افزودن محتوا |
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| (۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر = | |||
| زیرنویس تصویر = | |||
| image_alt = | |||
| فایل پادکست = | |||
| حجم فایلپادکست = | |||
| تاریخ پادکست = | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = شیعیان افغانستان | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = مذهب و جامعهشناسی | |||
| نوع مفهوم = گروه مذهبی و اجتماعی | |||
| معنای اصطلاحی = بخشی از جامعه مسلمان افغانستان پیرو مذهب شیعه | |||
| حوزه کاربرد = افغانستان | |||
| گستره جغرافیایی = افغانستان | |||
| منشأ تاریخی = صدر اسلام | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = [[اسلام]] {{سخ}} [[تشیع]] {{سخ}} [[افغانستان]] | |||
| اهمیت = اقلیت عمده مذهبی و سیاسی در افغانستان | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = شیعیان | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
شیعیان | '''شیعیان افغانستان'''؛ بخشی از جامعهٔ مسلمان افغانستان که به آموزههای مذهب شیعه، باور دارند. | ||
شیعیان افغانستان، گروهی از [[مسلمانان]] هستند که به جانشینی بلافصل [[امام علی]] پس از [[پیامبر اکرم]] باور دارند و [[اسلام]] را در زمان خلافت امام علی پذیرفتند. آنها به دو فرقهٔ امامیه (اکثریت) و اسماعیلیه (اقلیت) تقسیم میشوند. | |||
* دوران خلافت امام علی: بر اساس این نظریه، «شنسب» حاکم غور در زمان خلافت امام علی به حضور او رسید و امام عهدنامه و پرچمی به او داد و او را در حکومت کوهستان ابقا کرد.<ref>جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ص۳۲۰ و ۳۱۹. | == پیشینه == | ||
* دوران ایلخانان مغول: بر اساس این دیدگاه، تشیع در عصر ایلخانان و با گرایش | دربارهٔ گسترش [[شیعه|تشیع]] در افغانستان، سه دوره تاریخی مورد توجه پژوهشگران است: | ||
* دوران صفویه: در این دیدگاه، گسترش تشیع در افغانستان در دوران شاهعباس صفوی رخ داده است.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۰.</ref> | * دوران خلافت [[امام علی]]: بر اساس این نظریه، «شنسب» حاکم غور در زمان خلافت امام علی به حضور او رسید و امام عهدنامه و پرچمی به او داد و او را در حکومت کوهستان ابقا کرد.<ref>جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ص۳۲۰ و ۳۱۹.</ref> این فرماننامه تا قرنها در آن خاندان نگهداری میشد.<ref>تشید، هدیة اسماعیل یا قیام السادات، 1331ش، ص45؛ نفیسی، در پیرامون تاریخ بیهقی (آثار گمشدهٔ ابوالفضل بیهقی و تاریخ غزنویان)، 1352ش، ج 1، ص346، 445.</ref> پس از انتقال خلافت به امویان، اهالی غور از فرمان آنان مبنی بر لعن علی سرپیچی کردند.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، چ6، 1371ش، ص163.</ref> | ||
* دوران [[ایلخانان]] مغول: بر اساس این دیدگاه، تشیع در عصر ایلخانان و با گرایش [[غازانخان]]، [[اولجایتو]] و ابوسعید به تشیع، در افغانستان گسترش یافت.<ref>خانوف، تاریخ ملی هزارهها، 1372ش، ص42.</ref> | |||
* دوران [[صفویه]]: در این دیدگاه، گسترش تشیع در افغانستان در دوران [[شاهعباس صفوی]] رخ داده است.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۰.</ref> | |||
==جمعیتشناسی == | == جمعیتشناسی == | ||
در افغانستان، نام هزاره و شیعه پیوند خورده است و اهلسنت به مجموعهٔ شیعیان از هر قومی، «هزاره» میگویند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص31.</ref> بر اساس برآوردها، شیعیان بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل میدهند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۷.</ref> اکثریت شیعیان افغانستان را هزارهها تشکیل میدهند. قزلباشها، سادات، تاجیکها، بلوچها، ترکمنها و پشتونها از دیگر اقوام شیعه هستند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص ۶.</ref> بیشتر شیعیان به زبان [[فارسی دری]] سخن میگویند.<ref>بینش و دیگران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، 1390ش، ص11.</ref> | در افغانستان، نام هزاره و شیعه پیوند خورده است و اهلسنت به مجموعهٔ شیعیان از هر قومی، «هزاره» میگویند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص31.</ref> بر اساس برآوردها، شیعیان بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل میدهند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۷.</ref> اکثریت شیعیان افغانستان را هزارهها تشکیل میدهند. قزلباشها، سادات، تاجیکها، بلوچها، ترکمنها و پشتونها از دیگر اقوام شیعه هستند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص ۶.</ref> بیشتر شیعیان به زبان [[فارسی دری]] سخن میگویند.<ref>بینش و دیگران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، 1390ش، ص11.</ref> | ||
امامیه یا شیعیان دوازدهامامی، اکثریت شیعیان افغانستان را تشکیل میدهند و به امامت دوازده امام معتقدند.<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.</ref> آنان در تمام نقاط افغانستان پراکندهاند، اما تمرکز بیشتر آنان در ولایات [[ولایت دایکندی|دایکندی]]، [[بامیان]]، [[کابل]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، میدان وردک، [[غزنی]] و [[قندهار]] است.<ref>«افغانستان»، ویکیشیعه. </ref> اسماعیلیه، اقلیت شیعیان افغانستان هستند و به امامت اسماعیل فرزند امام صادق باور دارند و از شاخهٔ نزاری هستند. آنان در ولایات [[بدخشان]]، [[بغلان]]، [[کابل]]، [[پروان]]، [[بامیان]]، [[سمنگان]] و [[زابل افغانستان|زابل]] زندگی میکنند.<ref>شفق خواتی، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، ۱۳۸۲ش، | امامیه یا شیعیان دوازدهامامی، اکثریت شیعیان افغانستان را تشکیل میدهند و به امامت دوازده امام معتقدند.<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.</ref> آنان در تمام نقاط افغانستان پراکندهاند، اما تمرکز بیشتر آنان در ولایات [[ولایت دایکندی|دایکندی]]، [[بامیان]]، [[کابل]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، میدان وردک، [[غزنی]] و [[قندهار]] است.<ref>«افغانستان»، ویکیشیعه.</ref> اسماعیلیه، اقلیت شیعیان افغانستان هستند و به امامت اسماعیل فرزند امام صادق باور دارند و از شاخهٔ نزاری هستند. آنان در ولایات [[بدخشان]]، [[بغلان]]، [[کابل]]، [[پروان]]، [[بامیان]]، [[سمنگان]] و [[زابل افغانستان|زابل]] زندگی میکنند.<ref>شفق خواتی، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، ۱۳۸۲ش، ص۶۸–۵۲.</ref> | ||
== فرهنگ == | |||
فرهنگ شیعیان افغانستان برگرفته از آموزههای اسلام است. آنها خود را پایبند به باورها و ارزشهای اسلامی میدانند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص113.</ref> | |||
* جشنها: شیعیان، جشنهای مذهبی مانند عید فطر، عید قربان و میلاد پیامبر اسلام و جشنهای ملی مانند نوروز و چهارشنبهسوری را بهصورت مشترک با اهلسنت برگزار میکنند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص114-115.</ref> | * جشنها: شیعیان، جشنهای مذهبی مانند عید فطر، عید قربان و میلاد پیامبر اسلام و جشنهای ملی مانند نوروز و چهارشنبهسوری را بهصورت مشترک با اهلسنت برگزار میکنند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص114-115.</ref> | ||
* سوگواریها: در [[عاشورا]]، [[اربعین حسینی|اربعین]] [[اربعین حسینی|حسینی]] و سالروز شهادت ائمه، شیعیان، مراسم عزاداری برگزار میکنند که در اصطلاح عامیانه «خواندن» یا «خواندو» نامیده میشود.<ref>فرهنگ، | * سوگواریها: در [[عاشورا]]، [[اربعین حسینی|اربعین]] [[اربعین حسینی|حسینی]] و سالروز شهادت ائمه، شیعیان، مراسم عزاداری برگزار میکنند که در اصطلاح عامیانه «خواندن» یا «خواندو» نامیده میشود.<ref>فرهنگ، جامعهشناسی و مردمشناسی شیعیان افغانستان، 1380ش، ص312-315.</ref> | ||
* زیارتگاهها: شیعیان در افغانستان، چندین | * زیارتگاهها: شیعیان در افغانستان، چندین زیارتگاه مشهور دارند، ازجمله: زیارتگاه حضرت یحیی در سرپل، زیارت شاهزاده قاسم،<ref>کمونه، آرمگاههای خاندان پاک پیامبر، 1375ش، ص356.</ref> روضهٔ سخی در مزارشریف<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص244.</ref> و زیارت سخی در کابل.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، 1385ش، ص380.</ref> | ||
* پوشش سنتی: لباس مردان شیعه در افغانستان شامل پیراهن بلند، شلوار گشاد با «ازاربند» و کلاه یا لُنگی (عمامه) است.<ref> | * پوشش سنتی: لباس مردان شیعه در افغانستان شامل پیراهن بلند، شلوار گشاد با «ازاربند» و کلاه یا لُنگی (عمامه) است.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، 1385ش، ص337-336.</ref> لباس زنان شامل پیراهن بلند و گشاد، شلوار گشاد، کلاه و چادر بلند است که سر، بازوان و کمرشان را میپوشاند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، 1385ش، ص338.</ref> | ||
