|
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
| (۲۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| '''<big>مادر؛</big>''' زن داری پیوند زیستی یا اجتماعی با کودک و متصدی جایگاه مادری. | | '''{{درشت|مادر}}'''؛ زنی که فرزندی را به دنیا آورده یا نقش مادری را بر عهده دارد. |
|
| |
| مادر در عربی بهمعنای «ام» است؛ مفهومی که فراتر از معنای زیستی زایندگی صرف را در بر میگیرد و انواع گوناگونی چون مادر زیستی، جانشین، رضاعی، ناتنی و معنوی را شامل میشود. مادر در فرهنگها و ادیان مختلف از منزلت والایی برخوردار است. نقش مادر در دوران بارداری و شیردهی و نیز جایگاه محوری او در نهاد خانواده، از موضوعات مهم در مطالات جنسیت و خانواده بهشمار میرود. بازتاب منزلت مادر در فرهنگهای باستانی و آیینهای اعتقادی (از جمله اسلام، مسیحیت، یهویدیت و بودیسم) و آثار ادبی و هنری نشاندهندهٔ جایگاه نمادین او بهعنوان مایهٔ آرامش، باروری و تداوم حیات است. در نظام حقوقی اسلام، حق مادر سنگینترین حقوق دانسته شده و مادر از چنان جایگاهی برخوردار است که نیکی کردن به او در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است؛ قرآن نیز از زنانی چون مادر مریم، خود مریم و فاطمه زهرا بهعنوان مادران نمونه یاد و ستایش کرده است.
| |
|
| |
|
| ==تعریف==
| | مادر به زنی گفته میشود که فرزندی را به دنیا آورده است. مفهوم مادر تنها به پیوند زیستی محدود نیست و گونههایی مانند [[مادر رضاعی]]، مادر جانشین، [[نامادری]] و مادر معنوی را نیز دربر میگیرد. جایگاه مادر در فرهنگها، ادیان، اسطورهها و ادبیات فارسی بازتاب گستردهای یافته و در بسیاری از جوامع، از مهمترین ارکان خانواده و تربیت نسل شناخته شده است. بزرگداشت مادر در قالب روز مادر، در کشورهای مختلف با پیشینهها و زمانبندیهای متفاوت برگزار میشود. |
| مادر واژهٔ فارسی است که معادل عربی آن «اُم» است و به زنی اطلاق میشود که فرزندی بهدنیا آورده باشد.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> این واژه در منابع لغت بهمعنای مام، والده و زن فرزنددار بهکار رفته<ref> [https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> و در [[زبان فارسی]] افزون بر معنای زیستی بهمعنای زمین، اصل و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحاتی مانند [[مادرخوانده]]، مادر رضاعی (شیری)، [[نامادری]] و [[مادربزرگ]] در فرهنگ فارسی رایجاند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعهای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> این واژه با معانی استعاری از جمله در ترکیب «مادر وطن» نیز بهکار رفته است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر با واژههایی از قبیل؛ مامان در فارسی عامیانه، انا یا آنا در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وبسایت آبادیس.]</ref> دا در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وبسایت آبادیس.]</ref> مار یا مائار در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وبسایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و آبه یا آیه در گویش هزارگی، بیان میشود.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وبسایت ادبیات وطن ادب.]</ref> | |
|
| |
|
| در اصطلاح، مادر به زنی گفته میشود که پرورش فرزند را در دوران بارداری و پس از آن بر عهده دارد.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> از منظر فقهی، مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و بههمین سبب صاحب منزلت [[مادری]] میشود.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> در آیات قران، مادر به سه گونهٔ زیستی،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی<ref>سوره احزاب، آیه 6.</ref> و رضاعی بهکار رفته است.<ref>سوره نساء، آیه 23.</ref> | | == تعریف == |
| | مادر در [[زبان فارسی|فارسی]] به زنی گفته میشود که فرزندی به دنیا آورده باشد.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> این واژه در منابع لغوی به معانی والده، مام و زنِ فرزنددار آمده است.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> در زبان فارسی، مادر علاوهبر معنای زیستی، در معانی استعاری مانند اصل، منشأ، زمین<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> و میهن نیز بهکار میرود.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گویشها و زبانهای ایران فرهنگی نیز واژههایی مانند مامان در فارسی گفتاری، آنا در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وبسایت آبادیس.]</ref> دا در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وبسایت آبادیس.]</ref> مار یا مائار در گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وبسایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و آبه در هزارگی برای اشاره به مادر رواج دارد.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وبسایت ادبیات وطن ادب.]</ref> در فرهنگ فارسی، اصطلاحاتی مانند [[مادرخوانده]]، مادر رضاعی، [[نامادری]] و [[مادربزرگ]] نیز در ارتباط با مفهوم مادر رایجاند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعهای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> |
|
| |
|
| در برخی منابع، مفهوم مادر با واژهٔ [[زن]] مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، واژهٔ زن از مصدر زاییدن گرفته شده و واژه [[زندگی]] نیز از همین مصدر است؛ در مقابل، واژهٔ مرد از مصدر مردن بوده و واژههای میرا و مرگ از دیگر مشتقات این مصدرند. برپایهٔ این رویکرد؛ هرچند [[باروری زن]] با مشارکت مرد صورت میگیرد؛ اما زایندگی -که از آن به «فرایند رازآلود» تعبیر میشود- در کالبد زن تجلی مییابد و امتیاز زن نیز در مادر بودن و مادر شدن او نهفته است.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافهی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص105.]</ref> برخی پژوهشگران معاصر، میان دو مفهوم مادر شدن و مادر بودن تفاوت قایل شده و معتقدند؛ «مادر بودن» استعداد درونی و ذاتی در زنان است که بر قواعد و سازوکارهای زیستی استوار است، حال آنکه «مادر شدن» بر محور آگاهی و انتخاب شکل میگیرد.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معناي مادر شده در دارالخلافهی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، 1397ش، ص98.]