محسن شریفی (بحث | مشارکتها) صفحهای تازه حاوی «'''قندهار'''؛» ایجاد کرد |
بازسازی متن |
||
| (۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''قندهار'''؛ | '''{{درشت|قندهار}}'''؛ ولایتی در جنوب و جنوبشرق افغانستان. | ||
ولایت قندهار از مراکز تاریخی و فرهنگی مهم افغانستان، از جایگاه ویژهای در تحولات منطقه برخوردار است. این ولایت با دارابودن دشتهای حاصلخیز و باغهای گسترده، بهویژه در تولید [[انار]] مرغوب شهرت جهانی دارد. قندهار از دیرباز نقش مهمی در تجارت منطقه داشته و بهعنوان حلقهٔ اتصال تمدنهای مختلف عمل کرده است. از منظر فرهنگی، قندهار خاستگاه سنتهای غنی از جمله [[صنایع دستی]]، [[موسیقی محلی]] و آیینهای باستانی است. مناسبتهایی چون [[نوروز]] و [[عید قربان]] با آیینهای خاصی در این منطقه برگزار میشوند. این ولایت با دارابودن جاذبههای تاریخی متعدد از جمله مسجد خرقهٔ شریفه، چهلزینه و آرامگاه احمدشاه درانی، یکی از قطبهای [[گردشگری]] افغانستان است. موقعیت راهبردی این ولایت و نقش آن در تحولات سیاسی معاصر، بر اهمیت این منطقه در صحنهٔ ملی و بینالمللی افزوده است. | |||
== نامگذاری قندهار == | |||
قندهار در منابع تاریخی با نامها دارالقراء<ref>استرآبادی، تاریخ سلطانی از شیخ صفی تا شاه صفی، 1366ش، ص71.</ref> و دارالقرار<ref>برهمن، چندربهان، چهارچمن، 1385ش، ص143.</ref> یاد شده است. این ناحیه در [[اوستا]] با نام «هروئووتیش»،<ref>بارتولد، تذکره جغرافیای تاریخی ایران، 1308ش، ص60.</ref>در سنگنوشتهٔ داریوش «هرخواتیش»<ref name=":0">گروسه، امپراطوری سحرانوردان، 1364ش، ص53.</ref> و در نوشتههای کلاسیک یونانی «آراخوزیا» معرفی شده است.<ref name=":1">منصوری مقدم و دیگران، «اهمیت استراتژیک قندهار و تأثیر آن بر روابط صفویان با گورکانیان هند (دوره سلطنت شاه عباس اول)»، 1400ش، ص۱۲۴.</ref> بههمین دلیل برخی نام قندهار را برگرفته از نام اسکندر میدانند و معقدند اسکندر پس از تصرف این مناطق، اسکندریهای در اینجا بنا کرد که به زبان محلی «اسکندرهار» نامیده میشد و بهمرور زمان بهصورت اسکندریه، الکزندره، کندهاره و کندهار شد که معرّب آن قندهار میشود.<ref name=":2">[https://amu.tv/fa/161435/ «مرکز خبرنگاران: تلویزیون ملی فراه پس از توقف به رادیو تبدیل شد»، وبسایت آمو تی وی.]</ref> | |||
برخی دیگر آن را مترادف «معبد» و «پرستشگاه» میدانند، زیرا در سانسکریت کملهٔ «هار» بهمعنی معبد است و بهصورت پسوند در اسامی شهرها آمده مثل قندهار و [[ننگرهار]].<ref>انصاری، قندهار بعد از اسلام تا پایان عصر صفوی، ۱۳۸۰ش، ص۳۵.</ref> برخی دیگر نیز آن را از نام یونانی شهر گُندُفاریا، برگرفته از نام گُندُفَر، فرمانروای پارتیِ هند میدانند که سکههای آن در قندهار است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3174437/قندهار-ولایتی-با-معماری-زیبا-در-افغانستان تقیزاده، «قندهار؛ ولایتی با معماری زیبا در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> در کتاب اوستا از این منطقه بهنام «هراوارتی» یاد شده و اسم «آراکوزیا» هم به آن اطلاق شده است.<ref>جیلانی، جغرافیای ولایات افغانستان، ۱۳۷۹ش، ص۱۳۰.</ref> | |||
== تاریخچه قندهار == | |||
قندهار از دیرباز بهعنوان یکی از کانونهای تمدنی در جنوب افغانستان کنونی شناخته میشده و در زمان [[کوروش]] بزرگ به قلمرو [[هخامنشیان]] پیوسته است. در قرن اول میلادی، خاندان سورن از خاندانهای برجسته دورهٔ [[اشکانیان|اشکانی]] بر این ناحیه حکمرانی میکردند و برخی مورخان، گندوفار از این خاندان را بنیانگذار شهر کنونی قندهار میدانند،<ref>منصوری مقدم و دیگران، «اهمیت استراتژیک قندهار و تأثیر آن بر روابط صفویان با گورکانیان هند (دوره سلطنت شاه عباس اول)»، 1400ش، ص۱۲۴.</ref> اما برخی ساخت قندهار را به لهراسب نسبت دادهاند. برخی نیز معتقدند اسکندر مقدونی در ۳۲۹ قبل از میلاد و پس از فتح [[هرات]] و سپریکردن [[زمستان]] در [[سیستان]]، وارد ناحیهای شد که بهنام او اسکندریه (قندهار امروزی) نامیده شد.<ref>[https://www.baryanews.com/amp/معرفی-ولایت-قندهار/ «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا.]</ref> | |||
با ظهور [[اسلام]]، این شهر در منابع تاریخی با نامهای القندهار ثبت شده است. [[مسلمان|مسلمانان]] در دوران خلافت [[معاویه]] و سپس در عهد [[عباسیان]]، این منطقه را فتح کردند. هرچند [[هجوم مغولان]] و [[تیموریان]] در قرون هفتم و هشتم قمری آسیبهای جدی به قندهار وارد کرد، اما موقعیت راهبردی و اقتصادی آن باعث شد تا در دوران حکومتهای گورکانی و [[صفویه|صفوی]] دوباره اهمیت یابد و به مرکز تنشهای سیاسی بین این دو قدرت تبدیل شود. این تحولات تاریخی نشاندهندهٔ نقش محوری قندهار بهعنوان حلقهٔ اتصال تمدنهای مختلف در طول اعصار است.<ref>منصوری مقدم و دیگران، «اهمیت استراتژیک قندهار و تأثیر آن بر روابط صفویان با گورکانیان هند (دوره سلطنت شاه عباس اول)»، 1400ش، ص۱۲۴.</ref> | |||
در اوایل سدهٔ شانزدهم میلادی بابریان هند، قندهار را گرفتند و ۲۰۰ سال بر آن حکومت کردند. طی این مدت [[کابل]]، هرات و قندهار بارها میان مغولها، صفویان و ترکان و ازبکان شمال دستبهدست شد.<ref>[https://www.baryanews.com/amp/معرفی-ولایت-قندهار/ «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا.]</ref> دولت صفوی که در جنوب و غرب [[خراسان]] حکومت میکرد در برابر مخالفت و قیامهای محلی تضعیف شد و میرویسخان هوتک از قبیلهٔ غلجایی پشتون به تسلط گرگینخان حاکم گرجیالاصل صفوی در ۱۷۰۹م در قندهار پایان داد و دولت مستقل هوتکی را بنیانگذاری کرد. قبل از آن نیز خوشحالخان ختک علیه سلطهٔ بابریها قیام کرده بود.<ref>[https://www.baryanews.com/amp/معرفی-ولایت-قندهار/ «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا.]</ref> | |||
حکومت غلجایی قندهار در ۱۷۳۸م بهدست [[نادر افشار]] پایان داده شد. پس از قتل نادر در ۱۷۴۷م، احمدشاه ابدالی، با نیروی ۶ هزار نفری بهسوی [[قندهار]] آمد و لویهجرگهای را در مزار شیرسرخ قندهار برای انتخاب یک رهبر ملی از میان خود افغانها تشکیل داد و سرانجام بعد از ۹ روز، خود او بهعنوان پادشاه خراسان تعیین شد. او در سال۱۷۵۳م یا ۱۷۵۴م شهر کنونی قندهار را ساخت و نام آن را «احمدشاهی» گذاشت و به آن لقب «اشرفالبلاد» داد.<ref>[https://www.baryanews.com/amp/معرفی-ولایت-قندهار/ «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا.]</ref> | |||
== جایگاه تشیع در قندهار == | |||
شواهد تاریخی حاکی از آن است که قندهار از نخستین سدههای اسلامی، زمینههای مساعدی برای پذیرش [[شیعه|تشیع]] داشته است. موقعیت جغرافیایی این شهر در مرزهای شرقی خلافت اسلامی و دوری از مراکز قدرت عباسی، به آن ویژگی یک پناهگاه امن برای علویان و مخالفان سیاسی داد. دو رویداد تاریخی بر این امر گواهی میدهند: نخست پناهندگی عبدالله اشتر (از نوادگان [[امام حسن]] مجتبی) به قندهار پس از شکست قیام وی علیه عباسیان در [[کوفه]]. او در این منطقه سکونت گزید و به فعالیت ادامه داد. | |||