* رسانه و ارتباطات: شیعیان در دورهٔ جمهوری اسلامی، نقش چشمگیری در فعالیتهای علمی، فرهنگی و رسانهای داشتند<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳و۴۴.</ref> و شبکههای تلویزیونی و نشریات متعددی راهاندازی کردند. با حاکمیت مجدد طالبان، این فعالیتها کمرنگ شده است.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص149.</ref> | * رسانه و ارتباطات: شیعیان در دورهٔ جمهوری اسلامی، نقش چشمگیری در فعالیتهای علمی، فرهنگی و رسانهای داشتند<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳و۴۴.</ref> و شبکههای تلویزیونی و نشریات متعددی راهاندازی کردند. با حاکمیت مجدد طالبان، این فعالیتها کمرنگ شده است.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص149.</ref> | ||
=== عزاداری در عاشورا === | === عزاداری در عاشورا === | ||
مراسم عزاداری در روز عاشورا یکی از سنتهای کهن مذهبی و اجتماعی شیعیان در افغانستان است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D9%80%D8%B3%DB%8C%D9%80%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB% | مراسم عزاداری در روز عاشورا یکی از سنتهای کهن مذهبی و اجتماعی شیعیان در افغانستان است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D9%80%D8%B3%DB%8C%D9%80%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8ی/ جعفری، «صدای یا حسین از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> این آیین با حفظ درونمایه سوگواری، همواره با تحولات سیاسی و فرهنگی کشور، تغییر کرده است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8ی-%D8%اد-حسین-از-خانه-همسایه-شرقی/ جعفری، «صدای یا حسین از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> در دورههای سختگیری علیه شیعیان، این مراسم در زیرزمینها برگزار میشد؛<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8ی-%D8%اد-حسین-از-خانه-همسایه-شرقی/ جعفری، «صدای یا حسین از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> اما در دوران ظاهرشاه، روز عاشورا تعطیل رسمی اعلام شد<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/08/06/541785/%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8ی-%D9%86%D8%اç-%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%86%DB%8ی-%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8ی-%D8%AD%D8%سی-مویه-میکنند «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه میکنند»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و در دورهٔ جمهوری اسلامی، این مراسم حتی در ارگ ریاستجمهوری نیز برپا گردید.<ref>[https://af.sputniknews.com/20200823/%D8%غنی-عاشورا-فرصتی-برای-تحکیم-وحدت-ملی-اخوت-اسلامی-و-فرهنگ-همدیگر-پذیری-میباشد-5608242.html غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری میباشد، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان.]</ref> امروزه این مراسم از تکایا، مساجد و حسینیهها به کوچهها، خیابانها و میدانهای شهر منتقل شده است.<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8ی-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8ی-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%80%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3/ ادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان»، وبسایت جعفر عادلی.]</ref> روز عاشورا در تقویم افغانستان تعطیل رسمی بود، اما با حاکمیت دوبارهٔ طالبان، از تقویم رسمی حذف شد.<ref>[https://parstoday.com/dari/news/uncategorised-i182978 «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی»، وبسایت پارس تودی.]</ref> | ||
در روز عاشورا، نمادهای عاشورایی مانند پرچمها و نوشتهها در کوچهها و خیابانها نصب میشود و صدای نوحهخوانی از همه جا به گوش میرسد.<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db% | در روز عاشورا، نمادهای عاشورایی مانند پرچمها و نوشتهها در کوچهها و خیابانها نصب میشود و صدای نوحهخوانی از همه جا به گوش میرسد.<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8ی-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8ی-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%80%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3/ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان»، وبسایت جعفر عادلی.]</ref> عزاداران در دستههای عزا با لباس سیاه و سربندهایی با شعار یا نام ائمه، به خیابانها میآیند<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8ی-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8ی-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%80%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3/ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان»، وبسایت جعفر عادلی.]</ref> و بهسوی مکانهای مقدس حرکت میکنند و به سینهزنی و نوحهخوانی میپردازند.<ref>[https://www.isna.ir/news/8312-00264/آداب-مردم-افغان-در-ماه-محرم «آداب مردم افغان در ماه محرم»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> برخی از خودروها نیز مجهز به سیستم صوتی برای پخش روضه و نوحه هستند.<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8ی-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8ی-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%80%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%D9%86%d8%b3/ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان»، وبسایت جعفر عادلی.]</ref> | ||
نذریدادن از آداب قدیمی عاشورا است که در آن طبقات مختلف اجتماعی و حتی اهلسنت شرکت میکنند.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB% | نذریدادن از آداب قدیمی عاشورا است که در آن طبقات مختلف اجتماعی و حتی اهلسنت شرکت میکنند.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8ی-%DB%8ی-%D8%اد-حسین-از-خانه-همسایه-شرقی/ جعفری، «صدای یا حسین از خانه همسایه شرقی»، وبسایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> گاهی اهالی یک مسجد و حسینیه، نذورات خود را جمعآوری میکنند تا در روز عاشورا بهصورت دستهجمعی از عزاداران پذیرایی شود.<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/5815422/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8ی-%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%حسینع «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> در سالهای اخیر، دایرکردن سقاخانهها نیز برای توزیع آب و نوشیدنی میان عزاداران، رواج یافته است.<ref>[https://subhekabul.com/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8ی%D8%AF%DB%8ی/muharamulharam-ashura-afghanistan/ داهی، «قمهزنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا میشود»، وبسایت صبح کابل.]</ref> ختم قرآن یکی دیگر از آداب روز عاشورا است که مورد توجه اهلسنت نیز قرار دارد.<ref>[https://article.tebyan.net/263161/%D8%ختم-قرآن-اهل-سنت-به-مناسبت-عاشورای-حسینی «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وبسایت تبیان.]</ref> در دورهٔ جمهوری اسلامی، اهدای خون در روز عاشورا به پویش سراسری با نام [[بانک خون امام حسین]] تبدیل شد و رئیسجمهور و شخصیتهای سیاسی و دینی با اهدای خون، مردم را به این کار تشویق میکردند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/100807/%D8%اهدای-خون-روز-عاشورا-یک-کمپاین-سرتاسری-مبدل-شود «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل شود»، وبسایت خبرگزاری آوا.]</ref><ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/08/14/549109/%D8%اشرف-غنی-در-بانک-خون-امام-حسین-ع «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، وبسایت خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
از سال ۱۳۸۰ش، اهلسنت بهصورت گسترده در مراسم عاشورا شرکت کردند که در تاریخ افغانستان بیسابقه است.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=82817 «وحدت مردم افغانستان در عاشورا | از سال ۱۳۸۰ش، اهلسنت بهصورت گسترده در مراسم عاشورا شرکت کردند که در تاریخ افغانستان بیسابقه است.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=82817 «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بینظیر است»، وبسایت شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> این الگوی وحدت شیعه و سنی<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/editorial_detail.php?post_id=153839 هدایت، «عاشورا در افغانستان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وبسایت افغانستان ما.]</ref> به کمرنگشدن شکافهای اجتماعی و ایجاد حس مشترک ملی کمک میکرد<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/editorial_detail.php?post_id=153839 هدایت، «عاشورا در افغانستان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وبسایت افغانستان ما.]</ref> و شکوه این آیین، موجب نشاط مذهبی و اعتمادبهنفس شیعیان میشد.<ref>[https://ariananews.co/news/%D8%اشتراک-رئیس-جمهور-احمدزی-در-مراسم-عاشور.html/ «اشتراک رئیسجمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وبسایت آریانا نیوز.]</ref> | ||