</ref> | | در اصطلاح، مادر به زنی گفته میشود که [[بارداری]]، [[زایمان]] و مراقبتهای دوران کودکی فرزند<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> ازجمله [[شیردهی مادر|شیردهی]] را بر عهده دارد.<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1402ش، ص237.</ref> در فقه اسلامی، مادر زنی است که فرزند از رحم او متولد شده باشد و بههمین سبب صاحب منزلت [[مادری]] است.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> در جامعهشناسی نیز میان [[مادری]] بهعنوان نقش اجتماعی و مادر بهعنوان جایگاه زیستی تمایز گذاشته میشود.<ref>مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»، 1394ش، ص132.</ref><ref>قاسمپور، «مقایسه تطبیقی نقشهای جنسیتی در رویکرداسلامی و جامعهشناختی»، 1397ش، ص77.</ref> پژوهشگران میان مادر بودن و مادر شدن تمایز قائل شدهاند؛ مادر بودن را ظرفیتی زیستی و مادر شدن را فرایندی مبتنی بر آگاهی و انتخاب دانستهاند.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معنای مادر شده در دارالخلافهی ناصری، عصر قاجار از منظر جامعهشناسی با رویکرد تفسیری»، 1397ش، ص98.]</ref> |
|
| |
|
| برخی قرآن پژوهان، با رویکرد تمدنی به مفهم «ام» نگرسته و معتقدند، این واژه با واژهٔ امت -بهمعنای قصد و مقصد- مرتبط است. بر اساس این تحلیل، در مفهوم «ام» بر خلاف «والده» بعد زایندگی مطرح نیست، بلکه جنبه مقصد و مقصود و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزندان برجسته میشود که به مادر اجتماعی یا معنوی اشاره دارد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژههای «نسائنا» و «أمالمؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص179.]</ref>
| | == انواع مادر == |
| | در پژوهشهای حقوقی، فقهی و اجتماعی، مادر بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به گونههای مختلف بهکار رفته است: |
|
| |
|
| ==انواع مادر==
| | * '''مادر زیستی:''' زنی است که کودک را از طریق [[بارداری]] و [[زایمان]] به دنیا میآورد.<ref>حسینی، «تفاوتهای بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.</ref> مطالعات ژنتیکی نشان میدهد هر انسان دارای ۲۳ جفت کروموزوم است که جفت بیستوسوم تعیینکننده [[جنسیت]] است. برخی پژوهشگران با استناد به نقش کروموزوم X در فرایند تولیدمثل، [[زن]] را جنس پایه و [[مرد]] را جنس فرعی نامیدهاند.<ref>[https://raj.smc.ac.ir/article_3121_097e26b2ffb0339458b55da17425a71f.pdf محمدی، «تحلیل تفاوتهای جنسیتی زن و مرد در علوم تجربی و آموزههای دینی»، 1392ش، ص73.]</ref> |
| برپایه پژوهشهای انجام شده مفهوم مادر بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم شده است:
| | * '''مادر جانشین:''' زنی است که در فرایند باروری کمکی، [[جنین]] متعلق به زوج دیگری را در رحم خود حمل کرده و پس از تولد، نوزاد را به آنان تحویل میدهد. پژوهشها نشان میدهد این فرایند، با وجود نبود پیوند ژنتیکی، میتواند موجب شکلگیری وابستگی عاطفی میان زن باردار و نوزاد شود.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_1505_05c3389be7f9e090cbc43858cc552f78.pdf ملک احمدی و دیگران، «پدیدارشناسی تجربیات مادران جایگزین در زمینة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.]</ref> برخی فقیهان، زن حامل را مادر شرعی دانستهاند؛ در مقابل، گروهی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص31-30.]</ref> و مادر جانشین را شبیه مادر رضاعی تلقی کردهاند.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص36.]</ref> |
| ===مادر زیستی===
| | * '''مادر رضاعی:''' زنی است که با تحقق شرایط، میان او و کودک رابطه [[خویشاوندی رضاعی]] برقرار میشود. این رابطه از نظر جایز نبودن [[ازدواج]]، همانند قرابت نَسَبی است، اما موجب ارثبردن نمیشود.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.]</ref> در منابع اسلامی، تکریم [[حلیمه سعدیه]]، مادر رضاعی [[حضرت محمد]]، بهعنوان نمونهای از احترام به مادر رضاعی گزارش شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34282/احترام-و-نیکی-پیامبر(ص)-به-والدین-رضاعی «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، 1389ش.]</ref> |
| به زنی که نوزاد را از طریق بارداری به دنیا میآورد مادر زیستی گفته میشود. بر اساس یافتههای پزشکی، دوره مطلوب باروری زنان معمولا بین 17 تا 25 سالگی است و از حدود سیسالگی به بعد، توان باروری زن بهتدریج کاهش یافته و باقطع قاعدگی دوران یائسگی اتفاق میافتد.<ref>حسینی، «تفاوتهای بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.</ref> بر پایه پژوهشهای علمی، هر سلولی انسان دارای 23 جفت كروموزم است كه 22 جفت آن در زن و مرد یکسان است؛ جفت بیستوسوم در زنان XX و در مردان XY است. وجود كروموزم Y موجب تمایز جنين به سمت جنس مذکر میشود. از نظر ساختار ژنتیکی، كروموزوم Y برای انجام کارکردهای خود به كروموزوم X وابسته است و انسان صرفا با كروموزوم Y به وجود نميآيد، در حالی که این وابستگی در جهت عکس صادق نیست و كروموزومهاي X به كروموزومهاي Y نيازی ندارند. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، زن را در حوزه تولید مثل، «جنس پايه» و مرد را «جنس فرعي» نامیدهاند.<ref> [https://raj.smc.ac.ir/article_3121_097e26b2ffb0339458b55da17425a71f.pdf محمدي، «تحليل تفاوتهاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزههاي ديني»، 1392ش، ص73.]</ref>
| | * '''نامادری:''' زنی است که با پدر کودک ازدواج کرده و در تربیت او نقش دارد. اگرچه تصویر نامادری در بسیاری از فرهنگها غالباً منفی است،<ref>ق[https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_10557_7c8aa9ae1ab630196ed047f0ed2ee15c.pdf ادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.]</ref> اما در منابع اسلامی بر احترام به وی تأکید شده و روایاتی در این باره نقل شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/ÙÙسÙÙ-ÙÙ
-سÙرÙ-ÙشدÙ-اÙ
اÙ
-سجاد-عÙÛÙ-اÙسÙاÙ
-با-Ù «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وبسایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.]</ref> |