دوم، حضور عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن [[جعفر طیار]] در [[سیستان]] و قندهار بود که اگرچه پس از درگیری با [[خوارج]] به هرات رفت، ولی مدتی در این منطقه پایگاه داشت. این حوادث نشان میدهد که قندهار نهتنها بهعنوان یک گذرگاه تجاری، بلکه بهعنوان یک فضای امن برای گسترش تشیع در منطقه عمل میکرد. هرچند پس از دوران اولیه، تحولات سیاسی و مذهبی بعدی باعث کاهش نفوذ تشیع در این منطقه شد، اما این شواهد تاریخی بر حضور کهن آن در قندهار دلالت دارد. در حال حاضر در شهر قندهار و روستاهای اطراف آن شمار زیادی از شیعیان [[قوم هزاره|هزاره]]، [[قزلباش]] و افغان ([[قوم پشتون|پشتون]]) زندگی میکنند.<ref>[https://ofoghandisha.com/مقالات/تاریخ-اسلام/جغرافیای-تشیع-در-افغانستان/ «جغرافیای تشیع در افغانستان»، وبسایت افق نوین.]</ref> | |||
== پیوندهای تاریخی قندهار با ایران == | |||
قندهار در دوران هخامنشیان و [[اشکانیان]] بخشی از قلمرو ایران محسوب میشد و قرارگرفتن در مرزهای سه امپراتوری گورکانی، صفوی و ازبکها همواره آن را به کانون توجه قدرتهای منطقه تبدیل میکرد. تسلط بر قندهار علاوهبر تضمین امنیت هرات و شرق ایران، ثبات مناطق شمالی هند را نیز تحت تأثیر قرار میداد. اهمیت اقتصادی قندهار نیز بهعنوان محل تلاقی راههای تجاری شرق و غرب، درآمدهای چشمگیری را برای حکومتهای صفوی و گورکانی بههمراه داشت. این عوامل موجب رقابتی طولانیمدت بین دو قدرت شد، بهگونهای که کنترل قندهار بارها میان ایران و هند دستبهدست شد. در [[دوره صفوی|دورهٔ صفوی]]، شاه عباس با آگاهی از ارزش نظامی و اقتصادی قندهار، ابتدا از راه دیپلماتیک و سپس با لشکرکشی مستقیم، این شهر را در ۱۰۲۴ق به قلمرو [[ایران]] بازگرداند.<ref>منصوری مقدم و دیگران، «اهمیت استراتژیک قندهار و تأثیر آن بر روابط صفویان با گورکانیان هند (دوره سلطنت شاه عباس اول)»، 1400ش، ص۱۲۴.</ref> | |||
منطقهٔ قندهار در طول تاریخ، بهویژه در دورهٔ صفویه، با وجود تمایل اکثر ساکنان آن به مذهب تسنن، تحت تأثیر حکومت صفویان قرار داشت. منابع تاریخی نشان میدهد که حاکمان پشتون محلی قندهار در برخی دورهها، الگوهای حکومتی مشابه با نظام صفوی را پذیرفته بودند. این تعاملات مذهبی-سیاسی پس از افول صفویان و تحت حاکمیت مغولان هند دچار تحول شد. در عصر [[قاجاریه|قاجار]] نیز سیاستهای مشابه دورهٔ صفوی در قبال قندهار دنبال میشد. منابعی مانند کتاب «روابط خارجی ایران و انگلیس» به تداوم این رویکرد تاریخی اشاره دارند. این روابط پیچیده، نشاندهندهٔ نقش قندهار بهعنوان منطقهای مرزی است که همواره تحت تأثیر تعاملات مذهبی و سیاسی با ایران بوده است.<ref>حمیدی و یوسفزهی، «ایران و مسئله هرات و قندهار در دورهٔ قاجار) طی سالهای 1856-1794 م)»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲.</ref> | |||
== اهمیت و جایگاه قندهار در تاریخ معاصر == | |||
قندهار را پژوهشگران از لحاظ اهمیت با هرات مقایسه میکنند. قندهار خاستگاه حکومت احمدشاه درانی و پایتخت تاریخی او بود و بهعنوان اولین پایگاه طالبان و مرکز حکومتی این گروه نیز شناخته میشود. قندهار با جذابیتهای طبیعی و تاریخی خود، همواره مورد توجه جهانگردان و پژوهشگران بوده است. امروزه قندهار، چهارراه تجاری شرق و غرب و شمال و جنوب افعانستان است. در گذشته این شهر در مسیر تاریخی تجارت بین ایران و هند قرار داشت و امروزه نیز نقش مهمی در مبادلات کالا بین پاکستان، افغانستان و آسیای مرکزی ایفا میکند. همچنین قندهار بهعنوان دروازهٔ ورود به بلوچستان، همواره کانون توجه بازرگانان و کاروانهای تجاری بوده است. اهمیت ولایتهای همجوار مانند هلمند و زابل نیز به ارتباط تنگاتنگ آنها با قندهار وابسته است، تا جایی که زابل تا ۱۹۶۳م بخشی از قندهار محسوب میشد. این پیوندهای تاریخی و جغرافیایی، قندهار را به شهری تأثیرگذار در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی افغانستان در دوران معاصر تبدیل کرده است.<ref>علیآبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص428-430.</ref> | |||
در حالحاضر برای طالبان، شهر قندهار فراتر از یک موقعیت جغرافیایی، دارای جایگاه تاریخی و معنوی است. این شهر بهعنوان خاستگاه اولیه و کانون شکلگیری این گروه، نقش پایتخت مردمی و معنوی آن را دارد. تعلق خاطر عاطفی رهبران سنتی طالبان که بهطور عمده ریشه در جنوب افغانستان دارند، به قندهار، موجب شده تصمیمات کلان و نمادین این گروه بیشتر در این شهر گرفته شود. ملا هبةالله، رهبر فعلی طالبان نیز در قندهار سکونت دارد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1437006/ «اختلافات داخلی طالبان در افغانستان؛ پایتخت در کابل و قدرت در قندهار/ گزارش شفقنا»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | |||
== جغرافیای قندهار == | |||
قندهار در جنوب و جنوبشرق افغانستان واقع شده و از شمال با ولایت [[ارزگان]]، از جنوب و جنوبشرق با ایالت بلوچستان پاکستان، از شمالشرق با ولایت زابل و از غرب با ولایت هلمند هممرز است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3174437/قندهار-ولایتی-با-معماری-زیبا-در-افغانستان تقیزاده، «قندهار؛ ولایتی با معماری زیبا در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> ولایت قندهار که ۵۴ هزار و ۸۴۴ کیلومتر مربع مساحت دارد، یکی از بزرگترین ولایات افغانستان محسوب میشود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3174437/قندهار-ولایتی-با-معماری-زیبا-در-افغانستان تقیزاده، «قندهار؛ ولایتی با معماری زیبا در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> | |||
=== منابع آبی قندهار === | |||
رودخانههای ارغستان، ارغنداب، ترنگ، دهله و رود معروف ناوه در ولایت جاری بوده و شریانهای حیاتی ولایت قندهار محسوب میشود. این منابع آبی نه تنها زمینهساز کشاورزی گسترده در منطقه بودهاند، بلکه پایههای اصلی اقتصاد محلی را تشکیل میدهد. مزارع حاصلخیز حاشیهٔ این رودخانهها، قندهار را به یکی از قطبهای تولید محصولات کشاورزی از جمله [[انار]]، [[انگور]] و گندم تبدیل کرده است. نظام آبیاری سنتی مبتنی بر این رودخانهها، نشاندهندهٔ دانش بومی و [[همزیستی]] دیرینهٔ مردم با محیط طبیعی است. علاوهبر نقش کشاورزی، این رودخانهها در تأمین آب شرب، توسعهٔ صنایع کوچک محلی و حفظ اکوسیستم منطقه نیز تأثیر بسزایی دارد. حیات اجتماعی و فرهنگی بسیاری از جوامع محلی بهطور مستقیم به این منابع آبی وابسته است، به گونهای که الگوی سکونت و معیشت در قندهار را شکل داده است.<ref>[https://afghanpaper.com/nbody.php?id=86734 «لایق اداره ی ولایت قندهار چه کسی است؟»، شبکۀ اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> | |||
=== آبوهوای قندهار === | |||