این مراسم البته با چالشهایی نیز روبرو بوده است؛ در عاشورای سال ۱۳۹۰ش، سه انفجار تروریستی در کابل، مزارشریف و قندهار، ۷۸ کشته و بیش از ۱۵۰ زخمی بر جای گذاشت که مسئولیت آن را گروه جنگوی (مستقر در پاکستان) بر عهده گرفت.<ref>[https://hamsenfi.com/%D8% | این مراسم البته با چالشهایی نیز روبرو بوده است؛ در عاشورای سال ۱۳۹۰ش، سه انفجار تروریستی در کابل، مزارشریف و قندهار، ۷۸ کشته و بیش از ۱۵۰ زخمی بر جای گذاشت که مسئولیت آن را گروه جنگوی (مستقر در پاکستان) بر عهده گرفت.<ref>[https://hamsenfi.com/%D8%بمبگذاری-عاشورای-۱۳۹۰-در-افغانستان.html ماهوره، «نگاهی به بمبگذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وبسایت همصنفی.]</ref> در عاشورای سال ۱۳۹۵ش نیز انفجار بمب در مسیر کاروان عزاداران در شهر بلخ، ۱۵ کشته و بیش از ۳۰ زخمی بر جای گذاشت.<ref>[https://www.aa.com.tr/fa/%D8%افغانستان/پانزده-نفر-از-عزاداران-عاشورا-در-بلخ-افغانستان-کشته-شدند/663593 «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، وبسایت خبرگزاری آناتولی.]</ref> همچنین [[قمهزنی]] در سالهای گذشته در برخی دستههای عزاداری در کابل دیده شد، اما با توصیهٔ علما و مسئولان، جای خود را به اهدای خون داد.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i14395 «آیینهای محرم و عاشورا در ملل مختلف»، وبسایت خبرگزاری پارس تودی.]</ref> | ||
=== گرامیداشت اربعین حسینی === | === گرامیداشت اربعین حسینی === | ||
مراسم اربعین حسینی در افغانستان پیشینهای دیرینه دارد و به دوران گسترش تشیع در مناطق هزارهنشین بازمیگردد<ref>حبیبی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، 1359ش، ص123؛ تشیید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، بنگاه مجله تاریخی اسلام، تهران، 1331ش، ص45؛ بیهقی، تاریخ بیهق، ج1، بیتا، ص345، 346، 445؛ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، 1360ش، ص388.</ref> و بهعنوان یکی از ارکان سبک زندگی مذهبی شیعیان، همواره پابرجا مانده است.<ref>[https://tahlilroz.com/%D8% | شیعیان افغانستان روز بیستم ماه [[ماه صفر|صفر]] را که مقارن با اربعین شهادت امام حسین است با برنامههایی چون ختم قرآن، عزاداری، سینهزنی و پذیرایی با نذری، گرامی میدارند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3578547 «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> مراسم اربعین حسینی در افغانستان پیشینهای دیرینه دارد و به دوران گسترش تشیع در مناطق هزارهنشین بازمیگردد<ref>حبیبی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، 1359ش، ص123؛ تشیید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، بنگاه مجله تاریخی اسلام، تهران، 1331ش، ص45؛ بیهقی، تاریخ بیهق، ج1، بیتا، ص345، 346، 445؛ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، 1360ش، ص388.</ref> و بهعنوان یکی از ارکان سبک زندگی مذهبی شیعیان، همواره پابرجا مانده است. اربعین در افغانستان حتی شمار قابلتوجهی از اهلسنت را که امام حسین را رهبر آزادمردان میدانند، جذب کرده است.<ref>[https://tahlilroz.com/%D8%اجتماعی/مراسم-اربعین-در-افغانستان/ «مراسم اربعین در افغانستان؛ فرصتی برای مردم و طالبان»، وبسایت تحلیل روز.]</ref> امروزه این مراسم در قالب گردهماییهای گسترده در مساجد و تکایا، همراه با نوحهخوانی و سینهزنی برگزار میشود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3578547 «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> | ||
افغانستانیها پس از اتباع عراق و ایران، سومین جامعه بزرگ حاضر در پیادهروی اربعین هستند. مهاجران مقیم ایران، افغانستانیهای ساکن کشورهای غربی، و زائرانی از دورافتادهترین نقاط افغانستان در مراسم پیادهروی اربعین در عراق مشارکت میکنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/06/17/2771467/%D8%بیم-و-امیدهای-زیارت-اربعین-1401-برای-افغانستانی-ها «بیم و امیدهای زیارت اربعین ۱۴۰۱ برای افغانستانیها»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> نخستین زائران افغانستانی در ۱۳۹۴ش به این کاروان پیوستند.<ref>[https://alshirazi.org/news-item/3927?langs=FA «اعزام اولین کاروان زیارتی [[اربعین حسینی]] از پایتخت کشور افغانستان»، وبسایت شیرازی.]</ref> از ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ش، بیش از ۳۵ هزار نفر از افغانستان در این آیین شرکت کردند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/274720/%D8%عراق-زائران-افغانستانی-را-در-لیست-ویزای-اربعین «عراق زائران افغانستانی را در لیست ویزای اربعینی قرار داده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref> در ۱۳۹۸ش، حدود ۵۰ هزار زائر از مرز دوغارون وارد ایران شدند.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/562478/%D8%رنج-و-گنج-سفر-اربعین-شیعیان-افغانستان «رنج و گنج: سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان.]</ref> در ۱۴۰۳ش، حدود ۷۰ هزار روادید ویژه توسط نمایندگیهای ایران صادر شد و روزانه حدود ۵ هزار زائر امام حسین وارد ایران شدند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85582130/%DB%B6%DB%B6-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%روا-ویژه-اربعین-برای-اتباع-افغانستان-صادر-شد «۶۶ هزار روادید ویژه اربعین برای اتباع افغانستان صادر شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | |||
زائران افغانستانی برای حضور در پیادهروی اربعین با مشکلات متعددی مواجه هستند، ازجمله اخذ پاسپورت و ویزای ایران و عراق، بستهشدن مرزها، مشکلتراشی مقامات طالبان و عدم پاسخگویی شرکتهای زیارتی.<ref>[https://www.farhangpress.af/%DB%B1%DB%B2-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%زائر-اربعین-حسینی-از-افغانستان/ «۱۲هزار زائر اربعین حسینی از افغانستان به ایران وارد شدند»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref><ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/06/17/2771467/%D8%بیم-و-امیدهای-زیارت-اربعین-1401-برای-افغانستانی-ها «بیم و امیدهای زیارت اربعین ۱۴۰۱ برای افغانستانیها»، خبرگزاری تسنیم.]</ref><ref>[https://www.avapress.com/fa/video/258890/%DA%گزارش-ویژه-آوا-زیبایی-ها-سختی-های-اربعین-حسینی-ع-1401-شهروندان-افغانستانی «زیباییها و سختیهای اربعین حسینی ۱۴۰۱ برای شهروندان افغانستانی»، خبرگزاری آوا.]</ref> مهاجران افغانستانی در ایران نیز با موانعی مانند منع خروج برای برخی، مشکلات سامانه ثبتنام و صدور دیرهنگام دفترچههای زیارتی مواجه هستند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/275290/%D8%بدون-تلاش-ایران-امکان-حضور-اتباع-مهاجرین-افغانستان- «بدون تلاش ایران امکان حضور اتباع و مهاجرین افغانستان در اربعین حسینی میسر نمیبود/ زمینهٔ سفر مهاجرین دارای برگهٔ سرشماری و اتباع بهصورت انفرادی به عراق فراهم شود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref> کمبود وسایل نقلیه برای رسیدن به مرز چذابه نیز از دیگر چالشها است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5868773/%D8%از-تأخیر-در-صدور-ویزای-عراق-تا-کمبود-اتوبوس- شیخالاسلامی، «از تأخیر در صدور ویزا تا کمبود اتوبوس در مرز دوغارون»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
=== آیینهای وفات === | |||
شیعیان افغانستان، احکام شرعی مربوط به مرگ ازجمله [[حلالیتطلبی]]، وصیتنامهنویسی، غسل میت، تکفین، [[تشییع جنازه]]، [[نماز میت]]، [[تلقین میت]] و [[آیین تدفین|تدفین]] را بر اساس آموزههای مذهب شیعه، انجام میدهند و آدابورسوم محلی خود را نیز با آن سازگار میکنند. این اعمال، افزون بر انجام تکلیف دینی، موجب همسبتگی اجتماعی، انتقال ارزشهای فرهنگی، حمایت عاطفی و مادی از خانوادهٔ داغدار،<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص81.</ref> تداوم میراث فرهنگی<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۴۲۲.</ref> و مدیریت امور مالی و عبادی پس از مرگ میشود.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص655.</ref> | |||
شیعیان افغانستان، پیشاز مرگ، پسر بزرگ و در نبود او، دختر بزرگ، برادر یا یکی از نزدیکان خود را بهعنوان وصی تعیین میکنند و [[وصیتنامه]] توسط ملای قریه یا اشخاص باسواد نوشته میشود.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص649.</ref> فرد در آستانهٔ مرگ، بهویژه هنگام دیدوبازدید ایام عید<ref>[https://www.irna.ir/news/81251966/%D9%86%DA%نگاهی-به-آداب-و-رسوم-بزرگداشت-عید-سعید-فطر-در-افغانستان «نگاهی به آداب و رسوم بزرگداشت عید سعید فطر در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> یا هنگام عیادت، از دیگران طلب بخشش میکند<ref>[https://beitolhoda.com/%D8%سه-گانه-حیات-مهیای-سفر/ شاهچراغی، «سهگانۀ حیات/ مهیای سفر»، پایگاه اطلاعرسانی بنتالهدی.]</ref> و مردم نیز او را میبخشند.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص 81.</ref> | |||
در افغانستان، هرگاه کسی بمیرد، خانوادهاش بر بالین او «مخته» سر میدهند که نوعی مرثیه طولانی و جانسوز است.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص 95.</ref> در مراسم تشییع جنازه، دوستان و نزدیکان متوفا، پارچه، لُنگی (عمامه) و کمپل (پتو) روی جنازه میاندازند که در پایان مراسم به قرائتکنندگان قرآن اهدا میشود.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص 88.</ref> پس از [[خاکسپاری]]، ورثه از مردم حلالیت میطلبند و اعلام میدارند که اگر طلبی از متوفی دارند، به آنان مراجعه کنند.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص653.</ref> | |||