| | * '''مادر معنوی:''' بهمعنای مرجع و ملجأ مردم بودن است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژههای «نسائنا» و «أمالمؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> در [[قرآن]]، همسران پیامبر اسلام با عنوان [[امالمؤمنین|امهات المؤمنین]] معرفی شدهاند که بیانگر جایگاه معنوی آنان در جامعه اسلامی است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژههای «نسائنا» و «أمالمؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> برخی پژوهشگران نیز لقب [[ام ابیها|امابیها]] برای [[حضرت فاطمه]] را افزون بر معنای خانوادگی، ناظر به جایگاه معنوی وی برای امت اسلامی دانستهاند.<ref>[https://erfan.ir/farsi/59116.html انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاعرسانی حسین انصاریان، 1405ش.]</ref> |
|
| |
|
| ===مادر جانشین=== | | == جایگاه مادر در فرهنگها و ادیان == |
| مادر جانشین یکی از روشهای جدید باروری کمکی است که در آن زنی که هیچ وابستگی ژنتیکی با جنین ندارد، جنین متعلق به زوج دیگری را در رحم خود پرورش داده و پس از به دنیا آوردن به زوج نابارور تحویل میدهد. در این چارچوب، به زن حامل، «مادر جانشین» و به زوج صاحب جنین «والدین حقیقی» گفته میشود.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_1505_05c3389be7f9e090cbc43858cc552f78.pdf ملک احمدي و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.]</ref> هرچند رابطه میان مادر مادر جانشین با جنین موقتی است؛ اما اغلب زنان در دوران بارداری، بهویژه در هنگام زایمان، دچار وابستگی عاطفی به نوزاد میشوند.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_1505_05c3389be7f9e090cbc43858cc552f78.pdf ملک احمدي و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.]</ref> | | پژوهشهای تاریخی نشان میدهد مادر در بسیاری از تمدنهای باستانی از جایگاه اجتماعی و فرهنگی برجستهای برخوردار بوده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/جایگاه-مادر-در-اندیشه-دینی احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه]</ref> در ایران باستان، گزارشهایی از رواج نظام [[مادرسالاری|مادرشاهی]] در دورههایی از تاریخ وجود دارد که نَسَب افراد از طریق مادر تعیین میشده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/108781 «عصر مادر شاهی»، وبسایت راسخون.]</ref> در مصر باستان، انتساب به مادر و ثبت تصویر او در آرامگاهها نشانه احترام به جایگاه مادر بود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.]</ref> در آتن<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref><ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وبسایت صاحب خبران.]</ref> و عربستان پیش از اسلام زنان قبل از مادر شدن مورد توجه نبودند، اما منزلت اجتماعی زنان پس از مادر شدن افزایش مییافت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیت و بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref> در چین باستان نیز احترام به مادر در متون افسانهای بازتاب یافته است.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وبسایت تاریخ ما.]</ref> |
|
| |
|
| دیدگاه فقهی؛ در باره جایگاه شرعی مادر جانشین اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی پژوهشگران، با استناد به آیه 2 سوره مجادله، احتمال دادهاند که مادر جانشین از منظر شرعی مادر نوزاد محسوب شود؛ در مقابل گروه دیگر از فقها، دلالت این آیه را برای اثبات این حکم کافی نمیدانند و با استناد به ادله شرعی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی<ref> [https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص31-30.]</ref> و مادر جانشین را در حکم مادر رضاعی تلقی میکنند.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص36.]</ref>
| | در ادیان مختلف نیز احترام به مادر مورد تأکید قرار گرفته است. در آیین بودایی، نیکی به مادر از مهمترین وظایف فرزند شمرده میشود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref> در هندوئیسم، جایگاه مادر از معلم و حتی پدر برتر دانسته شده است.<ref>[https://adyannews.com/22076/جایگاه-زن-در-هندوئیسم-و-اسلام/ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وبسایت ادیاننیوز.]</ref> در آیین کنفوسیوس، احترام به والدین از اصول بنیادین اخلاقی است.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> در [[آیین زرتشت|آیین زرتشتی]] نیز آیینهایی برای بزرگداشت زنان و مادران وجود داشته است.<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائممقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.]</ref><ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یداللهپور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وبسایت ویستا.]</ref> در [[یهودیت]]، انتساب فرد به آیین یهود از طریق مادر انجام میشود.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref> در [[مسیحیت]]، جایگاه [[حضرت مریم|مریم]] و بازنمایی گستردۀ او در هنر دینی، از مظاهر منزلت مادر بهشمار میرود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.]</ref> در [[اسلام]]، مادران دارای مقام رفیع و مستحق پاداشهای عظیم معنوی دانسته میشوند،<ref name=":0">[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 نوری، «نقش مادری در آموزههای قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> نیکی به مادر در کنار پرستش خداوند مورد تأکید قرآن قرار گرفته<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref> و روایات، حق مادر را به سبب رنجهای [[بارداری]]، [[زایمان]] و [[شیردهی]] برتر از حق پدر دانستهاند.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص141.</ref><ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> |
|
| |
|
| ===مادر اجتماعی=== | | == بازنمایی مادر در اسطورههای ملل == |
| مادر اجتماعی مفهوم فراتر از مادر زیستی بوده و به زنانی اطلاق میشود که بر اساس پیوندهای شرعی، عرفی یا معنوی، دارای جایگاه مادر میشوند که از مصادیق برجسته آن میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: | | مادر در اسطورههای ملل به دو صورت بازنمایی شده است: |