قندهار دارای آبوهوای خشک بوده و تغییر دمای شبوروز در آن زیاد است. در بعضی روزهای فصل [[تابستان]] میزان گرما در قندهار به ۴۵درجه میرسد ولی بهدلیل زمینهای وسیع [[کشاورزی]]، باغهای فراوان و آبهای جاری رود ارغنداب، هوای این منطقه معتدلتر شده و گرمای آن قدری قابلتحملتر میشود. بارش برف در این ولایت بهندرت اتفاق میافتد اما باران فراوان دارد.<ref>انصاری، قندهار بعد از اسلام تا پایان عصر صفوی، ۱۳۸۰ش، ص۷۲.</ref> | |||
== جمعیتشناسی == | |||
طبق آمار مرکز احصائیهٔ ملی کشور در ۱۳۹۹ش، ولایت [[قندهار]] ۱ میلیون و ۳۹۹ هزار و ۵۹۴ نفر جمعیت دارد که ۷۱۳ هزار و ۳۰۰ نفر آن را مردان و ۶۸۶ هزار و ۲۴۲ نفر آن را زنان تشکیل میدهند. ۵۲۳ هزار و ۲۵۹ نفر آن ساکن شهرها و ۸۷۶ هزار ۳۳۵ نفر هم در روستا زندگی میکنند.<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۹.</ref> | |||
اقوام ساکن در قندهار را [[قوم پشتون|پشتون]]، [[تاجیکهای افغانستان|تاجیک]]، [[قوم بلوچ|بلوچ]]، آیماق، [[قوم هزاره|هزاره]] و تعداد کمی هندو تشکیل میدهند. پشتونها ۷۰درصد جمعیت را شامل میشوند.<ref>[https://hamsenfi.com/معرفی-ولایت-قندهار-افغانستان.html ماهوره، «معرفی ولایت قندهار افغانستان»، همصنفی سایت دانشجویان افغانستان.]</ref> | |||
=== دین و مذهب مردم قندهار === | |||
آیینهای بودایی و زرتشتی، ادیان گذشتهٔ رایج در [[قندهار]] بوده که آثار تفکر بودایی در کتیبهٔ آشوکا و زرتشتی در بقایای آتشکدههای مجوسی یافت شده است.<ref>جهانبخت، سفر قندهار، ۱۳۸۹ش، ص۸۷.</ref> امروزه نیز مردم قندهار پیرو مذهب تسنن و تشیع هستند.<ref>دولتآبادی، شناسنامهٔ افغانستان، ۱۳۷۱ش، ص۸۸.</ref> | |||
=== زبان مردم قندهار === | |||
زبان مردم قندهار، پشتو و فارسی دری است.<ref>دولتآبادی، شناسنامهٔ افغانستان، ۱۳۷۱ش، ص۸۸.</ref> | |||
== تقسیمات کشوری == | |||
ولایت قندهار ۱۷ ولسوالی (شهرستان) دارد که عبارت است از: شهر قندهار (مرکز)، ارغنداب، ارغستان، دامان، پند، غورک، خاکریز، میوند، میانشین، معروف، نیش، پنجوایی، شاولیکوت، شورابک، ریگستان، تخته پل، ژری.<ref>[http://atis.af/kandahar-province/ محمدی، «معرفی ولایت قندهار»، وبسایت سیستممعلوماتی و گردشگری افغانستان.]</ref> شهر قندهار بهشکل یک مربع و بسیار منظم به چند محله تقسیم شده و هر محله نیز متعلق به یک یا چند طایفه است. در اطراف شهر قندهار باغهای میوه انار و تاکستان بسیاری وجود دارد.<ref>«»، [https://www.iribnews.ir/fa/news/3174437/قندهار-ولایتی-با-معماری-زیبا-در-افغانستان تقیزاده، «قندهار؛ ولایتی با معماری زیبا در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> | |||
== اقتصاد قندهار == | |||
=== کشاورزی و باغداری === | |||
محصولات کشاورزی این ولایت پنبه، گندم، جو، ارزن، جواری ([[ذرت]])، [[برنج]]، نخود، ماش، مُشُنگ، [[کنجد]]، بادرنگ (گوجه)، [[بادمجان|بادنجان]] است که در اقتصاد و زندگی روزمزه مردم این ولایت نقشم مهم دارد.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۶.</ref> از نظر باغداری قندهار بهعنوان «باغستان افغانستان» شناخته میشود و جایگاه ممتازی در تولید انواع میوهجات دارد. این ولایت با برخورداری از محصولاتی همچون گردو، توت، شکرپاره، [[بادام]]، [[سیب]]، هلو، زردآلو، انجیر، انگور و انار، نقش حیاتی در تأمین امنیت غذایی و رونق اقتصادی منطقه ایفا میکند. انار قندهار که بهویژه بهدلیل شیرینی و کیفیت بینظیر خود شهرت جهانی دارد، نمادی از غنای کشاورزی این دیار محسوب میشود. مرغوبترین نوع این محصول در منطقهٔ تگاب تحت عنوان «انار بیدانه» کشت میشود که نشاندهندهٔ پیوند عمیق دانش بومی با شرایط اقلیمی منطقه است.<ref>[http://atis.af/kandahar-province/ محمدی، «معرفی ولایت قندهار»، وبسایت سیستممعلوماتی و گردشگری افغانستان.]</ref> تولید این میوهها علاوهبر اینکه معیشت هزاران خانوار را تأمین میکند، پایهای برای صنایع تبدیلی و صادرات غیرنفتی افغانستان بهشمار میرود. این ظرفیتهای کشاورزی، قندهار را به یکی از قطبهای مهم اقتصادی کشور تبدیل کرده که نقش تعیینکنندهای در توسعهٔ پایدار منطقه دارد.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۵–۳۳۶.</ref> | |||
=== ۲. دامداری === | |||
قندهار دارای ۳۰۴۶۴ هکتار مرتع و چراگاه بوده<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۶.</ref> و وضعیت دامداری در ولایت قندهار از دیرباز بهعنوان بخشی جداییناپذیر از معیشت و سبک زندگی سنتی مردم این منطقه نقش حیاتی داشته است. در سالهای اخیر، روشهای مدرن دامداری به تدریج جایگاه خود را در این ولایت گسترش داده است. بر اساس آمار رسمی، در حالحاضر ۹۵۰ فارم گاوداری مدرن در قندهار فعال است که روزانه ۱۲۰ هزار لیتر [[شیر]] تولید میکنند. کارخانه مدرن میلکو بهعنوان نمونهای موفق، روزانه ۵۰ هزار لیتر شیر از گاوداریهای این منطقه جمعآوری کرده و ۳۶ نوع فرآورده لبنی تولید میکند. با این وجود، برخی چالشها از جمله نوسانات قیمت شیر، محدودیتهای بازار فروش و نیاز به آموزش روشهای استاندارد دامداری همچنان پابرجاست. تولیدات لبنی این منطقه علاوهبر تأمین نیازهای محلی، به ولایتهای همجوار نیز ارسال میشود که نشاندهنده ظرفیت بالای اقتصادی این بخش است.<ref>گروسه، امپراطوری سحرانوردان، 1364ش، ص53.</ref> | |||
همچنین در برخی ولسوالیهای قندهار پرورش کرم<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۶.</ref> و پرورش ماهی و زنبورداری از فعالیتهای اقتصادی رو به رشد محسوب میشود. در حالحاضر، حدود ۸۰۰ فارم پرورش ماهی در این ولایت وجود دارد که سالانه مقدار قابل توجهی ماهی تولید میکنند و به دیگر ولایات صادر میشود. همچنین، صنعت زنبورداری نیز در قندهار در حال توسعه است و زنبورداران عسل با کیفیت تولید میکنند.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan/provincial-190717 «ساخت فارم بزرگ پرورش ماهی در قندهار با هزینه ۱۵ میلیون افغانی»، وبسایت طلوع نیوز.]</ref> | |||
=== ۳. معدن === | |||
ولایت قندهار از ذخایر معدنی قابل توجهی برخوردار است که نقش مهمی در فعالیتهای اقتصادی این منطقه دارد. معادن آهن، سرب، روی، نقره، سیمان، [[طلا]] و اورانیوم از جمله منابع زیرزمینی این ولایت محسوب میشود. علاوهبر این، وجود سنگهای قیمتی نظیر شاهمقصود (لاجورد) و لعل پیازی، بر غنای معدنی قندهار افزوده است.<ref>انصاری، قندهار بعد از اسلام تا پایان عصر صفوی، ۱۳۸۰ش، ص۷۳–۷۶.</ref> | |||
=== ۴. صنایع دستی === | |||
صنایع دستی نقش مهمی در اقتصاد خانوادههای قندهار دارد. خامکدوزی، پارچهبافی، کشمیرههای نخی، ابریشمدوزی، کلاهدوزی، قالینبافی، [[گلیمبافی]]، نمدمالی، تسبیحسازی، کاشیکاری، سفالگری، زرگری و مسگری از [[صنایع دستی]] قندهار است.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۶.</ref> | |||
== فرهنگ و هنر == | |||
=== رسانهها === | |||
