلس در بیستون او را هم‌زمان به‌عنوان بهرام ایرانی نیز نشان می‌دهد.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=212-213}}</ref>

 

شهر آی‌خانوم نمونه‌ای ملموس از همزیستی فضاهای دینی مختلف است. معبد با طاقچه‌های توخالی در مرکز شهر، طرحی کاملاً غیر یونانی و یادآور ویژگی‌های معماری بین‌النهرینی و هخامنشی داشت.<ref>{{پک|Richey-Lowe|2020/2021|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> در پشت این معبد ظروف نذری غیر یونانی دفن شده بودند که از دورهٔ اول تا سوم معبد را شامل می‌شدند و تداوم آیین‌های رایج زمین و جهان زیرین (chthonic) را در میان قبایل هندو-ایرانی نشان می‌دهند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=171}}</ref> در همین شهر، هیرون کینئاس با پلان کاملاً یونانی و یک پرستشگاه روباز زرتشتی بر فراز ارگ نیز فعال بود.

 

با این حال، باید میان همسان‌سازی تصویری و تلفیق واقعی آیین‌ها تمایز نهاد. خدایان شرقی می‌توانستند شمایل‌نگاری خدایان یونانی و نام‌های یونانی به خود بگیرند – اما این لزوماً به معنای تلفیق آیین‌ها نیست.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=218}}</ref> برای نمونه، در شوش (سلوکیهٔ اولائوس) از میان حدود یکصد اثر مهر، حتی یک نمونه تصویر خدایان و الهه‌های یونانی دیده نمی‌شود.<ref name=":04">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعه شناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=311}}</ref> به باور گوتیه، آیین‌های تلفیقی در طول چند نسل اول حکومت هلنیستی برای تشویق وحدت در میان مردم استفاده می‌شدند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref>

 

تساهل مذهبی سلوکی‌ها همیشه پابرجا نبود. الزامات مالی حکومت گاه به غارت معابد می‌انجامید. چنان‌که، آنتیوخوس سوم در جریان لشکرکشی شرقی خود، ۴۰۰۰ تالنت از معبد آناهیتا در هگمتانه برداشت.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=129}}</ref> او همچنین معبد بل در ایلیمائیس را غارت کرد، اقدامی که به شورش پرستندگان آن معبد و در نهایت قتل پادشاه انجامید.<ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|کد=en|ص=28}}</ref>

 

 

همچنین، در مواجهه با برخی ادیان با چالش‌هایی نیز روبرو بودند که معروف‌ترین آن، رویارویی آنتیوخوس چهارم با سنت‌های یهودی بود که به شورش مکابیان (۱۶۷-۱۶۰ ق.م) انجامید.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref>  آنتیوخوس چهارم تلاش کرد آیین یهود را سرکوب کند. بدین ترتیب، قوانین سنتی یهود لغو شد، معبد اورشلیم غارت و قربانگاهی برای زئوس بر محراب آن نصب شد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=385-386}}</ref>

 

پرستش شاهان و ملکه‌ها که در پژوهش‌ها با عنوان کیش شخصیت (Ruler Cult) نیز شناخته می‌شود، نظامی سازمان‌یافته شامل کاهنان، معابد، قربانی‌ها و جشن‌های مذهبی بود. هدف این کیش، درهم‌آمیختن جایگاه سیاسی فرمانروا با شأن الوهی او بود تا بدین‌وسیله قدرت و اقتدار خاندان سلطنتی در سراسر امپراتوری تثبیت شود. این پدیده در ساختار دینی امپراتوری سلوکی جایگاهی تثبیت‌شده داشت.<ref>{{پک|Chaniotis|2003|ک=A Companion to the Hellenistic World|ف=The Divinity of Hellenistic Rulers|کد=en|ص=438-442}}</ref>

 

 