| * '''مادر رضاعی:''' در اسلام، نهادی بهنام رضاع وجود دارد؛ نوعی قرابت که از طریق شیرخوردن کودک با رعایت شرایط خاص شرعی میان او و دایهاش و به تبع آن با وابستگان دایه از جمله شوهر و فرزندان او پدید میآید. قرابت رضاعی بر اساس فقه اسلامی و قانون مدنی ایران از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است؛ هرچند موجب تحقق ارث نمیشود.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.]</ref> مادر رضاعی در اسلام از جایگاه ویژهای برخوردار است؛ چنانکه پیامبر اسلام نسبت به حلیمه مادر رضاعی خویش احترام قایل بوده و او را تکریم میکرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34282/%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1(%D8%B5)-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B9%DB%8C «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، 1389ش.] </ref>
| |
| * '''مادر ناتنی؛''' هرچند شامل مادرخوانده (زنی که کسی او را به مادری قبول کند) نیز میشود؛<ref>دهخدا، ذیل واژه مادر.</ref> اما رایجترین مصداق آن «نامادری» است؛ زنی که با پدر کودک ازدواج کرده و نقش مهمی در تربیت او ایفا میکند. تصویر ذهنی از نامادری امر فرهنگی بوده و در بیشتر جوامع منفی است؛<ref>ق[https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_10557_7c8aa9ae1ab630196ed047f0ed2ee15c.pdf ادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.]</ref> با اینحال اسلام، نامادری را تکریم کرده و سزاوار احترام میداند. بر مبنای روایتی، امام سجاد از بیم اینکه مبادا با برداشتن لقمهای که ممکن است نامادریاش به آن چشم دوخته، موجب رنجش او شود، سعی داشت با وی بر یک سفره ننشیند.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D9%87%D9%85-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D9 «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وبسایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.]</ref>
| |
| * '''مادر معنوی:''' در قرآن از همسران پیامبر با عنوان «امالمؤمنین» یاد شده است<ref>سوره احزاب، آیه 6</ref> که نشاندهنده جایگاه مادرانه آنها برای امت اسلام است. مادر معنوی در این کاربرد بهمعنای مرجع و ملجأ مردم بودن است. برخی پژوهشگران با استناد به روایاتی که محمد و علی را پدران امت معرفی میکنند، بر این باورند که تعبیر پیامبر از دخترش فاطمه به «امابیها»- همانگونه که بیانگر جایگاه او بهعنوان تکیهگاه پدرش است- بهمعنای مادر معنوی بودن فاطمه برای امت اسلامی نیز است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژههای «نسائنا» و «أمالمؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> از دیدگاه برخی محققان؛ همسران پیامبر بهواسطه همسری با ایشان به این مقام ارتقا یافتند؛ اما فاطمه بهدلیل ویژگیهای شخصیتی خود، مادر معنوی پیامبر و بهتبع آن مادر معنوی امت اسلامی نیز بهشمار میآید.<ref>[https://erfan.ir/farsi/59116.html انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاعرسانی حسین انصاریان، 1405ش.]</ref>
| |
|
| |
|
| ==نقشهای مادر==
| | '''ایزدبانوان:''' در برخی پژوهشها، پرستش ایزدبانوان با ساختارهای [[مادرسالاری]] در جوامع کهن مرتبط دانسته شده است.<ref>ع[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf زیزیفر و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص4.]</ref> در تمدنهای باستانی، ایزدبانوانی چون ایزیس در مصر،<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص104-102.]</ref> هرا و دمتر در یونان<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1397592 «لیست کاملی از خدایان و الهههای یونانی»، وبسایت راسخون.]</ref> و [[آناهیتا]] در [[ایران]]، نماد باروری، زایش و حمایت از [[زندگی]] بهشمار میرفتند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140616144014-9945-12.pdf زمانی، «پوشش زن در ایران باستان»، 1391ش، ص59.]</ref> در برخی سنتهای چین باستان نیز زمین بهصورت مادر، منشأ باروری و تداوم حیات تلقی میشد.<ref>[https://tahoor.com/fa/article/view/113701 «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وبسایت طهور.]</ref> |
| نهاد مادر با نهاد مادری متفاوت است. مادری به تقسیم کارجنسیتی زن مانند مراقبت و پرروش فرزند اشاره دارد؛ تقسیمکاری که از منظر پارسونز، منطبق با تمایز زیستشناختی میان دو جنس بوده<ref> مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»، 1394ش، ص132.</ref> و متناسب با ویژگیهای زیستی و روانی زنان معنا مییابد؛<ref>قاسمپور، «مقایسه تطبیقی نقشهای جنسیتی در رویکرداسلامی و جامعهشناختی»، 1397ش، ص77.</ref> اما نقش مادر ناظر به وظایف زیستی زن است که مهمترین آنها عبارتند از: باروری<ref>ابنبابويه، من لايحضره الفقيه، 1413ق، ج3، ص389.</ref> و شیردهی:<ref>سوره بقره، آیه 233.</ref>
| |
|
| |
|
| * '''نقش [[بارداری]]:''' بر اساس آموزههای دینی، مادر در دوره بارداری تنها واسطه منفعل در شکلگیری فرزند نیست؛ بلکه حالات اخلاقی مادر در سرشت فـرزند مؤثر است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وبسایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref> نوع تغذیه مادر در هویت جنسیی فرزندان نقش داشته، شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايهگذاري میشود.<ref>وجدانى فخر، الجواهر الفخرية، 1426ق، ج3، ص223. </ref> طبق این منابع، تولد پاکیزه و برخورداری مادر از عفت و طهارت فکر از عوامل خوشبختی فرزند است.<ref>صدوق، عللالشرائع، 1386ش، ج2، ص 565. </ref> بر پایه برخی منابع، مصرف كندر توسط زنان باردار، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير و جنین دختر را خوشاخلاق و زيبا میسازد.<ref>طبرسی، مكارم الأخلاق، 1370ش، ص194.</ref>
| | '''مادران اسطورهای:''' در اساطیر یونانی، افزون بر مادران فداکار، نمونههایی از مادران بیرحم دیده میشود که برای انتقام از همسران خود، فرزندانشان را کشتهاند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزیفر و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص18.]</ref> در مقابل، مادران در اساطیر ایرانی غالباً با صفاتی چون خردمندی، فداکاری و صلحجویی توصیف شدهاند و در روایتهایی مانند داستانهای [[سیاوش]]، [[اسفندیار]] و [[گشتاسب]]، در کاهش یا جلوگیری از منازعات خانوادگی نقش دارند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزیفر و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.]</ref> در این نظام، [[زیبایی]]، زایندگی و [[خانهداری]] از ویژگیهای اصلی زن شمرده میشوند.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0032\u0039\u0032\u0033\u0037\u0031,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false معتکف، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، 1385ش.]</ref> مادران در اساطیر ایرانی، اغلب با ویژگیهای مثبت، اسطورهسازی شدهاند،<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1399466 آموزگار، «آیتهای مهربانی در اساطیر ایران»، وبسایت راسخون.]</ref> اما گاه زنان بدسرشت چون [[سودابه]] نیز به تصویر کشیده شدهاند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزیفر و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.]</ref> |