وضعیت رسانهها در ولایت قندهار با چالشها و محدودیتهای معددی مواجه است. در حالحاضر، هیچ تلویزیون محلی در قندهار وجود ندارد و رادیو ملی نیز پس از تغییر ماهیت به رادیو، به فعالیت خود ادامه میدهد. علاوهبر این، ۱۱ رادیوی خصوصی در این ولایت فعال هستند. بعد از تسلط دوربارهٔ طالبان محدودیتهای جدیدی بر رسانهها اعمال شده است که شامل ممنوعیت نشر صدای زنان و محدودیتهای دیگر میشود.<ref>[https://amu.tv/fa/161435/ «مرکز خبرنگاران: تلویزیون ملی فراه پس از توقف به رادیو تبدیل شد»، وبسایت آمو تی وی.]</ref> | |||
=== مناسبتهای ملی و مذهبی === | |||
==== ۱. آیین نوروز ==== | |||
درولایت قندهار علیرغم مخالفت عالمان اهلسنت، آیین تجلیل از [[نوروز]] برگزار میشود. مردم قندهار نوروز را با آیینهای ویژهای گرامی میدارند که از جمله آنها میتوان به زیارت اماکن مقدس، برگزاری گردهماییهای خانوادگی در مکانهایی مانند بابا صاحب، خرقهٔ مبارکه و اجرای مراسم نهالکاری اشاره کرد. نهالکاری بهعنوان نماد آبادانی و ثواب معنوی، جایگاه ویژهای در میان سنتهای نوروزی این منطقه دارد. صنایع دستی و پوشاک محلی نیز در ایام نوروز رونق خاصی مییابند. بانوان و دختران قندهاری با تهیه لباسهای رنگارنگ به استقبال سال نو میروند. همچنین، تهیه غذاهای سنتی مانند سمنک ([[سمنو]]) که با آیینهای خاصی پخته میشود، از دیگر آداب مراسم نوروز در این ولایت است. برنامههای فرهنگی و ورزشی از جمله اجرای اتن ملی، سنگاندازی و نیزهبازی (بزکشی)، فضای شاد و پویایی را در ایام نوروز ایجاد میکنند. علاوهبر این، مراسم [[نذر]] و اطعام به نیازمندان، بهعنوان بخشی از سنتهای دیرینه، در همبستگی اجتماعی نقش مهمی ایفا میکند.<ref>[https://www.farhangpress.af/رسم-و-رواج-مردم-قندهار-در-سال-نو/ «رسم و رواج مردم قندهار در سال نو»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref> | |||
=== ۲. عید فطر === | |||
مردم قندهار عید فطر را با آداب و رسوم خاصی گرامی میدارند. این مراسم شامل [[خانهتکانی|خانه تکانی]]، خرید لباس نو، تهیه غذاهای مخصوص و انواع شیرینیها، برگزاری نماز عید، زیارت اهل قبور و [[دید و بازدید]] از اقوام و آشنایان است. همچنین، در این روزها، مردم به دیدن بزرگان [[خانواده]] رفته و از آنها طلب حلالیت میکنند و با فقرا و نیازمندان نیز همدردی و کمک میکنند.<ref>[https://avapress.com/fa/news/268817/تجلیل-عید-سعید-فطر-قندهار#:~:text=شهروندان%20قندهار%20با%20آداب%20و%20رسوم%20خاصی، استقبال%20از%20این%20روز%20بزرگ%20آماده%20میکنند. «تجلیل عید سعید فطر در قندهار»، خبرگزاری آوا.]</ref> | |||
=== ۳. عید قربان === | |||
مردم ولایت قندهار، [[عید قربان]] را بهعنوان یکی از بزرگترین اعیاد اسلامی با آیینهای خاصی گرامی میدارند. این مراسم که یادآور وفاداری ابراهیم و اسماعیل به فرمان الهی است، با آمادهسازی گسترده از هفتهها پیش آغاز میشود. باشندگان قندهار با خانهتکانی، نظافت عمومی و آراستگی شخصی، فضایی پاک و معنوی برای استقبال از این عید فراهم میکنند. محور اصلی مراسم، انتخاب و [[قربانی کردن|قربانی]] حیوانات (گوسفند، گاو یا شتر) مطابق معیارهای شرعی است. حیوانات با شرایط ویژهای نگهداری و آراسته میشوند تا برای ذبح آماده شود. پس از قربانی، گوشت آن بهعنوان تبرک در سه بخش مساوی میان خانواده، خویشاوندان و نیازمندان توزیع میشود که نمادی از همبستگی اجتماعی و توجه به محرومان است. مردم قندهار در روز عید با پوشیدن لباسهای نو، ابتدا به اقامه نماز عید در مصلیهای عمومی میپردازند و سپس با دیدوبازدیدهای خانوادگی، تجلیل از این مناسبت را تداوم میبخشند. بازیهای محلی و ارسال هدایا بهویژه برای تازهعروسان، از دیگر آیینهای شادیبخش این ایام است. این مراسم نه تنها جلوهای از عمق باورهای دینی جامعه را نمایش میدهد، بلکه نقش مهمی در تقویت پیوندهای اجتماعی و حفظ میراث فرهنگی منطقه دارد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/interview/272436/عید-قربان-اعیاد-گرامی-مسلمانان-این-آیین-خاص-شکوه-ویژه-تجلیل-می-شود «عید قربان از اعیاد گرامی مسلمانان است/ این عید با آیین خاص و شکوه ویژه تجلیل میشود»، خبرگزاری آوا.]</ref> | |||
=== رقص اتن ملی === | |||
رقص اتن ملی در قندهار، بخشی جداییناپذیر از فرهنگ و جشنهای این منطقه است. اتن یک رقص گروهی و دایرهوار است که با موسیقی طبل و [[سرنا]] همراه میشود و نماد همبستگی، [[شادی]] و شور و شعف است. این رقص در مراسم مختلفی از جمله عروسیها، جشنهای ملی و مذهبی و گردهماییهای خانوادگی اجرا میشود.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/7983523/اختصاصی-%7C-معرفی-ولایت-قندهار-افغانستان-فیلم «معرفی ولایت قندهار افغانستان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | |||
=== ورزشهای محلی === | |||
در ولایت قندهار مجموعهٔ از بازیهای محلی از قدیم رایج بوده است. از جمله سنگاندازی بهعنوان یکی از این بازیها، نه تنها آزمونی برای مهارت و قدرت که نمایشی از روحیه پهلوانی است. در این رقابت که با گردهمایی ده تا بیست جوان برگزار میشود، شرکتکنندگان باید سنگی مشخص را به سوی هدفی معین پرتاب کنند و برنده کسی است که دقیقترین پرتاب را انجام دهد. نیرهبازی (بزکشی محلی) نیز از دیگر بازیهای شاخص منطقه است که با شور و هیبت خاصی اجرا میشود. این بازی که نماد دلاوری و سوارکاری است، در [[جشن]]ها و مناسبتهای مهم به نمایش گذاشته میشود و حضاری پرشور را گرد هم میآورد. در کنار اینها، بازیهای دیگری نیز در جشنهای محلی اجرا میشوند که هر یک بازتابدهندهٔ بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی این خطه محسوب میشود.<ref>[https://www.farhangpress.af/رسم-و-رواج-مردم-قندهار-در-سال-نو/ «رسم و رواج مردم قندهار در سال نو»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref> | |||
کرکت بهعنوان یک ورزش جدید در قندهار شناخته میشود، اما با استقبال قابل توجهی بهویژه جوانان مواجه شده است. این ورزش که ریشه در فرهنگ بریتانیایی دارد، به تدریج در میادین ورزشی این منطقه نفوذ کرده و جای خود را در میان علاقمندان محلی باز کرده است. تشکیل تیمهای محلی و برگزاری مسابقات غیررسمی، نشاندهندهٔ رشد تدریجی این رشته ورزشی در قندهار است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/7983523/اختصاصی-%7C-معرفی-ولایت-قندهار-افغانستان-فیلم «معرفی ولایت قندهار افغانستان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | |||
=== موسیقی محلی === | |||
موسیقی محلی قندهار متأثر از موسیقی هندی است و هنرمندان آن از آلات [[موسیقی]] مانند هارمونیه، [[رباب]] و طبله استفاده میکنند و معروفترین آوازخوان قندهاری عبدالرئوف قندهاری بود که با رادیو تلویزیون هم همکاری داشت.<ref>مددی، سرگذشت موسیقی معاصر افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۱.</ref> | |||
== آموزش و تحصیلات عالی در قندهار == | |||
=== ۱. معارف === | |||