آنتیوخوس یکم نیز پس از مرگ پدر، برنامهٔ بزرگداشتی برای تجلیل از سلوکوس یکم به‌عنوان موجودی الهی به اجرا درآورد.<ref>{{پک|Messina|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East|کد=en|ص=109}}</ref> القابی مانند «تئوس» (خدا) برای آنتیوخوس دوم و «سوتر» (نجات‌دهنده) برای آنتیوخوس یکم به‌کار می‌رفت که معمولاً برای خدایان استفاده می‌شد.<ref>{{پک|Kvapil|2023|ک=Graeco-Latina Brunensia|ف=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|کد=en|ص=128}}</ref>

 

در دورۀ آنتیوخوس سوم و جانشینانش، این کیش گسترش بیشتری یافت. آنتیوخوس سوم در سال ۱۹۳ ق.م فرمانی صادر کرد و در آن دستور داد برای همسرش لائودیکه سوم، کیشی رسمی با کاهنان مشخص برپا شود. این نخستین بار بود که یک پادشاه سلوکی برای یک ملکه کیشی دولتی سفارش می‌داد.<ref>{{پک|Cole|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid and Ptolemaic Imperial Iconography in the Syrian Wars (274–168 BCE): The Role of Dynastic Women|کد=en|ص=70}}</ref> هم‌زمان، آنتیوخوس سوم دخترش لائودیکه را به‌عنوان کاهنۀ کیش مادرش در ماد منصوب کرد.<ref>{{پک|Coloru|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seen from Ecbatana: Aspects of Seleucid Policy in Media|کد=en|ص=212}}</ref> ملکه‌ها با الههٔ تیخه (ایزدبانوی بخت و باروری) نیز پیوند داده می‌شدند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44, 46}}</ref>

 

آنتیوخوس چهارم لقب تئوس اپیفانس (خدای آشکار) را بر سکه‌های خود افزود و نقش زئوس المپی را جایگزین آپولون کرد.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=191}}</ref> در فهرست کاهنان سالانهٔ سلوکیهٔ دجله، نام کاهنانی برای پادشاهان درگذشته و نیز کاهنی برای پادشاه زنده (سلوکوس چهارم) ثبت شده است که تداوم نهادینهٔ این کیش را در طول دودمان نشان می‌دهد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=369}}</ref>  

میراث سلوکی‌ها برای ایران بسیار فراتر از یک حکومت بیگانه بود. تأثیرات آنان در زمینه‌های شهرنشینی، زبان، هنر، معماری، نمادهای سلطنتی، و سنت حکومت‌داری، تا دوره‌های اشکانی و ساسانی و حتی فراتر از آن ادامه یافت. هرچند نقش آنها در منابع ایرانی نادیده گرفته شده است، اما تأثیر سلوکی‌ها بر جهان ایرانی عمیق بود.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=323}}</ref>

 

سلوکی‌ها با ایجاد شبکه‌ای از شهرهای جدید، به گسترش شهرنشینی در فلات ایران کمک کردند. نمونه‌های عینی این سیاست در داخل فلات ایران عبارت بودند از: شهر نظامی آی‌خانوم در بلخ بر کرانۀ آمودریا، شهر بازرگانی انطاکیهٔ پارس (بوشهر امروزی) در کنار خلیج‌فارس، و شوش که با تغییر نام به «سلوکیه کنار اوالتوس» به یک دولت‌شهر مهم تبدیل شد. بغستانه (بیستون امروزی) نیز که مجسمهٔ هرکول از دورهٔ سلوکی در آن دیده می‌شود، از دیگر نشانه‌های این نفوذ شهری است.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref>

 

در حوزهٔ معماری، فرم‌های سلوکی در باختر پس از استقلال این منطقه نیز تداوم یافت و از آن طریق بر معماری کوشانیان تأثیر نهاد. معابد اصلی آی‌خانوم چندین بار بر اساس نقشه‌های مشابه بازسازی شدند و این نقشه حتی در معبد مهره مالیاران (Mohra Maliaran) در تاکسیلا (پاکستان امروزی) در سدهٔ یکم پیش از میلاد دوباره ظاهر شد.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=93-94}}</ref>