| * '''نقش [[شیردهی مادر|شیردهی]]:''' مادران در دوران شیردهی نیز صرفا واسطه انتقال شیر به کودک نیستند، بلکه بهعنوان کانون محبت، نقش بنیادین در تربیت وی ایفا میکنند. مرتضی مطهری بروجود تفاوت میان شیر مادر با شیر خشک، شیر گاو و یا شیر زن دیگر، تأکید دارد.<ref> [http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وبسایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref> در منابع روایی تصریح شده است که هیچ شيري براي کودک با برکتتر از شير مادر نيست.<ref>حر عاملى، وسائلالشيعه، 1409ق، ج21، ص453. </ref>
| |
|
| |
|
| ==جایگاه مادر در فرهنگها و ادیان == | | == بازنمایی مادر در شعر فارسی == |
| مادر در میان اقوام گوناگون باستانی از منزلت ویژهای برخوردار بوده و آیینهای اعتقادی نقش برجستهای در تقدیس مادر داشتهاند:<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه]</ref> | | مادر از مضامین پایدار شعر فارسی است و غالباً با مفاهیمی چون مهر، [[ایثار]]، [[صبر]] و فداکاری پیوند دارد. [[سنایی]] و [[عطار نیشابوری|عطار]]، مادر را نماد محبت اصیل و [[دایه]] را نماد محبت عاریتی در بیان مفاهیم عرفانی دانستهاند. [[پروین اعتصامی]] به نقش مادر در خانواده و [[نقش تربیتی مادر|تربیت نسل آینده]] پرداخته است.<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/80201/زیباترین-شعرها-برای-مادر «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، 1401ش.]</ref> [[فروغ فرخزاد]] در برخی سرودههای خود، فقدان مادر و پیامدهای عاطفی آن را بازتاب داده است.<ref>[http://paikaftab.com/?p=56520 «مادر، واژهای به وسعت هستی»، وبسایت خبرگزاری پیک آفتاب، 1405ش.]</ref> |
|
| |
|
| === 1. جایگاه مادر در میان اقوام باستانی === | | == روز مادر == |
| | {{اصلی|روز مادر}} |
| | روز مادر مناسبتی برای بزرگداشت مادران و نقش آنان در خانواده و جامعه است که در بیشتر کشورهای جهان برگزار میشود؛ هرچند تاریخ آن در کشورها یکسان نیست. شکل امروزی این مناسبت از اوایل سده بیستم میلادی در [[ایالات متحده]] رواج یافت و امروزه در بسیاری از کشورها در دومین یکشنبه ماه مه برگزار میشود. برخی کشورها آن را بر اساس سنتهای دینی، فرهنگی یا ملی در تاریخهای دیگری گرامی میدارند. در [[ایران]]، پیش از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]]، [[۲۵ آذر]] روز مادر بود و پس از آن، سالروز ولادت [[حضرت فاطمه]] بهعنوان روز زن و روز مادر تعیین شده است.<ref>[https://www.imna.ir/news/629569/رÙز-Ù
ادر-Û±Û´Û°Û±-Ú©Û-است-تارÛØ®-رÙز-زÙ-Ù-ÙÙادت-ØØ¶Ø±Ø «روز مادر ۱۴۰۱ کی است + تاریخ روز زن، و ولادت حضرت فاطمه زهرا»، خبرگزاری ایمنا.]</ref><ref>[https://namnak.com/mother-world-day.p80099 «روز جهانی مادر و زن»، وبسایت نمناک.]</ref> |
|
| |
|
| * در ایران باستان در دورهای از تاریخ، نظام مادرشاهی رواج داشته و نسب افراد از طریق مادر تعیین میشد؛<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/108781 «عصر مادر شاهی»، وبسایت راسخون.]</ref>
| | == پانویس == |
| * در مصر باستان؛ پسران بهجای انتساب به پدر، خود را با نام مادرشان معرفی میکردند. بزرگان جامعه نیز معمولا تصویر مادران خود را در آرامگاههایشان نقش میزدند تا یاد او را همواره همراه خود داشته باشند؛<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.]</ref>
| |
| * در آتن باستان، زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبوده و توجه جدی به آنها نمیشد؛<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> اما با مادر شدن، منزلت آنها ارتقا مییافت و جشنهایی نیز بهمنظور بزرگداشت مقام مادر برگزار میشد؛<ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وبسایت صاحب خبران.]</ref>
| |
| * در چین باستان، مادر از جایگاهی والا برخوردار بود. این احترام در افسانه «هاکوگا» بازتاب یافته است؛ بر اساس این روایت، هاکوگا هر روز تازیانه مادرش را بیهیچ نالهای تحمل میکرد؛ اما هنگامی که مادرش سالخورده شد و دیگر توان وارد کردن ضربههای شدید را نداشت، هاکوگا برای ناتوانی او گریست؛<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وبسایت تاریخ ما.]</ref>
| |
| * در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی مییافت؛ چنانکه به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمیشد جایگزین کرد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref>
| |
| | |
| === 2. جایگاه مادر در آیینهای اعتقادی ===
| |
| مادر در بیشتر آیینهای اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به او در متون و آموزههای دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:
| |
| | |
| * در آیین بودایی، فرزندان موظف به احترام به والدیناند و این احترام، زمینهساز پیشرفت دنیوی دانسته میشود. بر پایهٔ آموزههای بودا، فرزند هرگز نمیتواند دین خود را نسبت به مادر ادا کند، زیرا او بیشترین رنج را برای فرزندانش متحمل شده است؛ از اینرو احترام به مادر حتی از احترام به مقامهای بلندپایهٔ بودایی نیز واجبتر شمرده میشود. بیاحترامی به مادر در این آیین پیامدهایی ناگوار در پی دارد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref>
| |
| * [[زن در آیین هندو|زن در هندوئیسم]] بهعنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجستهتر از معلّم یا پدر دانسته میشود.<ref>[https://adyannews.com/22076/جایگاه-زن-در-هندوئیسم-و-اسلام/ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وبسایت ادیاننیوز.]</ref>
| |
| * در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر یکی از اصلیترین آموزهها بهشمار میرود.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>
| |