قندهار طبق آمار سال ۱۳۹۸ش مرکز احصائیه، ۴۷۰ مکتب و لیسه (دبیرستان) دولتی<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۶۵–۶۶.</ref> و ۳۹ مکتب خصوصی<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۶۹.</ref> داشته و بیش از ۱۰۰ هزار شاگرد در آنها مشغول به تحصیل بودند. | |||
=== ۲. آموزش عالی === | |||
قندهار دارای یک دانشگاه دولتی با ۸۶۲۱ دانشجو و ۲۴۲ استاد<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۹۷.</ref> و چهار دانشگاه خصوصی بهنامهای ملالی، بینوا، سبا و میرویس نیکه است.<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۱۰۳.</ref> | |||
=== ۳. مدرسه دینی و مسجد === | |||
بر اساس آمار رسمی، ولایت قندهار شاهد رشد چشمگیر تعداد مدارس دینی اهلسنت بوده بهگونهای که هماکنون ۱۷۰۰ باب مدرسهٔ دینی در این ولایت فعال است. این مراکز آموزشی میزبان حدود ۲۰۰ هزار طلبهٔ اهلسنت است که به فراگیری علوم دینی مشغولاند. این گسترش کمی پس از به قدرت رسیدن طالبان شتاب قابل توجهی گرفته است. مقامات طالبانهدف اصلی این سرمایهگذاری آموزشی را پرورش روحیه دینی و زدودن باورهای غربیاز ذهن نسل جوان افغانستان عنوان میکنند. کارشناساناین رویکرد آموزشیرا دارای اهداف مذهبی خاصر پیامدهای اجتماعی و فرهنگی گستردهای ارزیابی میکنند. از یک سو، افزایش دسترسی به آموزش دینی را برای جامعه محافظهکار قندهار فراهم میکند و از سوی دیگر، نگرانیهایی دربارهٔ محتوای آموزشی و محدودیتهای احتمالی در ارائه آموزشهای مدرن ایجاد کرده است.<ref>[https://www.voc-news.com/2023/05/14/ساخت-مدارس-دینی-بهجای-مکتب/ «ساخت مدارس دینی بهجای مکتب»، خبرگزاری صدای شهروند.]</ref> همچنین در این ولایت ۸۶۲۹ [[مسجد]] وجود دارد که از این تعداد ۸۵۲۳ غیررسمی و مابقی رسمی است.<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۱۱۹.</ref> | |||
=== ۴. مراکز دینی شیعیان در قندهار === | |||
در ۱۳۴۶ش محمدآصف محسنی، عالم دینی تحصیلکردهٔ حوزه نجف، با بازگشت به زادگاه خود در قندهار، اقدام به تأسیس حوزه علمیهای کرد که به کانونی برای احیای فرهنگی و دینی جامعهٔ شیعه این منطقه تبدیل شد. در آن دوران، [[شیعه|شیعیان]] قندهار بهدلیل تعصبات مذهبی حاکم، از کمترین امکانات و مراکز عبادی محروم بودند. وی با پشتیبانی مالی مردم محل، مجموعهای متشکل از حوزه علمیه، [[حسینیه]] و [[مسجد]] را بنا نهاد که افزون بر نیازهای عبادی، ضرورتهای آموزشی و فرهنگی جامعه را پاسخ میداد. این مجموعه به سرعت به محفلی برای تبیین معارف [[اهلبیت]] و آموزش احکام دینی تبدیل شد و بزرگترین گردهماییهای مذهبی منطقه را سازماندهی کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Mostabser/View/63427/6472/خدمات-فرهنگی-اجتماعی?CID=69 «خدمات فرهنگی - اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
== جاذبههای گردشگری قندهار == | |||
قندهار دارای آثار باستانی و گردشگری بسیاری است که برخی از آنها عبارتاند از: | |||
# «تپهٔ مَنْدیگَک»: در ۵۰ کلیومتری شمالغربی شهر قندهار واقع شده که حاکی از تمدن ۵ هزار سالهٔ این قسمت دارد.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۴۱.</ref> | |||
# پنْجوایی: به معنی پنج رود، مجموعهٔ دهکدههای سرسبز و آباد در جنوبغرب قندهار فعلی و در سمت چپ رودخانهٔ ارغنداب است.<ref>انصاری، قندهار بعد از اسلام تا پایان عصر صفوی، ۱۳۸۰ش، ص۲۴۸.</ref> | |||
# شمشیر غار: غاری که در ناحیهٔ پنجوایی و در حدفاصل دو قریهٔ صالحان و شیخ قلندر در کمرگاه کوه واقع شده است.<ref>انصاری، قندهار بعد از اسلام تا پایان عصر صفوی، ۱۳۸۰ش، ص۲۴۸.</ref> | |||
# کتیبهٔ آشوکا: کتیبهای که منسوب است به آشوکای بزرگ (۲۷۳ تا ۲۳۲ق. م) و به دو زبان یونانی و آرامی در ورودی شهر کهنهٔ قندهار کشف شد.<ref>انصاری، قندهار بعد از اسلام تا پایان عصر صفوی، ۱۳۸۰ش، ص۲۴۸.</ref> | |||
# مسجد خرقهٔ شریفه: از مشهورترین و مهمترین مساجد افغانستان و شهر قندهار است که خرقهٔ منسوب به [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] در آن نگهداری میشود.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۵۰.</ref> | |||
# زیارت بابا ولی: منسوب به سیدحسن ابدال از سادات سبزوار که به قندهار مهاجرت کرد. این زیارت در کنار رودخانه ارغنداب در قندهار است.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۳۴۱.</ref> | |||
# مقبرهٔ [[احمدشاه ابدالی|احمد شاه ابدالی]]، میرویس هوتکی، تور غار، شهر کهنهٔ قندهار، کوهک، [[مسجد جامع]]، جادهٔ عیدگاه، دروازهٔ عیدگاه، دروازهٔ احمد شاه بابا، از دیگر جاذبههای تاریخی و گردشگری این ولایت هستند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3174437/قندهار-ولایتی-با-معماری-زیبا-در-افغانستان تقیزاده، «قندهار؛ ولایتی با معماری زیبا در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> | |||
# چهل زینه: طبق سنگنوشتهٔ حکشده بر دیوار غربی رواق، [[ظهیرالدین محمد بابر]] پس از فتح دوم قندهار، در سال ۹۲۸ق دستور احداث چهلزینه را صادر کرد.<ref>انصاری، اوضاع سیاسی، اجتماعی و جغرافیای تاریخی قندهار، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۹.</ref> مدت زمان ساخت این رواق را برخی ۲۵ سال و عدهای دیگر بین ۹ تا ۱۳ سال ذکر کردهاند.<ref>[http://atis.af/chil-zina/ نظری، «طاق چهل زینه» وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.]</ref> سید معصوم بکری از نویسندگان کتیبهٔ رواق آورده است که در مدت ۹ سال هشتاد نفر سنگتراش هر روز در آن مکان کار میکردند،<ref>انصاری، اوضاع سیاسی، اجتماعی و جغرافیای تاریخی قندهار، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۹؛ [http://atis.af/chil-zina/ نظری، «طاق چهل زینه» وبسایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.]</ref> اما همگی اتفاقنظر دارند که در سال ۹۵۳ق ساخت این بنا به اتمام رسیده است.<ref>انصاری، اوضاع سیاسی، اجتماعی و جغرافیای تاریخی قندهار، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۰.</ref> | |||
=== چهلزینه === | |||
در قسمت غربی شهر قندهار افغانستان و بر فراز کوه «سر پوزه»، طاقِ سنگیِ تراشیده شدهای وجود دارد که در بین مردم به «چهلزینه» معروف است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940310000453/-چهل-زینه-قندهار-یادگار-عصر-بابر-تصاویر «چهل زینه» قندهار یادگار عصر بابر، خبرگزاری فارس.]</ref> در کتیبههای داخل بنا، نام «رواق جهاننما» درج شده است. همچنین از این بنای تاریخی با نامهای «پیش طاق»<ref>انصاری، اوضاع سیاسی، اجتماعی و جغرافیای تاریخی قندهار، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۹.</ref> و «چهل پله»<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/7461385/چهل-زینه-قندهار-جلوه-درخشان-یک-تاریخ «چهل زینه» قندهار؛ جلوه درخشان یک تاریخ، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> نیز یاد میشود. چهلزینه تلفیقی از معماری اسلامی و هندی است و رواقی بهسمت شمال دارد که از ۳ قسمت تشکیل شده است: | |||