با فارغ شدن خانواده متوفا از مراسم تدفین، مجموعهای از آدابورسوم انجام میشود: | |||
* آشنایان، صاحبان مصیبت را تا خانه همراهی کرده و نزدیکان و همسایگان از مشایعین پذیرایی میکنند.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص81.</ref> در سه شب نخست، دوستان و نزدیکان، غذا تهیه میکنند و در خانهٔ مصیبتدار غذا صرف میکنند.<ref>[https://www.farhangpress.af/%Dهزینۀ-مرگ-در-کابل؛-۵۵۵هزار-افغانی/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ ۵۵۵ هزار افغانی»، وبسایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref> به این رسم، شام کَلّهگیری میگویند.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص81.</ref> | |||
* در شب اول، برای زنده نگهداشتن یاد متوفی، شمع و آتشی بر سر قبر او روشن میکنند.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص653.</ref> | |||
* یک روز پس از دفن، مراسم فاتحه در تکیهخانهٔ محل برگزار میشود.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص88.</ref> مردم آیاتی از قرآن قرائت میکنند و سپس با خواندن سورهٔ فاتحه و توحید، تسلیت میگویند.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص654.</ref> برای تهیه غذا در این مراسم، گاهی گوسفند یا گاوی ذبح میشود<ref>[https://www.farhangpress.af/%Dهزینۀ-مرگ-در-کابل؛-۵۵۵هزار-افغانی/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ ۵۵۵ هزار افغانی»، وبسایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref> و گاهی بهدلیل هزینههای سنگین، غذا تهیه نمیشود.<ref>[https://www.farhangpress.af/%Dهزینۀ-مرگ-در-کابل؛-۵۵۵هزار-افغانی/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ ۵۵۵ هزار افغانی»، وبسایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref> اهدای گوسفند، آرد، گندم، پول و نان (گَز) از مساعدتهای رایج به صاحبان عزا است.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص88.</ref> | |||
* در چهلمین روز، ختم قرآن برگزار میشود که ممکن است بهصورت ساده و با پختن حلوا همراه باشد و دوستان بر سر مزار متوفی حاضر شده و برای او فاتحه میخوانند.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص657.</ref> | |||
* تا سالروز وفات، گاهی خیرات انجام میشود. با ذبح گاو یا گوسفند، از مهمانان پذیرایی میشود و آنها نیز برای شادی روح متوفی، سوره فاتحه و توحید میخوانند.<ref>[https://www.farhangpress.af/%Dهزینۀ-مرگ-در-کابل؛-۵۵۵هزار-افغانی/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ ۵۵۵ هزار افغانی»، وبسایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref> | |||
* تکالیف شرعی متوفا مانند خمس اموال،<ref>[http://shatori.blogfa.com/post/689 منتظری شاتوری، «احکام خمس مطابق به فتوای مقام معظم رهبری»، وبلاگ مرزدار.]</ref> روزه و نماز قضای او برآورد میشود تا ادا گردد.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص655.</ref> | |||
* ضیافتی از سوی دوستان و نزدیکان با نام رویشویی برای خانوادهٔ متوفی برگزار میشود که با حضور مهمانان و دعا برای متوفی، نوعی غمشریکی و دلگرمی به بازماندگان است.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص88.</ref><ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص556.</ref> | |||
* در اولین عید (فطر، قربان یا نوروز) پس از فوت، دوستان و آشنایان با حضور در خانهٔ متوفی، به بازماندگان تسلیت گفته و برای متوفی طلب رحمت میکنند.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص657.</ref> | |||
* در یکی از جمعههای بهار یا روز بعد از نوروز در رسمی با نام پایجُدابا، خانواده متوفا بر سر قبور او حاضر شده، خوراکهایی مانند حلوا، نانمالیده، شیربرنج، شیرروغن، نانبوته و قروتی را میان مردم توزیع میکنند و برای آمرزش اموات، قرآن میخوانند و دعا میکنند.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص82.</ref> | |||
* در شب بیستونهم ماه ذیالحجه و بیستونهم رمضان، در رسمی با نام عید مردهها، خانوادهها غذاهای محلی تهیه کرده و مردان قریه را برای صرف غذا دعوت میکنند تا برای درگذشتگان طلب آمرزش نمایند.<ref>علیزاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص81.</ref> | |||
=== تلویزیونهای شیعیان افغانستان === | |||
تلویزیونهای شیعیان افغانستان با شعار وحدت ملی، اخوت اسلامی و ترویج معارف [[اهلبیت]]، برنامههای خود را تولید و پخش میکنند. | |||
==== تلویزیون تمدن ==== | |||
تلویزیون تمدن توسط محمدآصف محسنی،<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/زندگینامه-محمدآصف-محسنی «زندگینامه محمدآصف محسنی»، وبسایت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref> از رهبران جهادی تأسیس شد و ریاست آن بر عهدهٔ نوهٔ او، محمدجواد محسنی، است.<ref>«دیدار مدیران و اصحاب رسانههای جمهوری اسلامی ایران از تلویزیون تمدن»، وبسایت تلویزیون تمدن.</ref> این شبکه فعالیت آزمایشی خود را در ۸ اردیبهشت ۱۳۸۶ش آغاز کرد و دو ماه بعد رسماً فعالیت خود را شروع نمود.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش»، وبسایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> شعارهای آن «شایسته مردم» و «تلویزیون اکثریت خاموش» است.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش»، وبسایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> | |||
محتوای این شبکه با رویکرد مذهبی و محوریت موضوعات دینی، اجتماعی، آموزشی، خبری، کودک و نوجوان، خانواده و سخنرانیهای آیتالله محسنی تولید میشود. برنامههای آن با دو مذهب جعفری و حنفی سازگار است. پخش فیلم و سریالهای ایرانی، از برنامههای پرمخاطب آن بود.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/268387/کابل-تمدن-تلویزیون-طالبان-سریال-ایرانی-مذهبی-افغانستان-شیعه-نیوز «ممنوعیت پخش سریالهای ایرانی در تلویزیون افغانستان»، وبسایت شیعه نیوز.]</ref> این شبکه از طریق اینترنت، ماهواره (قابل دریافت در افغانستان و آسیای میانه) و فرستندههای زمینی در شهرهای مختلف افغانستان قابل دریافت بود.<ref>[https://www.payam-aftab.com/fa/news/2154/تلویزیون-تمدن «تلویزیون تمدن»، خبرگزاری پیام آفتاب.]</ref> | |||
پس از حاکمیت طالبان، این شبکه با محدودیتهایی مواجه شد و پخش فیلم و سریال (حتی با محتوای اسلامی) ممنوع اعلام گردید.<ref>[https://8am.media/fa/why-are-the-taliban-against-the-activity-of-tamdan-tv/ «چرا طالبان با فعالیت تلویزیون تمدن مخالفند؟»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref> در بهمن ۱۴۰۱، نیروهای طالبان به دفتر این شبکه حمله کردند و در خرداد ۱۴۰۳ نیز به بهانهٔ وابستگی حزبی، آن را توقیف کردند؛ اتهامی که مسئولان شبکه آن را رد کردند.<ref>[https://8am.media/fa/why-are-the-taliban-against-the-activity-of-tamdan-tv/ «چرا طالبان با فعالیت تلویزیون تمدن مخالفند؟»، وبسایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref> | |||
==== تلویزیون راه فردا ==== | |||
تلویزیون راه فردا توسط محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی تأسیس شد و دارای یک ایستگاه رادیویی همنام نیز هست. این شبکه ابتدا با نام «فردا» فعالیت خود را آغاز کرد و سپس به «راه فردا» تغییر نام داد.<ref>[https://afjc.media/news/kabul-capital/kabul/فرستنده-زمینی-تلویزیون-راه-فردا-از-سوی- «فرستنده زمینی تلویزیون راه فردا از سوی امارت اسلامی غیرفعال شده است»، وبسایت مرکز خبرنگاران افغانستان.]</ref> فعالیت رسمی آن از مهر ۱۳۸۶ش آغاز شد.<ref>[http://mediaresearch.blogfa.com/post/7 «معرفی تلویزیون راه فردا»، وبلاگ بررسی رسانههای افغانستان.]</ref> شعار اصلی آن «همگرایی و وحدت بین مردم» است.<ref>[https://youtube.com/@RaheFardatv «معلومات راجع به نشرات شبکه راهفردا»، صفحه یوتیوب تلویزیون راهفردا.]</ref> | |||
محتوای این شبکه با رویکرد آزادی بیان و محوریت موضوعات دینی، اجتماعی، سیاسی، درمانی، تفریحی، آموزشی، خبری، کودک و نوجوان و خانواده تولید میشود. برنامههایی چون «صبح فردا» (اجتماعی)، «زاویه» (سیاسی)، «صحت فردا» (درمانی)، «منبر فردا» (مذهبی) و «نوای فردا» (تفریحی) از جمله تولیدات آن است.<ref>[https://youtube.com/@RaheFardatv «معلومات راجع به نشرات شبکه راهفردا»، صفحه یوتیوب تلویزیون راهفردا.]</ref> پخش فیلم و سریالهای کرهای، ترکی و ایرانی و نیز سریالهای مذهبی مانند مختارنامه و یوسف پیامبر از برنامههای پرمخاطب آن بود.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/268387/کابل-تمدن-تلویزیون-طالبان-سریال-ایرانی-مذهبی-افغانستان-شیعه-نیوز «ممنوعیت پخش سریالهای ایرانی در تلویزیون افغانستان»، وبسایت شیعه نیوز.]</ref> | |||