| * در میان [[زن در آیین زرتشت|زرتشتیان]]، روزی بهعنوان روز زن جشن گرفته میشد؛<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائممقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.]</ref> در این روز مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت میکردند.<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یداللهپور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وبسایت ویستا.]</ref>
| |
| * در آیین یهود، یهودیبودن فرد از طریق مادر به ارث میرسد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref> برخی پژوهشگران بر پایهٔ همین جایگاه، احتمال وجود مادرسالاری در این آیین را مطرح کردهاند؛ با این حال، پژوهشهای معتبرتر این نقش را محدود به حوزهٔ خانواده میدانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.]</ref>
| |
| * در مسیحیت، برخی پژوهشگران، فراوانیِ نقاشیهای مریم به همراه فرزندش عیسی مسیح را نشانهای از جایگاه رفیع مادر در این آیین میدانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.]</ref>
| |
| * در اسلام، مادران دارای مقام رفیع و مستحق پاداشهای عظیم معنوی دانسته میشوند،<ref name=":0">[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 نوری، «نقش مادری در آموزههای قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref>
| |
| برپایه برخی آموزههای اسلام، خدمتگزاری فرزند به مادر نسبت به پدر، لازمتر، حقّ مادر بر گردن فرزند بیشتر و وظیفه فرزند نسبت به مادر سنگینتر است و دلیل این ترجیح زحمات بیشتری مادر شمرده میشود؛<ref>ابراهیمیپور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص141.</ref> از منظر رسول خدا، اگر انسان عمری مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده است، نمیشود؛<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> در قرآن برخی زنان از جمله مادر مریم،<ref>سوره آلعمران، آیه 36-35</ref> [[حضرت مریم]]<ref>سوره آلعمران، آیه 42</ref> و [[حضرت فاطمه|فاطمه زهرا]] بهعنوان مادران نمونه ستایش شدهاند.<ref>سوره کوثر و سوره انسان، آیه 8 </ref>
| |
| | |
| ==بازنمایی مادر در اسطوره و شعر==
| |
| مادر بهدلیل جایگاه محوری که در فرهنگ جوامع دارد به گونههای مختلف در ادبیات اسطورهای و شعری بازنمایی شده است:
| |
| | |
| ===بازتاب مادر در ادبیات اساطیری===
| |
| | |
| ادبیات اساطیری از جنبه الوهی شامل «ایزدبانوان مادر» شده و از بعد غیر الوهی ناظر به «مادران اساطیری» است: برخی محققین؛ پرستش ایزدبانوان را همزمان با شکلگیری ساختار اجتماعی مادرسالاری در جوامع نخستین بشر میدانند که گفته میشود تا حدود هـزارهٔ سـوم قبل از میلاد رواج داشته است.<ref>ع[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf زیزیفر و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص4.]</ref> به باور مری دیلی؛ مسیحیت با تبدیل کیش خدای مؤنث به پرستش خدای پدر، در واقع فرافکنی ایدئولوژی مردسالارانه بر قلمرو الوهیت انجام داد.<ref>[https://m-mahdi.net/posts/326-%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%88%D هاشمی، «مقایسه تطبیقی «منزلت زن» در الهیات فمینیستی ودکترین مهدویت»، وبسایت مرکز پژوهشهای تخصصی امام مهدی (عج).]</ref> به گزارش پژوهشگران، در عصر باستان ایزدبانوانی مورد پرستش قرار میگرفتند که میتوانند نمودهای از بازنمایی مادر در فرهنگ آن عصر تلقی شود؛ برای نمونه در مصر باستان، ایزدبانو ایزیس بهعنوان مادر هستی تقدیس میشد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom ﺟﻮاﻫﺮي، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎنة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص104-102.]</ref> یونانیان، الهههایی چون هرا و دمتر را میپرستیدند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1397592 «لیست کاملی از خدایان و الهههای یونانی»، وبسایت راسخون.]</ref> چینیها معتقد بودند که مرد باید در خانه، بر روى زمین یا حصیر، با همسرش درآمیزد تا «مادر زمین» او را بارور کرده و ارواح نیاکان مادرى در جنین حلول کنند؛<ref> [https://tahoor.com/fa/article/view/113701 «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وبسایت طهور.] </ref> در ایران باستان نیز آناهیتا، بهعنوان مادر هستی ستایش میشد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140616144014-9945-12.pdf زمانی، «پوشش زن در ایران باستان»، 1391ش، ص59.]</ref>
| |
| | |
| از جنبه غیر الوهی، در اساطیر یونانی، دو سیمای متضاد از مادر بازنمایی شده است؛ سیمای نخست؛ مادرانی بیرحماند که برای انتقام از همسر خویش، از قربانی کردن فرزندان خود نیز دریغ نمیکنند که نمونه این سیما در روایت مدیا بازتاب یافته است. سیمای دوم، تصویر مادر فداکار است که برای نجات فرزند خـود تلاش میکند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزیفر و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص18.]</ref> در اساطیر ایرانی؛ مادران اغلب با ویژگیهای مثبت اسطورهسازی شدهاند؛<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/1399466 آموزگار، «آیتهای مهربانی در اساطیر ایران»، وبسایت راسخون.]</ref> در این نظام اساطیری؛ زیبایی، زایندگی و خانهداری از ویژگیهای اصلی زن مطلوب شمرده میشوند؛<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0032\u0039\u0032\u0033\u0037\u0031,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false معتکف، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، 1385ش.]</ref> لذا زن بدسرشت همچون سودابه، بسامد اندکی در این بازنمایی دارد. در مقابل غالب مادران اسطورهای، به خردمندی متصفاند؛ آنان با ایفای نقش صلحجویی، میکوشند از بروز درگیری در خانواد جلوگیری کنند. نمونه آن را میتوان در تراژدیهای سیاوش و افراسیاب و گشتاسب و اسفندیار و کوشش فرنگیس و کتـایون در جلوگیری و مدیریت آن مشاهده کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزیفر و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.]</ref>
| |
| ===بازتاب مادر در شعر فارسی ===
| |