الف) قسمت داخلی رواق، سرپوشیده و مستطیلشکل به طول ۳ متر و عرض و ارتفاع ۲ متر است. این قسمت، اتاقی کوچک و ساده با سقف هموار است که به استثنای چند کتیبه با متن واقعهنگاری به [[زبان فارسی]]، بسیار ساده و با کمترین اشکال و نگارهها ساخته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940310000453/-چهل-زینه-قندهار-یادگار-عصر-بابر-تصاویر «چهل زینه» قندهار یادگار عصر بابر، خبرگزاری فارس.]</ref> | |||
ب) قسمت بیرون رواق، بهصورت تخت یا صفحهای سرگشاده به طول ۵ متر و عرض ۴ متر که جلو روی آن نیز کنده شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940310000453/-چهل-زینه-قندهار-یادگار-عصر-بابر-تصاویر «چهل زینه» قندهار یادگار عصر بابر، خبرگزاری فارس.]</ref> | |||
ج) راهپله به تعداد ۴۴ پله که این رواق را به قسمت پایین دامنهٔ کوه وصل میکند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940310000453/-چهل-زینه-قندهار-یادگار-عصر-بابر-تصاویر «چهل زینه» قندهار یادگار عصر بابر، خبرگزاری فارس.]</ref> فاصلهٔ بین هر پله ۷۰ سانتیمتر است.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/86 محمود، «چهلزینه قندهار»، وبسایت افغانستان فردا.]</ref> | |||
در دو طرف پلهها، پرتگاه وجود دارد. بههمین دلیل، بهدستور ملکه ثریا، همسر امانالله خان، حصارها و نردههای آهنی برای آن ساخته شد.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/86 محمود، «چهلزینه قندهار»، وبسایت افغانستان فردا.]</ref> در فضای داخل چهلزینه سنگنوشتهای به خط فارسی وجود دارد که تاریخ ساخت آن نوشته شده است. بر روی خود طاق چهلزینه نیز نوشتههایی به خط نستعلیق در مورد احترام به حقوق انسانها، بزرگترها، موجودات زنده، شکار نکردن حیوانات و صید نکردن ماهی و امثال آن دیده میشود.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/39517/چهل-زینه-قندهار-پلههایی-در-دل-تاریخ-که-شما-را-به-آسمان-میبرد «چهل زینه» قندهار، پلههایی در دل تاریخ که شما را به آسمان میبرد، خبرگزاری شهرآرانیوز افغانستان.]</ref> قرار گرفتن این طاق در مکانی سرسبز و نزدیک به رودخانهٔ ارغنداب، باعث زیبایی این مکان تاریخی شده و یکی از جاذبههای مهم [[گردشگری]] و فرهنگی افغانستان در ولایت قندهار بهشمار میرود.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/39517/چهل-زینه-قندهار-پلههایی-در-دل-تاریخ-که-شما-را-به-آسمان-میبرد «چهل زینه» قندهار، پلههایی در دل تاریخ که شما را به آسمان میبرد، خبرگزاری شهرآرانیوز افغانستان.]</ref> بر اثر چندین سال جنگ در [[افغانستان]]، بخشی از قسمتهای داخلی و خارجی این اثر تخریب شده است. بخشهایی از آن نیز بهصورت عمدی مورد اصابت گلوله قرار گرفته است. کارشناسان بر این باورند که این مکان تاریخی بر اثر تردد بازدیدکنندگان و روشن کردن آتش در معرض خطر جدی قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940310000453/-چهل-زینه-قندهار-یادگار-عصر-بابر-تصاویر «چهل زینه» قندهار یادگار عصر بابر، خبرگزاری فارس.]</ref>[[پرونده:خرقه شریف.jpg|300px|thumb|زیارت خرقه شریف در قندهار افغانستان]] | |||
== زیارتگاه خرقه شریف در قندهار == | |||
بر اساس منابع موجود، [[پیامبر اسلام]] وصیت کرده بود که جامهٔ او به اویس قرنی داده شود تا برای امت او [[دعا]] کند. پس از وفات اویس، این لباس در غار حرا گذاشته شد. سپس فردی بهنام دوستمحمد که فرد صالح و زاهدی بود، جامهٔ پیامبر را به بغداد مرکز حکومت بنیعباس منتقل کرد. تیمور گورکانی وقتی بغداد را گرفت، خرقه را به [[سمرقند]]، مرکز حکومت خود برد و برای نگهداری آن، [[مسجد]] و گنبدی بنا کرد. پس از مرگ تیمور، خرقهٔ شریفه، به [[بخارا]] منتقل شد. در ۱۰۴۲ش حاکم بخارا تصمیم گرفت که خرقه را به خُتن، مرکز ترکستان چین ببرد؛ اما دو نفر از صوفیان که با این کار مخالف بودند، لباس را برداشته و به [[بلخ]] بردند. در ۱۰۷۶ش دو صوفی دیگر لباس را برداشته و بهسمت هندوستان بردند، اما میر یاربیگ، حاکم [[بدخشان]]، آنها را از راه برگرداند و در قلعهٔ «جوزون»، مرکز بدخشان نگهداری کرد. در ۱۱۴۶ش، این لباس بهدستور [[احمدشاه ابدالی]]، به قصد انتقال به قندهار، از بدخشان به [[کابل]] برده و بهمدت ۸ ماه در آنجا نگهداری شد. در این مدت، افراد زیادی از کابل و اطراف به زیارت خرقه آمدند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/زیارت_خرقه_شریف «زیارت خرقه شریف»، وبسایت ویکی شیعه.]</ref> سپس، کاروان خرقه، از مسیر مَیدان وَردَک، [[غزنی]]، مُقُر، قَلَات و شهر صفا رد شده و در مرداد ۱۱۴۷ش به شهر قندهار رسید.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i10864 «زیارتگاه خرقه پیامبر در قندهار»، وبسایت خبرگزای پارس تودی.]</ref> | |||
خرقهٔ منسوب به [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] در استانبول ترکیه نیز وجود دارد که سالانه هزاران نفر به زیارت آن در مسجد جامع استانبول میروند. برخی معتقدند که این لباس در دوران حکومت عثمانی توسط سلطان سلیم اول از حجاز به استانبول برده شده است.<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/303621/خرقه-منتسب-به-پیامبر-اکرمصتصاویر «خرقه منتسب به پیامبر اکرم»، خبرگزاری آفتاب.]</ref> | |||
=== مشخصات خرقهٔ شریف === | |||
در وصف مشخصات ظاهری خرقه نبوی گفتهاند که این خرقه، لباسی پشمی و ضخیم از موی نازک و خالص شتر و به رنگ آسمانی است. اندازهٔ خرقهٔ شریف کوتاهتر از قامت انسان بنظر میآید. جلوی لباس، با رشتهٔ پشمی دوخته شده و آستینهای آن کوتاهتر از خود جامه است. این لباس بهمرور زمان فرسوده شده است.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i10864 «زیارتگاه خرقه پیامبر در قندهار»، وبسایت خبرگزای پارس تودی.]</ref> | |||
=== چگونگی انتقال خرقهٔ شریف به افغانستان === | |||
بر اساس منابع، خرقه را بر پشت شتر حمل کرده و در طول راه، فردی حق سوار شدن و جلوتر رفتن از این شتر را نداشته است. شتر حامل در هر منزل، تعویض میشده است. سپس، شتر قبلی، آزاد شده و به گردن آن، یادداشتی میبستند که یابندهٔ آن میتوانست بهعنوان [[صدقه]]، آن را بگیرد و نحر کند؛ ولی اجازه نداشت بر آن سوار شود یا بارکشی کند. در هر منزل، صندوق خرقه را بر فرش نو میگذاشتند و مبلغ قابل توجهی صدقه داده و چند گاو و گوسفند را ذبح و خیرات میکردند. در هنگام رفتن نیز جای صندوق خرقه را سنگچین کرده، بیرق/ [[پرچم|پرچمی]] میافراشتند تا به آن قسمت، پای کسی گذاشته نشود.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i10864 «زیارتگاه خرقه پیامبر در قندهار»، وبسایت خبرگزای پارس تودی.]</ref> | |||
=== آثار و پیامدهای انتقال خرقهٔ شریف به افغانستان === | |||
==== نامگذاری فیضآباد ==== | |||