این شبکه از طریق اینترنت، ماهواره (قابل دریافت در افغانستان، خاور نزدیک و آسیای میانه) و فرستندههای زمینی در شهرهای مختلف افغانستان قابل دریافت بود؛ اما پس از محدودیتهای طالبان، فرستندهٔ زمینی آن قطع شده و تنها از طریق ماهواره قابل دریافت است.<ref>[https://afjc.media/news/kabul-capital/kabul/فرستنده-زمینی-تلویزیون-راه-فردا-از-سوی- «فرستنده زمینی تلویزیون راه فردا از سوی «امارت اسلامی» غیرفعال شده است»، وبسایت مرکز خبرنگاران افغانستان.]</ref> طالبان فعالیت تلویزیون راه فردا را در ۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش به حالت تعلیق درآورد، اما این شبکه در ۳ تیر ۱۴۰۴ش فعالیت خود را دوباره آغاز کرد.<ref>[https://8am.media/fa/rah-farda-radio-and-television-resumed-its-commentary/ «رادیو و تلویزیون راه فردا نشراتش را از سر گرفت»، وبسایت روزنامۀ ۸صبح.]</ref> منش اصلی این شبکه بر تقویت فرهنگ، هنر و وحدت ملی استوار است.<ref>[http://mediaresearch.blogfa.com/post/7 «معرفی تلویزیون راه فردا»، وبلاگ بررسی رسانههای افغانستان.]</ref> | |||
==== تلویزیون کوثر ==== | |||
تلویزیون کوثر، یکی از شبکههای مذهبی شیعیان افغانستان بود که در سال ۱۳۸۶ش توسط نوراحمد تقدسی در کابل راهاندازی شد. برنامههای این شبکه بهطور عمده بر محتوای دینی و مذهبی متمرکز بود و از پخش هرگونه محتوای مغایر با موازین اسلامی خودداری میکرد.<ref>[https://web.archive.org/web/20170819021351/http://www.elections.pajhwok.com/dr/node/6694 «تلویزیونهای کابل»، خبرگزاری پژواک.]</ref> | |||
==== تلویزیون نگاه ==== | |||
تلویزیون نگاه در سال ۱۳۸۷ش توسط محمدکریم خلیلی، معاون دوم رئیسجمهور سابق و رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان، تأسیس شد. پساز تسلط طالبان بر افغانستان، این شبکه تعطیل گردید.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | |||
== تحولات سیاسی و اجتماعی == | |||
شیعیان در چند سده اخیر همواره در انزوای سیاسی قرار داشتند. با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در دوران معاصر، هزارهها هم در بدنهٔ اصلی حزب و هم در گروههای مبارز اسلامی حضور یافتند، ازجمله سلطانعلی کشتمند چند سال بهعنوان نخستوزیر فعالیت کرد. [[قوم هزاره|هزارهها]] بهعنوان یک قوم بهرسمیت شناخته شدند و توانستند نخستین جرگهٔ سراسری خود را تشکیل دهند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش، نیمی از جمعیت کابل را هزارهها تشکیل میدادند. از ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵م، وحدت و همبستگی کاملی میان گروههای سیاسی شیعه شکل گرفت و حزب وحدت به رهبری عبدالعلی مزاری به نیرومندترین جریان سیاسی تبدیل شد. از ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۷م، مقاومت شیعیان غرب کابل با شکست مواجه شد، اما رهبری سیاسی منجسم، آنان را قادر ساخت تا جامعهٔ خود را بازسازی کنند.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۹–۲۳۴.</ref> در دوران جمهوری اسلامی، در کنفرانس بن (۱۳۸۰ش)، نمایندگانی از احزاب شیعه و هزاره حضور داشتند.<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳–۴۴.</ref> با تأکید این اجلاس بر احترام به مذاهب،<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۶.</ref> حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی به رسمیت شناخته شد. شیعیان تا جایگاه معاون دوم ریاستجمهوری راه یافتند و عدهای از وزیران، معاونان، کارمندان ارشد دولت و نمایندگان پارلمان از میان شیعیان گزینش شدند.<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۴–۴۳.</ref> | |||
== مشاهیر == | |||
=== سید اسماعیل بلخی === | |||
سید اسماعیل بلخی (۱۲۹۹–۱۳۴۷ش) در بلخاب از توابع ولایت [[سرپل]] زاده شد. او مادر خود را در کودکی (۱۳۰۰ش) از دست داد و در سال ۱۳۰۴ش همراه خانواده به مشهد مهاجرت کرد و پس از آموزشهای ابتدایی، به حوزهٔ علمیهٔ مشهد وارد شد و در مدرسهٔ عباسقلیخان به تحصیل پرداخت.<ref>یادواره علامه شهید سید اسماعیل بلخی، 1368ش، ج1، ص27.</ref> سپس برای ادامهٔ تحصیل به نجف رفت و از درسهای ضیاءالدین عراقی، ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و حسین آلکاشفالغطاء بهره برد. در سال ۱۳۱۷ش وارد حوزهٔ علمیهٔ قم شد و در مجالس درس [[سید حسین طباطبایی بروجردی|سید حسین]] [[سید حسین طباطبایی بروجردی|طباطبائی بروجردی]]، شیخ عباس قمی، علامه طباطبایی، سید محمدتقی خوانساری و سید روحالله خمینی حاضر شد. وی همزمان به حفظ قرآن، نهجالبلاغه، نهجالفصاحه و صحیفهٔ سجادیه پرداخت.<ref>«سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه.</ref> | |||
بلخی در سال ۱۳۱۲ش، در محکومیت [[واقعه کشف حجاب|واقعهٔ کشف حجاب]]، در [[مسجد گوهرشاد]] مشهد سخنرانی کرد و مردم را به مبارزه علیه رضاشاه دعوت نمود و پس از آن، بههمراه پدر بهصورت مخفیانه به هرات گریخت. در [[مرداد]] ۱۳۱۴ش، در مسجد جامع هرات بار دیگر سیاستهای رضاشاه را محکوم کرد. تأسیس حزب ارشاد (اتحاد) در [[هرات]] در سال ۱۳۱۷ش، با همکاری چهرههایی چون خواجه محمدنعیم، محمداسلم غزنوی و محمدابراهیم گاوسوار، از دیگر فعالیتهای سیاسی او بود که هدف آن سرنگونی حکومت استبدادی و تشکیل حکومت اسلامی بود.<ref>خسروشاهی، نهضتهای اسلامی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص124.</ref> وی در سال ۱۳۲۷ش، در [[کابل]]، علیه [[اسرائیل]] سخنرانی کرد و مردم را به یاری فلسطینیان تشویق نمود.<ref>«سید اسماعیل بلخی»، ویکی فقه.</ref> پس از افشای راز حزب ارشاد در سال ۱۳۲۹ش، بلخی بههمراه یازده تن از اعضای حزب دستگیر و به مدت چهارده سال در زندان پلچرخی کابل زندانی شد.<ref>«سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه؛ دیوان علامه سید اسماعیل بلخی، 1397، ص10-13.</ref> | |||
سید اسماعیل بلخی در کابل با همکاری جمعی از جوانان تحصیلکرده، انجمن «شعاع میوند» را تأسیس کرد که در امور فرهنگی و ورزشی فعالیت داشت و اعضای آن به مسائل سیاسی و اجتماعی نیز میپرداختند.<ref>بلخی، علامه سید اسماعیل بلخی دیوان، 1397ش، ص9.</ref> او در ماههای [[ماه محرم|محرم]]، [[ماه صفر|صفر]]، [[رمضان]] و تعطیلات تابستان به سفرهای تبلیغی میرفت و مسائل اعتقادی و اجتماعی را در قالب اشعاری جذاب برای مردم بیان میکرد و آنها را به عدالتخواهی تشویق مینمود.<ref>«سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه؛ بلخی، دیوان علامه سید اسماعیل بلخی، 1397ش، ص8.</ref> | |||
از بلخی آثار مکتوبی در شعر، فلسفه و علوم قرآنی بر جای مانده است. مهمترین اثر او، دیوان شعری شامل پنج هزار بیت در قالب غزل، قصیده، مثنوی، مخمس، ترکیببند و ترجیعبند است. او را بنیانگذار شعر حماسی در افغانستان میدانند.<ref>«سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه.</ref> بلخی میان مردم و علما از جایگاهی والا برخوردار بود. استقبال گستردهٔ مردم در سفرهایش به شهرهای مختلف، نشان از محبوبیت و نفوذ اجتماعی او دارد.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج2، ص47؛ «زندگینامه علامه شهید سید اسماعیل بلخی»، خبرگزاری پیام آفتاب؛ «نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان»، شفقنا افغانستان.</ref> او انسانی وارسته، بیآلایش، سخاوتمند و سادهزیست بود و از جمعآوری ثروت و مالاندوزی پرهیز میکرد.<ref>«نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان»، شفقنا افغانستان.</ref> | |||
بلخی به صلح و دوستی میان مسلمانان باور داشت و از تعصب مذهبی، قومی و محلی سخت بیزار بود و آن را عامل اختلاف و نفاق میدانست.<ref>«نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان»، شفقنا افغانستان.</ref> او به نظام جمهوری و مشارکت همهٔ اقوام در ساختار سیاسی کشور معتقد بود<ref>«سید اسماعیل بلخی»، ویکی فقه.</ref> و تنها راه پایاندادن به ظلم و استبداد را مبارزهٔ مسلحانه میدانست.<ref>بلخی، دیوان علامه سید اسماعیل بلخی، 1397ش، ص10.</ref> [[امام خمینی]]، سید اسماعیل بلخی را انسانی انقلابی با همهٔ خوبیها توصیف کرده است.<ref>«ماجرای ملاقات تاریخی علامة بلخی با امام خمینی در نجف»، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]] او را عالم مجاهد، روشنفکر و سیاستمدار برجستهٔ آگاه به زمان دانسته<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج2، ص34.</ref> و میرغلام محمد غبار او را روحانی وطنپرست، فاضل و دلسوز مردم معرفی کرده است.<ref>«سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه.</ref> | |||
سید اسماعیل بلخی در ۲۳ تیر ۱۳۴۷ش درگذشت<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج2، ص56.</ref> و پیکر او پساز [[تشییع جنازه|تشییع]] باشکوه، در دامنهٔ کوه افشار، نظرگاه حضرت ابوالفضل، [[خاکسپاری]] شد.<ref>«نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان»، شفقنا افغانستان.</ref> | |||
== | === سید منصور نادری === | ||
سید منصور نادری، در سال ۱۳۱۵ش در درهٔ کیان از ولایت [[بغلان]] زاده شد. وی کودکی و نوجوانی را نزد پدرش، سید نادر کیان، سپری کرد که مردی تحصیلکرده، شاعر، پژوهشگر و رهبر مذهبی اسماعیلیه نزاری آقاخانی در افغانستان بود.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144.</ref> او در ۱۳۳۶ش به خدمت سربازی رفت و پس از بازگشت در ۱۳۳۸ش، برخی مسئولیتهای مذهبی، اجتماعی و سیاسی پیروان اسماعیلیه را بر عهده گرفت. در آن دوره، فرقهٔ اسماعیلیه در افغانستان بهعنوان غُلات شناخته میشد و تحت فشار بود. نادری در ۱۳۴۶ش توسط حکومت ظاهرشاه دستگیر و در بغلان زندانی شد. پس از آزادی در ۱۳۴۸ش، به فعالیتهای خود ادامه داد، اما در ۱۳۵۲ش دوباره دستگیر و همراه سه برادرش به زندان دهمزنگ در کابل منتقل شد.<ref>موجانی، فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان، 1394ش، ص490؛ تنویر، تاریخ و روزنامهنگاری افغانستان، 1378ش، ص276؛ بغلانی، «چهرهٔ واقعی سید منصور نادری و خانودهاش را بشناسید»، وبلاگ دوشی.</ref> | |||