| مضمون ستایش مادر یکی از بنمایههای پایدار در شعر و نثر فارسی است و اغلب با مفاهیمی چون مهر، صبر و ایثار پیوند میخورد. این مضمون در آثار شاعران بازتاب گستردهای یافته است؛ از جمله: سنایی غزنوی، مادر را نماد محبت اصیل و دایه را نمودی از محبت عاریتی دانسته و با استفاده از این استعاره، تمایز میان این دو نوع محبت در عرفان را نشان میدهد؛ عطار نیز مادر را نماد اصالت و دایه را نمودی سایه تلقی کرده و رسیدن به خورشید را گذشتن از سایه میداند؛ پروین اعتصامی به اهمیت جایگاه مادر در خانواده و جامعهپذیری دختر بهعنوان مادر فردا، اشاره دارد؛<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/80201/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1 «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، 1401ش.]</ref> فروغ فرخزاد در شعری با محوریت فقدان مادر، احساس تنهایی ناشی از این دست دادن را بازتاب میدهد<ref>[http://paikaftab.com/?p=56520 «مادر، واژهای به وسعت هستی»، وبسایت خبرگزاری پیک آفتاب، 1405ش.]</ref> و مهدیسهیلی در بیتی که در فرهنگ عامه نیز رواج یافته است، نگاه مادر را برتر از تمام داراییهای مادی توصیف میکند: «مرا گر دولت عالم ببخشند- برابر با نگاه مادرم نیست».<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/558938/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وبسایت جامجمآنلاین، 1392ش.]</ref>
| |
| ==پانویس== | |
| {{پانویس}} | | {{پانویس}} |
| {{پانویس پیشنویس}}
| |
|
| |
|
| ==منابع== | | == منابع == |
| | {{آغاز منابع}} |
| * قرآن کریم | | * قرآن کریم |
| * ابراهیمیپور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
| |
| * ابراهیمیپور، قاسم و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش. | | * ابراهیمیپور، قاسم و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش. |
| * ابنبابويه، محمّد، من لايحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
| | * «احترام و نیکی پیامبر (ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۳۸۹ش. |
| * «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1389ش. | |
| * احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش. | | * احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش. |
| * «اخلاق چینی»، وبسایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش. | | * «اخلاق چینی»، وبسایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش. |
| * «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وبسایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش. | | * «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وبسایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش. |
| * آموزگار، ژاله، «آیتهای مهربانی در اساطیر ایران»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1397ش. | | * آموزگار، ژاله، «آیتهای مهربانی در اساطیر ایران»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۷ش. |
| * امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعهای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش. | | * امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعهای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش. |
| * انصاریان، حسین، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاعرسانی حسین انصاریان، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش. | | * انصاریان، حسین، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاعرسانی حسین انصاریان، تاریخ بازدید مطلب: ۲۵ تیر ۱۴۰۵ش. |
| * «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وبسایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش. | | * «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وبسایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش. |
| * پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متینالسادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش. | | * پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متینالسادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش. |
| خط ۹۰: |
خط ۵۷: |
| * «جایگاه زن در یونان باستان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش. | | * «جایگاه زن در یونان باستان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش. |
| * جعفری، حسینعلی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش. | | * جعفری، حسینعلی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش. |
| * ﺟﻮاﻫﺮي، ﺑﻬﺎره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎنة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، زن در ﻓﺮﻫنگ و ﻫﻨﺮ، دورة 3، ﺷﻤﺎرة 2، زﻣﺴﺘﺎن 1390ش.
| |
| * جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش. | | * جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش. |
| * حرعاملى، محمد بن حسن، تفصيل وسائل الشيعة، قم، مؤسسه آلالبيت، 1409ق.
| | * حسینی، سید غلامحسین، «تفاوتهای بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، در کتاب نقد، شماره ۱۷، ۱۳۷۹ش. |
| * حسینی، سید غلامحسین، « تفاوتهای بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، در کتاب نقد، شماره 17، 1379ش. | |
| * خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وبسایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش. | | * خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وبسایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش. |
| * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش. | | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش. |
| * رجالی، محسن و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره 13، شماره پیاپی 36، پاییز 1391ش. | | * رجالی، محسن و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره ۱۳، شماره پیاپی ۳۶، پاییز ۱۳۹۱ش. |
| * زمانی، مهدی، «پوشش زن در ایران باستان»، خردنامه، شماره 8، بهار 1391ش. | | * «روز جهانی مادر و زن»، وبسایت نمناک، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۲ش. |
| * «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:27 مرداد 1401ش. | | * «روز مادر ۱۴۰۱ کی است + تاریخ روز زن، و ولادت حضرت فاطمه زهرا»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۱ش. |
| * صدوق، محمّد، علل الشرائع، قم، كتابفروشى داورى، 1386ق. | | * زمانی، مهدی، «پوشش زن در ایران باستان»، خردنامه، شماره ۸، بهار ۱۳۹۱ش. |
| * طبرسی، رضىالدين، مكارم الأخلاق، قم، رضى،1370ش.