نام مرکز ولایت (استان) [[بدخشان]] افغانستان، در سابق «جوزگون» یا «جوزون» بود؛ اما در سال ۹۸۹ش وقتی خرقهٔ شریف به آنجا منتقل شد، نام آن را بهواسطهٔ حضور این لباس، «فیضآباد» نهادند.<ref>[http://ajmalsharifi.blogfa.com/post/23 شریفی، «معلومات در مورد ولایت بدخشان»، وبلاگ علوم اجتماعی.]</ref> | |||
==== ساخت زیارتگاه سَخی در کابل ==== | |||
خرقهٔ شریف در مسیر انتقال از بدخشان به قندهار، مدتی در [[کابل]] نگهداری شده و پس از چند روز، تعدادی از حاملان خرقه که جزو فرقهٔ [[تصوف در افغانستان|تصوف]] بودهاند، ادعا میکنند که دو شب پیاپی شخص سبزپوشی را در خواب دیدهاند که شمشیر خود را بر سنگی گذاشته و کنار خرقه، با عدهای [[نماز]] میخواند و خود را [[امام علی]] معرفی میکند. بعد از بیدار شدن نیز میبینند که آن سنگ دو نیم شده است. این افراد پس از رسیدن به قندهار، واقعه را برای [[احمدشاه ابدالی]] نقل میکنند و او دستور میدهد که در آن مکان، زیارتگاهی بهنام [[زیارتگاه سخی]]، شاه مردان ساخته شود.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/87449/نگاهی-به-تاریخچه-زیارتگاه-سخی-در-کابل-عکس «نگاهی به تاریخچه زیارتگاه سخی در کابل»، خبرگزاری شهرآرا نیوز.]</ref> | |||
==== ساخت زیارتگاه خرقهٔ شریف در قندهار ==== | |||
در مدتیکه خرقهٔ نبوی بهصورت موقت در [[کابل]] نگهداری میشد، بهدستور احمد شاه، گنبد بزرگ و باشکوهی در قندهار بنا شد تا احمد شاه پس از مرگ در سردابهٔ آن دفن شده و خرقه نیز در جایگاه ویژهای در طبقهٔ اول نهاده شود.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i10864 «زیارتگاه خرقه پیامبر در قندهار»، وبسایت خبرگزای پارس تودی.]</ref> | |||
پس از وفات احمد شاه، او را در طبقهٔ زیرین آرامگاه دفن کردند، اما خرقه را به آنجا منتقل نکردند. تیمورشاه، فرزند احمدشاه ابدالی، همزمان با تکمیل گنبد آرامگاه پدر خود، عمارت جداگانهای با [[مسجد]] و محوطهٔ وسیع برای نگهداری خرقه در کنار این گنبد ساخت و پس از تکمیل آن، خرقه را از مسجد جامع به جایگاه مخصوص آن منتقل کرد که تاکنون در این بنا نگهداری میشود.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i10864 «زیارتگاه خرقه پیامبر در قندهار»، وبسایت خبرگزای پارس تودی.]</ref> | |||
=== حضور شخصیتها در محل نگهداری خرقه === | |||
۱. [[امانالله|امانالله،]] شاه افغانستان، چند مرتبه به زیارت خرقه رفت. نخستینبار بههمراه مادر خود، حیات بیگم، در ۱۹ مهر ۱۳۰۴ش وارد قندهار شد. مادر او، پارچهٔ نفیسی برای پوشش صندوق خرقه هدیه کرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/زیارت_خرقه_شریف «زیارت خرقه شریف»، وبسایت ویکی شیعه.]</ref> | |||
۲. [[ملا عمر]]، اولین رهبر طالبان، در [[فروردین]] ۱۳۷۵ش، در قندهار، خرقه را با حضور صدها [[ملا|ملای]] سُنی و اسامه بن لادن، رهبر وقت القاعده، پوشید. پس از آن، به ملاعمر لقب [[امیرالمؤمنین]] داده شده و همگی با او بیعت کردند.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=160674 «بزرگترین تجمع ملاهای افغان در فتوای جهاد علیه ربانی»، وبسایت شبکه اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> | |||
۳. اشرف غنی، رئیسجمهور سابق افغانستان در ۲۱ [[خرداد]] ۱۳۹۷ش، به زیارت خرقه رفت و صندوق آن را باز نمود و پس از دعا برای صلح در افغانستان، ۵ روز آتشبس شامل روزهای [[عید فطر در افغانستان|عید فطر]] با طالبان اعلام کرد.<ref>[http://www.jomhornews.com/fa/article/105226/ «نمایش عمومی خرقه مبارک؛ از ملاعمر تا اشرفغنی»، خبرگزاری جمهور]</ref> | |||
== زیرساختهای قندهار == | |||
=== میدان هوایی (فرودگاه) === | |||
میدان هوایی بینالمللی قندهار بهعنوان میدان هوایی اصلی جنوب افغانستان برای پروازهای داخلی و خارجی فعالیت میکند. همچنین بهعنوان پایگاه بزرگ نظامی حملونقل و دریافت تجهیزات برای نظامیان مستقر در قندهار کاربرد دارد.<ref>[https://www.baryanews.com/amp/معرفی-ولایت-قندهار/ «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا.]</ref> | |||
=== راه زمینی === | |||
قندهار از [[کابل]] ۵۹۵ کیلومتر و از [[هرات]] ۶۴۷ کیلومتر فاصله دارد. از طریق بزرگراه کابل - قندهار به کابل، از طریق شاهراه قندهار - هرات به هرات و از طریق شهر مرزی چمن به کویته پاکستان متصل میشود.<ref>[https://www.baryanews.com/amp/معرفی-ولایت-قندهار/ «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا.]</ref> | |||
=== مراکز صحی === | |||
قندهار دارای ۳ شفاخانه (بیمارستان)، ۲۷ مرکز صحی جامع، ۲۹ مرکز صحی اساسی و ۴۸ مرکز صحی فرعی است.<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۱۳۱.</ref> بر اساس آمار ۱۳۹۹ش تعداد ۵۴۷ دکتر، ۳۲۳ دکتر مرد و ۲۲۴ دکتر زن هم در این بخشها مشغول به طبابت هستند.<ref>«برآورد نفوس کشور: ۱۳۹۹ش»، ۱۳۹۹ش، ص۱۳۷.</ref> | |||
== قندهار در ادبیات و هنر == | |||
=== اشعار شاعران === | |||
[[اقبال لاهوری]]، قندهار را چنین وصف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/iqbal/pas-che-bayad-kard/sh22 اقبال لاهوری، «پس چه باید کرد؟»، وبسایت گنجور.]</ref> | |||
{{شعر جدید | |||
| متن = | |||
قندهار آن کشور مینو سواد\\اهل دل را خاک او خاک مراد | |||
رنگها، بوها، هواها، آبها\\آبها تابنده چون سیمابها | |||
لالهها در خلوت کهسارها\\نارها یخ بسته اندر نارها | |||
کوی آن شهر است ما را کوی دوست\\ساربان بر بند محمل سوی دوست | |||
}} | |||
شاعر دیگری در وصف قندهار چنین سروده است:<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، ۱۳۹۰، ص۳۳۳.</ref> | |||
{{شعر جدید | |||
| متن = | |||
درآمد به آن شهر مینوسرشت\\که ترکانش خوانند گنگ بهشت | |||
هوایی در آن دید چون نوبهار\\پرستشگهی نام آن قندهار}} | |||
=== ضربالمثل === | |||
ضربالمثل «[[سفر قندهار]]» در ادبیات فارسی بهعنوان استعارهای از سفری پرمخاطره، طولانی و نیازمند تدارکات گسترده به کار میرود. این عبارت به موقعیت دورافتاده و راههای صعبالعبور قندهار در گذشته اشاره میکند که طی آن مسافران با چالشهای طبیعی و امنیتی متعددی رو به رو میشدند. بر اساس مستندات تاریخی، خاستگاه این ضربالمثل به لشکرکشیهای نظامی بهویژه حمله نادرشاه افشار به قندهار در قرن هجدهم میلادی بازمیگردد. این لشکرکشی که با آمادهسازی نیروهای عظیم و پیچیده همراه بود، در حافظهٔ جمعی به نمادی از آمادگی برای انجام مأموریتهای دشوار تبدیل شد.<ref>[https://magerta.ir/culture/literature/travel-to-kandahar-meaning-proverb/#:~:text=معنا%20و%20مفهوم%20حکایت%20قدیمی، المثل%20ماگرتا%20همراه%20ما%20باشید. «معنی ضربالمثل سفر قندهار»، وبسایت مجلۀ اینترنتی ماگرتا.]</ref> | |||
=== فیلم سینمایی === | |||