==پانویس== | پس از کودتای ۱۳۵۷ش، نادری از زندان آزاد شد، اما دولت کمونیستی او را دوباره در پلچرخی زندانی کرد. در ۱۳۶۰ش با تغییر روش حکومت، آزاد شد و به حج رفت.<ref>موجانی، فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان، 1394ش، ص490؛ گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه دههٔ اخیر، 1379ش.</ref> نادری در ۱۳۶۱ش به درهٔ کیان بازگشت و با ایجاد امنیت، مبارزه با مواد مخدر و تأسیس شفاخانه، فعالیتهای اجتماعی را آغاز کرد. وی بهعنوان یک روشنفکر مذهبی،<ref>علوی، «درهٔ کیان، سادات کیانی و سید منصور نادری»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغانستان.</ref> از ۱۳۶۴ش هم با دولت وقت و هم با گروههای جهادی همکاری داشت و همین رویکرد موجب شد که مناطق اسماعیلیه از جنگهای داخلی در امان بمانند.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144.</ref> در ۱۳۶۷ش بهعنوان سناتور ولایت بغلان انتخاب شد.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144؛ دولتآبادی، هزارهها از قتلعام تا احیای هویت، 1385ش، ص49؛ عظیمی، اردو و سیاست، پیشاور، میوند، 1378ش، ص501.</ref> پس از سقوط نجیبالله، در تأسیس جنبش ملی-اسلامی شمال نقش داشت و مسئولیت ادارهٔ بغلان را بر عهده گرفت. در ۱۳۷۵ش معاونت ریاستجمهوری را در جبههٔ متحد شمال به عهده داشت. با سقوط شمال بهدست طالبان در ۱۳۷۷ش نادری مجبور شد از کشور خارج شود. او بعد از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش به کشور بازگشت. نادری در ۱۳۸۱ش با همکاری جمعی از نزدیکان خود حزب پیوند ملی افغانستان را تشکیل داد.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144؛ دولتآبادی، شناسنامهٔ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، 1371ش، ص298؛ طنین، افغانستان در قرن بیستم، 1384ش، ص299.</ref> او در دورههای پانزدهم و شانزدهم مجلس نمایندگان افغانستان (۱۳۸۴–۱۳۹۷ش) حضور داشت.<ref>«حضور و غیبت اعضای مجلس نمایندگان در سال هشتم تقنینی (۱۶/۱۲/۱۳۹۶ تا ۳۰/۴/۱۳۹۷)»، وبسایت روزنامهٔ 8 صبح.</ref> نادری در انتخابات ۱۳۹۳ش از اشرف غنی حمایت کرد، اما بعداً اختلاف پیدا کرد. در ۱۳۹۵ش حزب «حرکت ملی نجات افغانستان» را تأسیس کرد و در انتخابات ۱۳۹۸ش از عبدالله حمایت نمود.<ref>«اختلاف بین اشرف غنی و سید منصور نادری بر سر قدرت»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان؛ «سید منصور نادری به دسته انتخاباتی ثبات و همگرایی پیوست»، وبسایت شفقنا؛ «حزب حرکت ملی نجات افغانستان اعلام موجودیت کرد»، وبسایت شفقنا.</ref> | ||
سید منصور نادری در ۱۳۶۷ش کانون فرهنگی حکیم ناصرخسرو بلخی و کتابخانهای با بیش از ۵۰ هزار جلد کتاب تأسیس کرد که در ۱۳۷۷ش توسط [[طالبان]] به آتش کشیده شد. پس از سقوط طالبان، کانون و کتابخانه در کابل دوباره فعال شد.<ref>موسوی، «گزارشی از فعالیتهای اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص55.</ref> او به تحصیل و تخصص پیروان اسماعیلیه اهتمام داشت و هزاران جوان اسماعیلی را به تحصیلات عالی و مشاغل گوناگون رساند.<ref>سروری، «اسماعیلیههای افغانستان و بقای اجتماعی، مذهبی و فرهنگی»، خبرگزاری راسک؛ موسوی، «گزارشی از فعالیتهای اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص55.</ref> وی در دورهٔ جمهوریت، سرمایهگذاری و امکانات زیادی را به منطقه تحت فرمان خود، جذب کرد.<ref>موسوی، «گزارشی از فعالیتهای اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص57.</ref> | |||
دربارهٔ سید منصور نادری دو دیدگاه متضاد وجود دارد؛ گروهی او را سیاستمداری کهنهکار میدانند که اسماعیلیان را از انزوا خارج و به عرصهٔ فعالیتهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی وارد کرده است. گروهی دیگر او را فرصتطلب و متهم به قتل، آدمکشی، جنایت و بهرهبرداری مذهبی و اقتصادی از مردم میدانند و زندگی شاهانه و قصرهایش را نشانهٔ سوءاستفاده میشمارند.<ref>موسوی، «گزارشی از فعالیتهای اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص57؛ بغلانی، «چهرهٔ واقعی سید منصور نادری و خانودهاش را بشناسید»، وبلاگ دوشی.</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
* آیتی، عبدالقیوم، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، قم، مرکز ترجمه و نشر بینالمللی | * آیتی، عبدالقیوم، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، قم، مرکز ترجمه و نشر بینالمللی جامعهٔ المصطفی العالمیهٔ (زلال کوثر)، ۱۳۹۰ش. | ||
* «افغانستان»، ویکیشیعه، تاریخ درج مطلب: | * «افغانستان»، ویکیشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲م. | ||
* بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، | * بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، مؤسسهٔ شیعهشناسی، ۱۳۸۵ش. | ||
* بهمنی قاجار، محمدعلی، «جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان»، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشهسازان نور، ۱۳۹۲ش. | * بهمنی قاجار، محمدعلی، «جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان»، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشهسازان نور، ۱۳۹۲ش. | ||
* بینش، محمدوحید و همکاران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، تهران، | * بینش، محمدوحید و همکاران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریانها و احزاب، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشهسازان نور، ۱۳۹۰ش. | ||
* | * تشید، علیاکبر، هدیة اسماعیل یا قیام السادات، تهران، بنگاه مجلهٔ تاریخی اسلام، ۱۳۳۱ش. | ||
* | * جوزجانی، قاضی منهاج، طبقات ناصری (تاریخ اسلام و ایران)، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش. | ||
* خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزارهها، | * خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزارهها، ترجمهٔ غزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۲ش. | ||
* «شیعه»، ویکیزندگی: | * «شیعه»، ویکیزندگی: دانشنامهٔ عمومی سبک زندگی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲م. | ||
* شفق خواتی، محمد، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، | * شفق خواتی، محمد، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، پژوهشنامهٔ حکمت و فلسفه اسلامی (طلوع)، مدرسهٔ امام خمینی (جامعةالمصطفی)، شماره ۷، پاییز ۱۳۸۲ش. | ||
* عبدالرحمن خان، تاج | * عبدالرحمن خان، تاج التواریخ، کابل، بنگاه انتشارات میوند، بیتا. | ||
* فرهنگ، | * فرهنگ، سید محمدحسین، جامعهشناسی و مردمشناسی شیعیان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش. | ||
* | * کمونه، حسین، سید عبدالرزاق، آرامگاههای خاندان پاک پیامبر، ترجمه: عبدالعلی صاحبی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش. | ||
* | * مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، بیروت، دارالمفید، الطبعة الثانیة، ۱۹۹۳م. | ||
* موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان، | * موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان، ترجمهٔ عزیز طغیان، قم، اشک یاس، ۱۳۸۶ش. | ||
* ناصری، | * ناصری، عبدالمجید، تاریخ تشیع در افغانستان (از آغاز تا قرن هفتم)، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۶ش. | ||
* | * نفیسی، سعید، در پیرامون تاریخ بیهقی (آثار گمشدهٔ ابوالفضل بیهقی و تاریخ غزنویان)، تهران، کتابفروشی فروغی، ۱۳۵۲ش. | ||
* وامبری، آرمینوس، | * وامبری، آرمینوس، مساحتنامهٔ دراویش دروغین در خانات آسیایمیانه، ترجمهٔ فتحعلی خواجهنوری، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ ششم، ۱۳۷۸ش. | ||
* یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ یعقوبی، | * یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمهٔ محمدابراهیم آیتی، چ۶، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱ش. | ||
* «آداب مردم افغان در ماه محرم»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۸۳ش. | * «آداب مردم افغان در ماه محرم»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۸۳ش. | ||
* «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: | * «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۸۵ش. | ||
* «آیینهای محرم و عاشورا در ملل مختلف»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: | * «آیینهای محرم و عاشورا در ملل مختلف»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آبان ۱۳۹۵ش. | ||
* «اشتراک رئیسجمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وبسایت آریانا نیوز، تاریخ درج مطلب: | * «اشتراک رئیسجمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وبسایت آریانا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۴ش. | ||
* «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: | * «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۳۹۳ش. | ||