 

 

سیستم پولی و ضرب سکه با علائم ضرابخانه که در دورهٔ سلوکی رواج یافته بود، نه تنها به اشکانیان، بلکه به ساسانیان و حتی اعراب فاتح ایران نیز منتقل شد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=131-132}}</ref>

 

سلوکی‌ها همچنین یک پل تمدنی میان شرق و غرب به حساب می‌آیند. به طور مثال دانش نجومی بابلی در این دوره به جهان یونانی راه یافت، به گونه‌ای که نجوم هلنیستی اساساً محصول این آمیختگی دانسته می‌شود. گاهشماری سلوکی نیز که نخستین نظام پیوستۀ شمارش سال‌ها در خاورمیانه بود، در بسیاری از کشورها پذیرفته شد و تا سدهٔ یازدهم میلادی در میان یهودیان ادامه یافت.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=56-60, 64-65}}</ref>

 

در زمینۀ حکومت‌داری، سلوکیان قلمرو خود را از طریق شبکه‌ای از پادشاهی‌های دست‌نشانده اداره می‌کردند که تحت اقتدار یک شاه بزرگ متحد شده بودند. این الگوی سازمان‌دهی سیاسی، بعدها در ساختار حکومت اشکانی و نیز در امپراتوری روم تداوم یافت.<ref>{{پک|Strootman|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The Coming of the Parthians: Crisis and Resilience in the Reign of Seleukos II|کد=en|ص=144}}</ref>

 

با این همه، سلوکی‌ها برخلاف اسکندر که در تخیل حماسی ایران بازآفرینی و زنده بود، در حافظۀ تاریخی ایران تقریباً غایب هستند. آنان در خدای‌نامه، وقایع‌نامۀ رسمی امپراتوری ساسانی، و نیز در تاریخ‌نگاری اسلامی که به آن وابسته بود، دیده نمی‌شوند. این غیبت در حافظه، در تضاد با میراث ملموسی است که در زمینه‌های گوناگون از خود به جای گذاشتند و نشان می‌دهد که تأثیر تاریخی یک امپراتوری لزوماً با بازنمایی آن در روایت‌های رسمی همخوانی ندارد.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=305}}</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2023|عنوان=How Iranian was the Seleucid Empire?|ژورنال=In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa|کد زبان=en|ناشر=Harrassowitz Verlag|مکان=Wiesbaden}}

{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2017|عنوان=Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā|ژورنال=In Persianism in Antiquity, edited by Rolf Strootman & Miguel John Versluys|کد زبان=en|ناشر=Franz Steiner Verlag|مکان=Stuttgart}}

{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Strootman|نام۱=Rolf|تاریخ=2011-2012|عنوان=The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE|پیوند=https://dokumen.pub/iran-and-the-transformation-of-ancient-near-eastern-history-the-seleucids-ca-312-150-bce-3447120568-9783447120562.html|ژورنال=The International Journal of Ancient Iranian Studies|کد زبان=en|دوره=11|شماره=1-2|صفحات=17-35}}

{{یادکرد کتاب|عنوان=The Greeks in Bactria and India|سال=1938|مکان=Cambridge|نام۱=William Woodthorpe|نام خانوادگی۱=Tarn|کد زبان=en|ناشر=Cambridge University Press}}

{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Thomas|نام۱=Edward|تاریخ=1863|عنوان=Bactrian Coins|پیوند=http://www.jstor.org/stable/25581248|ژورنال=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|کد زبان=en|دوره=20|صفحات=99-133}}

{{یادکرد کتاب|عنوان=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|سال=2001|مکان=London & New York|ناشر=I.B.Tauris Publishers|نام۱=Josef|نام خانوادگی۱=Wiesehöfer|کد زبان=en}}