فیلم سینمایی [[سفر قندهار (فیلم)|سفر قندهار]] (۱۳۷۹ش) به کارگردانی محسن مخملباف، اثری سینمایی با همکاری تولید [[ایران]] و [[فرانسه]] است که داستانی بهطور عمیق انسانی را در بستر بحران افغانستان روایت میکند. فیلم داستان «نفس» را دنبال میکند؛ زنی افغانستانیتبار مقیم کانادا که برای نجات خواهر خود که در قندهار قصد خودکشی دارد به افغانستان سفر میکند. این سفر او را به قندهار میکشاند که در زمان [[جنگ داخلی]] افغانستان، شهری بسیار خطرناک و دورافتاده و یادآور [[ضربالمثل]] معروف سفر به قندهار بود.<ref>[https://rasekhoon.net/media/show/1558161/فیلم-سینمایی-سفر-قندهار «فیلم سینمایی سفر قندهار»، وبسایت راسخون.]</ref> | |||
== مشاهیر قندهار == | |||
نورجهان همسر جهانگیرشاه، میرویس هوتک (بنیانگذار سلسلهٔ هوتکیان)، احمد شاه درانی (بنیانگذار امپراتوری درانی)، دوستمحمد خان (بنیانگذار سلسله بارکزائی)، محمدایوب خان (فاتح نبرد میوند)،<ref>[https://www.baryanews.com/amp/معرفی-ولایت-قندهار/ «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا.]</ref> عبدالحی حبیبی، مولوی احمد قندهاری، محمدحسین طالب قندهاری، علامه عبدالحق قندهاری، غلاممحمد طرزی،<ref>[https://hamsenfi.com/معرفی-ولایت-قندهار-افغانستان.html ماهوره، «معرفی ولایت قندهار افغانستان»، همصنفی سایت دانشجویان افغانستان.]</ref> محمدآصف محسنی قندهاری،<ref>[https://fa.wikishia.net/view/محمدآصف_محسنی_قندهاری «محمدآصف محسنی قندهاری»، ویکیشیعه.]</ref> حامد کرزی و محمدحسن مولویقندهاری از چهرههای نامدار قندهار هستند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/4669040/گذری-درقندهار-اشرفالبلاد-شاه-احمدابدالی «گذری در قندهار، اشرفالبلاد شاه احمدابدالی»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | |||
* «اختلافات داخلی طالبان در افغانستان؛ پایتخت در کابل و قدرت در قندهار/ گزارش شفقنا»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش. | |||
* استرآبادی، سیدحسین، تاریخ سلطانی از شیخ صفی تا شاه صفی، تهران، علمی، ۱۳۶۶ش. | |||
* اقبال لاهوری، محمد، «پس چه باید کرد؟»، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ فروردین ۱۴۰۲ش. | |||
* انصاری، قندهار بعد از اسلام تا پایان عصر صفوی، قم، مجلسی، ۱۳۸۰ش. | |||
* بارتولد، واسیلی، تذکره جغرافیای تاریخی ایران، ترجمهٔ حمزه سردادور، تهران، چاپخانه اتحادیه تهران ۱۳۰۸ش. | |||
* برهمن، چندربهان، چهارچمن، دهلی نو، مرکز تحقیات راینی فرهگی جمهوری الامی ایران، ۱۳۸۵ش. | |||
* «بزرگترین تجمع ملاهای افغان در فتوای جهاد علیه ربانی»، وبسایت شبکه اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۸ش. | |||
* «تجلیل عید سعید فطر در قندهار»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش. | |||
* تقیزاده، محمدرضا، «قندهار؛ ولایتی با معماری زیبا در افغانستان»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۳ اسد ۱۴۰۰ش. | |||
* «توسعه صنعت پرورش ماهی در قندهار»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۹ش. | |||
* «جغرافیای تشیع در افغانستان»، وبسایت افق نوین، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۳ش. | |||
* جهانبخت، سیدحمید، سفر قندهار، تهران، صراطالمستقیم، نورالعطیه، ۱۳۸۹ش. | |||
* جیلانی، غلام، جغرافیای ولایات افغانستان، کابل، اریک، ۱۳۷۹ش. | |||
* حمیدی، سمیه و یوسفزهی ناصر، «ایران و مسئله هرات و قندهار در دورهٔ قاجار) طی سالهای ۱۸۵۶–۱۷۹۴ م)»، مجلهٔ تاریخ روابط خارجی، شمارهٔ ۶۴، ۱۳۹۴ش. | |||
* «خدمات فرهنگی - اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۰ش. | |||
* «خرقه منتسب به پیامبر اکرم»، خبرگزاری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۴ش. | |||
* «رسم و رواج مردم قندهار در سال نو»، خبرگزاری فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۲ش. | |||
* «روزانه ۱۵۰ هزار لیتر شیر در ۱۰۰۰ فارم گاوداری در هلمند و کندهار تولید میشود»، وبسایت سلام وطندار، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۴۰۳ش. | |||
* «زیارت خرقه شریف»، وبسایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش. | |||
* «زیارتگاه خرقه پیامبر در قندهار»، وبسایت خبرگزای پارس تودی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۳۹۵ش. | |||
* «ساخت مدارس دینی بهجای مکتب»، خبرگزاری صدای شهروند، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش. | |||
* شریفی، محمداجمل، «معلومات در مورد ولایت بدخشان»، وبلاگ علوم اجتماعی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۰ش. | |||
* عظیمی، محمدعظیم، افغانستان و نقاط شگفتانگیز آن، کابل، الهدی، ۱۳۹۰ش. | |||
* علیآبادی، علیرضا، جامعه و فرهنگ افغانستان، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری و انتشاراتی بینالمللی الهدی، ۱۳۹۵ش. | |||
* «عید قربان از اعیاد گرامی مسلمانان است/ این عید با آیین خاص و شکوه ویژه تجلیل میشود»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۴۰۲ش. | |||
* «فیلم سینمایی سفر قندهار»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۳۹۹ش. | |||
* «گذری در قندهار، اشرفالبلاد شاه احمدابدالی»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۲ش. | |||
* گروسه، رنه، امپراطوری سحرانوردان، ترجمهٔ عبدالحسین میکده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴ش. | |||
* «لایق اداره ولایت قندهار چه کسی است؟»، شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۳ش. | |||
* ماهوره، ثریا، «معرفی ولایت قندهار افغانستان»، همصنفی سایت دانشجویان افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ جدی۱۳۹۹ش. | |||
* «محمدآصف محسنی قندهاری»، ویکیشیعه، تاریخ درج مطلب: ۷ اوت ۲۰۱۹م. | |||
* محمدی، احمد، «معرفی ولایت قندهار»، وبسایت سیستممعلوماتی و گردشگری افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ حوت ۱۳۹۶ش. | |||
* مددی، عبدالوهاب، سرگذشت موسیقی معاصر افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۹۰ش. | |||
* «مرکز خبرنگاران افغانستان: صدای زنان در رسانههای قندهار به گونه کامل منع شد»، وبسایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۴۰۳ش. | |||
* «معرفی ولایت قندهار»، خبرگزاری بریا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۴۰۱ش. | |||
* «معنی ضربالمثل سفر قندهار»، وبسایت مجلهٔ اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۲۸ مرداد ۱۴۰۴ش. | |||
* منصوری مقدم، محمد و دیگران، «اهمیت استراتژیک قندهار و تأثیر آن بر روابط صفویان با گورکانیان هند (دوره سلطنت شاه عباس اول)»، مجلهٔ تاریخ روابط خارجی، شمارهٔ ۸۹، ۱۴۰۰ش. | |||
* «نمایش عمومی خرقه مبارک؛ از ملاعمر تا اشرفغنی»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب:۲۲ خرداد ۱۳۹۷ش. | |||
* یمین، محمدحسین، افغانستان تاریخی، کابل، سعید، ۱۳۸۰ش. | |||
* «ولایت قندهار»، وبسایت شبکهٔ اطلاعرسانی افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۷ مرداد ۱۴۰۴ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