* «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل | * «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل شود»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهر ۱۳۹۹ش. | ||
* «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، خبرگزاری | * «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، خبرگزاری آناتولی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۵ش. | ||
* «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: | * «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۱ش. | ||
* «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: | * «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۹۲ش. | ||
* داهی، سردار، «قمهزنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا میشود»، وبسایت صبح کابل، تاریخ درج مطلب: | * داهی، سردار، «قمهزنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا میشود»، وبسایت صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۹۹ش. | ||
* جعفری، عاطفه، «صدای یا | * جعفری، عاطفه، «صدای یا حسین از خانهٔ همسایهٔ شرقی»، وبسایت روزنامهٔ فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۳۹۹ش. | ||
* عادلی، جعفر، | * عادلی، جعفر، «سابقهٔ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان»، وبسایت جعفر عادلی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۵ش. | ||
* «غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری میباشد»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان، تاریخ درج مطلب: | * «غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری میباشد»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۳۹۹ش. | ||
* ماهوره، ثریا، «نگاهی به بمبگذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وبسایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: | * ماهوره، ثریا، «نگاهی به بمبگذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وبسایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۳۹۹ش. | ||
* «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه میکنند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: | * «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه میکنند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۳ش. | ||
* «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بینظیر است»، وبسایت | * «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بینظیر است»، وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۹۸ش. | ||
* هدایت، محمد، | * هدایت، محمد، «عاشورا در افغانستان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وبسایت افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۳۹۹ش. | ||
* «آغاز پیشثبت نام مهاجرین در ایران برای شرکت در اربعین حسینی؛ افزایش سهمیهٔ زائرین به ۱۵۰ هزار تن»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سرطان ۱۴۰۱ش. | * «آغاز پیشثبت نام مهاجرین در ایران برای شرکت در اربعین حسینی؛ افزایش سهمیهٔ زائرین به ۱۵۰ هزار تن»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سرطان ۱۴۰۱ش. | ||
* ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف اشرف، دارالمرتضویه، ۱۳۵۶ش. | * ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف اشرف، دارالمرتضویه، ۱۳۵۶ش. | ||
* «اربعین حسینی؛ شیعیان افغانستان در سراسر افغانستان مراسم سوگواری برگزار | * «اربعین حسینی؛ شیعیان افغانستان در سراسر افغانستان مراسم سوگواری برگزار کردند»، سایت شفقنا افغانستان، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* «اشتیاق مهاجران افغانستانی برای حضور در راهپیمایی اربعین حسینی»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۲ش. | * «اشتیاق مهاجران افغانستانی برای حضور در راهپیمایی اربعین حسینی»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۲ش. | ||
* «اعزام اولین کاروان زیارتی اربعین حسینی از پایتخت کشور افغانستان»، وبسایت شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۴ش. | * «اعزام اولین کاروان زیارتی اربعین حسینی از پایتخت کشور افغانستان»، وبسایت شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۴ش. | ||
* «ایران زائران افغانستانی را در لیست ویزای اربعینی قرار داده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسد ۱۴۰۲ش. | * «ایران زائران افغانستانی را در لیست ویزای اربعینی قرار داده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسد ۱۴۰۲ش. | ||
* «بازگشت زائران دلشکسته جامانده از اربعین حسینی از مرز شلمچه»، خبرگزاری آوا، ۲ مهر ۱۴۰۱ش. | * «بازگشت زائران دلشکسته جامانده از اربعین حسینی از مرز شلمچه»، خبرگزاری آوا، ۲ مهر ۱۴۰۱ش. | ||
* «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، | * «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* «بیم و امیدهای زیارت اربعین ۱۴۰۱ برای افغانستانیها»، خبرگزاری تسنیم، ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش. | * «بیم و امیدهای زیارت اربعین ۱۴۰۱ برای افغانستانیها»، خبرگزاری تسنیم، ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح: احمد بهمنیار، فروغی، تهران، بیتا. | * بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح: احمد بهمنیار، فروغی، تهران، بیتا. | ||
* «بدون تلاش ایران امکان حضور اتباع و مهاجرین افغانستان در اربعین حسینی میسر نمیبود/ زمینهٔ سفر مهاجرین دارای برگهٔ | * «بدون تلاش ایران امکان حضور اتباع و مهاجرین افغانستان در اربعین حسینی میسر نمیبود/ زمینهٔ سفر مهاجرین دارای برگهٔ سرشماری و اتباع بهصورت انفرادی به عراق فراهم شود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اسد ۱۴۰۲ش. | ||
* «پایان | * «پایان فرایند سفر اربعین ۱۴۰۴ برای زائران افغانستانی؛ صدور ویزا متوقف شد»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش. | ||
* «تاریخچهٔ شکلگیری زیارت و اربعین از جابر بن عبدالله انصاری تا امروز»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش. | * «تاریخچهٔ شکلگیری زیارت و اربعین از جابر بن عبدالله انصاری تا امروز»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش. | ||
* تشیید، علیاکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، تهران، بنگاه مجله تاریخی اسلام، ۱۳۳۱ش. | * تشیید، علیاکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، تهران، بنگاه مجله تاریخی اسلام، ۱۳۳۱ش. | ||
* «تأکید سازمان ملی مهاجرت ایران بر آسانسازی سفر زائران افغانستانی به عراق/ مشکلات سایت «سهما» برطرف شده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اسد ۱۴۰۲ش. | * «تأکید سازمان ملی مهاجرت ایران بر آسانسازی سفر زائران افغانستانی به عراق/ مشکلات سایت «سهما» برطرف شده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اسد ۱۴۰۲ش. | ||
* «تمدید پیشثبت نام مهاجرین افغانستانی در ایران برای شرکت در اربعین حسین تا پایان سرطان»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۴۰۲ش. | * «تمدید پیشثبت نام مهاجرین افغانستانی در ایران برای شرکت در اربعین حسین تا پایان سرطان»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۴۰۲ش. | ||
* «جاماندگان زیارت اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، ۳۰ | * «جاماندگان زیارت اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* جوزجانی، منهاج سراج، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۸ش. | * جوزجانی، منهاج سراج، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۸ش. | ||
* حبیبی، عبدالحی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۹ش. | * حبیبی، عبدالحی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۹ش. | ||
| خط ۱۰۷: | خط ۱۹۹: | ||
* «راهپیمایی ۲۰۰ هزار نفر از اتباع خارجی در اربعین ۱۴۰۳»، خبرگزاری رکنا، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۳ش. | * «راهپیمایی ۲۰۰ هزار نفر از اتباع خارجی در اربعین ۱۴۰۳»، خبرگزاری رکنا، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۳ش. | ||
* «رنج و گنج: سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۸ش. | * «رنج و گنج: سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۸ش. | ||
* «زیباییها و سختیهای اربعین حسینی ۱۴۰۱ برای شهروندان افغانستانی»، خبرگزاری آوا، ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش. | * «زیباییها و سختیهای اربعین حسینی ۱۴۰۱ برای شهروندان افغانستانی»، خبرگزاری آوا، ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور فی التفسیر المأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق. | * سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور فی التفسیر المأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق. | ||
* «سوگواری در فقر؛ مراسم اربعین در افغانستان»، وبسایت تحلیلگر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ سنبله ۱۴۰۲ش. | * «سوگواری در فقر؛ مراسم اربعین در افغانستان»، وبسایت تحلیلگر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ سنبله ۱۴۰۲ش. | ||
* شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق. | * شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق. | ||
* شیخالاسلامی، جواد، «از تأخیر در صدور | * شیخالاسلامی، جواد، «از تأخیر در صدور ویزا تا کمبود اتوبوس در مرز دوغارون»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۲ش. | ||
* شیخالاسلامی، جواد، «گاو و گوسفند فروختم و آمدیم/ ما باهم برادریم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۲ش. | * شیخالاسلامی، جواد، «گاو و گوسفند فروختم و آمدیم/ ما باهم برادریم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۲ش. | ||
* «شرکت اهل سنت از افغانستان در مراسم اربعین حسینی»، وبسایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۱۳ سنبله ۱۴۰۲ش. | * «شرکت اهل سنت از افغانستان در مراسم اربعین حسینی»، وبسایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۱۳ سنبله ۱۴۰۲ش. | ||
* «صدور روادید عراق جهت اتباع افغانستان برای سفر به کربلای حسینی در ایام اربعین»، وبسایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش. | * «صدور روادید عراق جهت اتباع افغانستان برای سفر به کربلای حسینی در ایام اربعین»، وبسایت سفارت جمهوری اسلامی ایران در کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* فیاض، محمدحسین، آسیبشناسی روابط گروههای قومی شیعه در افغانستان، قم، مرکز | * فیاض، محمدحسین، آسیبشناسی روابط گروههای قومی شیعه در افغانستان، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ دوم، ۱۳۹۵ش. | ||
* «لغو اعزام زائران افغانستانی به اربعین ۱۴۰۴ در واکنش به سختگیریهای ویزایی ایران»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۴ش. | * «لغو اعزام زائران افغانستانی به اربعین ۱۴۰۴ در واکنش به سختگیریهای ویزایی ایران»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۴ش. | ||
* متقی هندی، علاءالدین، علی بن حسامالدین، کنزالعمال، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق. | * متقی هندی، علاءالدین، علی بن حسامالدین، کنزالعمال، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق. | ||
| خط ۱۲۹: | خط ۲۲۰: | ||
* «۱۲ هزار زائر اربعین حسینی از افغانستان به ایران وارد شدند»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سنبله ۱۴۰۲ش. | * «۱۲ هزار زائر اربعین حسینی از افغانستان به ایران وارد شدند»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۱۴ سنبله ۱۴۰۲ش. | ||
* «۶۶ هزار روادید ویژه اربعین برای اتباع افغانستان صادر شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۳ش. | * «۶۶ هزار روادید ویژه اربعین برای اتباع افغانستان صادر شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۳ش. | ||
* آیتی، عبدالقیوم، «سبک رهبری شهید عبدالعلی مزاری»، فصلنامهٔ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش. | |||
* جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، تهران، عرفان، ۱۳۹۳ش. | |||
* شاهچراغی، سیدعلی، «سهگانهٔ حیات/ مهیای سفر»، پایگاه اطلاعرسانی مؤسسهٔ پژوهشی بنتالهدی، تاریخ درج مطلب: ۱ ژانویه ۲۰۱۷م. | |||
* شریعتی، حفیظ، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، کابل، امیری، ۱۳۹۳ش. | |||
* شیعهعلی، علی، احکام میّت در فقه مذاهب اسلامی، مجلهٔ فروغ وحدت، سال هشتم، شمارهٔ ۳۰، ۱۳۹۱ش. | |||
* علیزاده مالستانی، عزیزالله، نامهٔ اعمال: زندگینامهٔ خود نوشت، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش. | |||
* قانون احوال شخصیهٔ اهل تشیع، شمارهٔ مسلسل ۹۸۸، مصوب ۱۳۸۸ش. | |||
* «مراسم بزرگداشت آیتالله محقق کابلی در قم به روایت تصویر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۳۹۸ش. | |||
* «مراسم گرامیداشت سیامین سالگرد شهادت استاد عبدالعلی مزاری در جعفرآباد قم برگزار شد»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۳ش. | |||
* منتظریشاتوری، محمدحسین، «احکام خُمس مطابق به فتوای مقام معظم رهبری»، وبلاگ مرزدار، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۹ش. | |||
* «نگاهی به آداب و رسوم بزرگداشت عید سعید فطر در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۳۹۳ش. | |||
* «هزینهٔ مرگ در کابل؛ ۵۵۵ هزار افغانی»، وبسایت خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* «چرا طالبان با فعالیت تلویزیون تمدن مخالفند؟»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۳ش. | |||
* «دیدار مدیران و اصحاب رسانههای جمهوری اسلامی ایران از تلویزیون تمدن»، وبسایت تلویزیون تمدن، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش. | |||
* «رادیو و تلویزیون راه فردا نشراتش را از سر گرفت»، وبسایت روزنامهٔ ۸صبح، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۴۰۴ش. | |||
* «زندگینامهٔ محمدآصف محسنی»، وبسایت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش. | |||
* «فرستنده زمینی تلویزیون راه فردا از سوی «امارت اسلامی» غیرفعال شده است»، وبسایت مرکز خبرنگاران افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۱ اسفند ۱۴۰۱ش. | |||
* «معلومات راجع به نشرات شبکه راهفردا»، صفحه یوتیوب تلویزیون راهفردا، تاریخ بازدید: ۲۴ اسفند ۱۴۰۱ش. | |||
* «معرفی تلویزیون راه فردا»، وبلاگ بررسی رسانههای افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۴ اسفند ۱۴۰۱ش. | |||
* «ممنوعیت پخش سریالهای ایرانی در تلویزیون افغانستان»، وبسایت شیعه نیوز، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش. | |||
* «تلویزیون تمدن»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۱ش. | |||
* «تلویزیون اکثریت خاموش»، وبسایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش. | |||
* «تلویزیونهای کابل»، خبرگزاری پژواک، تاریخ بازدید: ۵ مرداد ۱۴۰۴ش. | |||
* بلخی، سید اسماعیل، دیوان علامه سید اسماعیل بلخی، با مقدمهٔ شکوفه اکبرزاده، کابل، بنیاد اندیشه، چ ۱، ۱۳۹۷ش. | |||
* خسروشاهی، هادی، نهضتهای اسلامی در افغانستان، تهران، ۱۳۷۰ش. | |||
* «سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* «سید اسماعیل بلخی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* «ماجرای ملاقات تاریخی علامة بلخی با امام خمینی در نجف»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، مؤسسه امام خمینی، چ ۱، ۱۳۷۹ش. | |||
* «نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان»، شفقنا افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* یادواره علامه شهید سید اسماعیل بلخی، تهران، ۱۳۶۸ش. | |||
* «اختلاف بین اشرف غنی و سید منصور نادری بر سر قدرت»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۳۹۳ش. | |||
* بغلانی، عزیزه، «چهرهٔ واقعی سید منصور نادری و خانودهاش را بشناسید»، وبسایت دوشی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۳۸۷ش. | |||
* تنویر، حلیم، تاریخ و روزنامهنگاری افغانستان، هالند، انستیتوت تحقیقات و بازسازی افغانستان، ۱۳۷۸ش. | |||
* «حزب حرکت ملی نجات افغانستان اعلام موجودیت کرد»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۵ش. | |||
* «حضور و غیبت اعضای مجلس نمایندگان در سال هشتم تقنینی (۱۶/۱۲/۱۳۹۶ تا ۳۰/۴/۱۳۹۷)»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۷ میزان ۱۳۹۷ش. | |||
* دولتآبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، قم، احسانی، ۱۳۷۱ش. | |||
* دولتآبادی، بصیراحمد، هزارهها از قتلعام تا احیای هویت، قم، ابتکار دانش، ۱۳۸۵ش. | |||
* سروری، زینالله، «اسماعیلیههای افغانستان و بقای اجتماعی، مذهبی و فرهنگی»، خبرگزاری راسک، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۲ش. | |||
* «سید منصور نادری به دستهٔ انتخاباتی ثبات و همگرایی پیوست»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۸ش. | |||
* شفق خواتی، محمد، «اسماعیلیه در افغانستان»، فصلنامه طلوع، شمارهٔ ۷، ۱۳۸۲ش. | |||
* طنین، ظاهر، افغانستان در قرن بیستم، تهران، عرفان، ۱۳۸۴ش. | |||
* عادلی حسینی، سید جعفر، کوثرالنبی، قم، گلهای بهشت، ۱۳۸۷ش. | |||
* عظیمی، محمدنبی، اردو و سیاست، پیشاور، میوند، ۱۳۷۸ش. | |||
* علوی، سید محمدرضا، «درهٔ کیان، سادات کیانی و سید منصور نادری»، وبسایت ناگفتههای جنبش روشنفکری افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۰ش. | |||
* گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سهدههٔ اخیر، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، ۱۳۷۹ش. | |||
* موجانی، سیدعلی و دیگران، فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش. | |||
* موسوی، سید جمالالدین، «گزارشی از فعالیتهای اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، نیستان ادیان و مذاهب، شماره دوم، ۱۳۹۰ش. | |||
[[رده:شیعیان افغانستان| ]] | |||
[[رده:اصلاح رباتیک]] | |||
[[رده:اقلیتهای مذهبی در افغانستان]] | |||
[[رده:هندسه بحث رباتیک]] | |||
<!-- | |||
== تغییر مسیرهای پیشنهادی == | |||
شیعیان افغانستان{{سخ}} | |||
شیعه افغانستان{{سخ}} | |||
شیعیان در افغانستان{{سخ}} | |||
--> | |||