| | * «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:۲۷ مرداد ۱۴۰۱ش. |
| * طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژههای «نسائنا» و «أمالمؤمنین» در قرآن»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان 1402ش. | | * طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژهپردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش. |
| | * طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژههای «نسائنا» و «أمالمؤمنین» در قرآن»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش. |
| * عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علییار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمیپژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش. | | * عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علییار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمیپژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش. |
| * عزیزیفر، امیرعباس و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی (برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم)»، متنشناسی ادب فارسی، سال چهاردهم، شمارة1، بهار 1401ش. | | * عزیزیفر، امیرعباس و دیگران، «بررسی مقایسهای نقش زنان در نزاعهای درونخانوادگی اسطورههای ایرانی و یونانی و رومی (برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم)»، متنشناسی ادب فارسی، سال چهاردهم، شمارة۱، بهار ۱۴۰۱ش. |
| * «عصر مادر شاهی»، وبسایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش. | | * «عصر مادر شاهی»، وبسایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش. |
| * عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وبسایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
| | * «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وبسایت طهور، تاریخ بازدید مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. |
| * «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وبسایت طهور، تاریخ بازدید مطلب: 9 اردیبهشت 1404ش. | | * «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وبسایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۴۰۰ش. |
| * «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وبسایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1400ش. | | * قادرزاده، امید و محمدی، دنیا، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، پژوهشنامه زنان، سال ۱۶، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۴ش. |
| * قادرزاده، امید و محمدی، دنیا، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، پژوهشنامه زنان، سال 16، شماره 2، تابستان 1404ش. | | * قاسمپور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقشهای جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعهشناختی، در پژوهشهای اجتماعی اسلامی»، سال ۲۴، شمار ۱۱۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش. |
| * قاسمپور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقشهای جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعهشناختی، در پژوهشهای اجتماعی اسلامی»، سال 24، شمار 118، پاییز و زمستان 1397ش. | |
| * قائممقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش. | | * قائممقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش. |
| * «لیست کاملی از خدایان و الهههای یونانی»، وبسایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: 24 فروردین 1404ش. | | * «لیست کاملی از خدایان و الهههای یونانی»، وبسایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۴ش. |
| | * «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وبسایت صاحب خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ |
| * «مادر ترکی»، وبسایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش. | | * «مادر ترکی»، وبسایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش. |
| * «مادر، واژهای به وسعت هستی»، وبسایت خبرگزاری پیک آفتاب، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش. | | * «مادر، واژهای به وسعت هستی»، وبسایت خبرگزاری پیک آفتاب، تاریخ بازدید مطلب: ۲۵ تیر ۱۴۰۵ش. |
| * مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره 2، 1394ش. | | * مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره ۲، ۱۳۹۴ش. |
| * محمدي، مسلم، «تحليل تفاوتهاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزههاي ديني»، در دوفصلنامه انسانپژوهي ديني، سال دهم، شماره 29، بهار و تابستان 1392ش. | | * محمدی، مسلم، «تحلیل تفاوتهای جنسیتی زن و مرد در علوم تجربی و آموزههای دینی»، در دوفصلنامه انسانپژوهی دینی، سال دهم، شماره ۲۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش. |
| * معتکف، فریده، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، شماره 38، سال 1385ش. | | * معتکف، فریده، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، شماره ۳۸، سال ۱۳۸۵ش. |
| * معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ21، 1383ش. | | * معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ۲۱، ۱۳۸۳ش. |
| * ملک احمدي، حليمه و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، مطالعات زن و خانواده،دوره 1، شماره 2، مهر 1392ش.، صفحه 135-153 | | * ملک احمدی، حلیمه و دیگران، «پدیدارشناسی تجربیات مادران جایگزین در زمینة اجارة رحم»، مطالعات زن و خانواده، دوره ۱، شماره ۲، مهر ۱۳۹۲ش. صفحه ۱۳۵–۱۵۳ |
| * موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش. | | * موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه ۶۰ و دهه ۹۰»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۰ش. |
| * «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وبسایت جامجمآنلاین، تاریخ درج مطلب: 11اردیبهشت 1392ش.
| |
| * نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزههای قرآنی»، نشریهٔ پژوهشنامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش. | | * نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزههای قرآنی»، نشریهٔ پژوهشنامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش. |
| * نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آلالبیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق. | | * نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آلالبیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق. |
| * هاشمی، خدیجه، «مقایسه تطبیقی «منزلت زن» در الهیات فمینیستی ودکترین مهدویت»، وبسایت مرکز پژوهشهای تخصصی امام مهدی (عج)، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
| | * وثوقی، منصور و فرشادی، فرزانه، «معنای مادر شده در دارالخلافهٔ ناصری، عصر قاجار از منظر جامعهشناسی با رویکرد تفسیری»، نامه انسانشناسی، سال پانزدهم، شماره۲۷، پاییز و زمستان۱۳۹۷ش. |
| * وثوقی، منصور و فرشادی، فرزانه، «معناي مادر شده در دارالخلافهی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، نامه انسانشناسی، سال پانزدهم، شماره27، پاییز و زمستان1397ش. | |
| * وجدانىفخر، قدرتالله، الجواهر الفخرية في شرح الروضة البهيه، قم، سماء قلم، 1426ق.
| |
| * «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش. | | * «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش. |
| * یداللهپور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش. | | * یداللهپور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش. |
| | {{پایان منابع}} |
