شب یلدا: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:یلدا.jpg|جایگزین=حافظ‌خوانی خانوادگی در شب یلدا|بندانگشتی|جلسه حافظ‌خوانی خانوادگی در شب یلدا]]

'''{{درشت|شب یلدا}}'''؛ شبانگاه انقلاب زمستانی و نویدبخش روزهای بلندتر.

شب یلدا، بلندترین شب سال، در فرهنگ ایرانی نماد زایش خورشید و آغاز روزهای روشن است و با مهمانی خانوادگی، خوردن آجیل، میوه‌های فصل و خواندن [[دیوان حافظ]] یا شاهنامه جشن گرفته می‌شود. در مناطق مختلف ایران، رسوم ویژه‌ای مانند [[چله|چله‌نشینی]]، فال سوزن، نقل‌اندازی و تهیه «خوانچه چله» برای نوعروس‌ها رایج است که نشان‌دهنده همدلی، مهربانی و پیوند میان خانواده‌هاست. این شب در ادبیات فارسی نیز جایگاهی ویژه دارد و شاعران از آن برای بیان طولانی بودن شب، سیاهی فراق و [[زیبایی]] زلف یار بهره برده‌اند.

== مفهوم‌شناسی شب یلدا ==

[[پرونده:یلدا1.jpg|300px|thumb|left|مهمانی شب یلدا با حضور بزرگان خانواده]]

«یلدا»، واژه‌ای سریانی به‌معنای زایش است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز می‌شود؛ از این‌رو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده و «شب چلّه» نام گرفته است. ایرانیان بر اساس آیینی کهن، این شب را [[جشن]] می‌گیرند و مهمانی خانوادگی برگزار می‌کنند. خانواده‌های ایرانی برای [[جشن شب یلدا]]، [[آجیل]] و انواع خوراکی‌ها و میوه‌ها، به‌ویژه [[انار]] و هندوانه را آماده می‌کنند و تا پاسی از شب، به داستان‌ها و خاطرات بزرگان [[خانواده]]، گوش می‌سپارند و گاهی دیوان حافظ و [[شاهنامه]] می‌خوانند.

== شب چلّه ==

[[پرونده:یلدا2.jpg|300px|thumb|left|سفره شب یلدا]]

ایرانیان، فردای شب یلدا را «خور روز» و «دی‌گان» می‌خواندند<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و نام‌گذاری شب چله از آن‌رو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست [[زمستان]] را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. ایرانیان، نخستین روز دی‌ماه را «خرم‌روز» نیز می‌گفتند زیرا با سپری شدن طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی می‌دهد. روشنی روز، تابش خورشید و [[اعتدال]] هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانه‌ای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.</ref>

== خوان یلدا ==

در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و افراد خانواده به گرد آن جمع می‌شوند و از این راه بر [[مهربانی]] و همدلی خانواده می‌افزایند و ناراحتی‌ها و کینه‌ها را از دل می‌زدایند. در سفره یلدا، [[خوراک]]‌ها و نوشیدنی‌هایی گذاشته می‌شود تا شکرانه‌ای بر نعمت‌های خداوند باشد که در طول سال به آدمیان داده است. ایرانیان در شب یلدا با جشن و [[شادی]] و چشیدن مزه‌ها وخوردنی‌های گوناگون می‌کوشیدند تا عمر طولانی‌ترین شب سال را به‌سر آورند و بالا آمدن خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی طولانی را بنگرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83996/از-%C2«ÛŒÙ„دا%C2»-بیاموزیم افشین‌نسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

== شب یلدا در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی ==

[[پرونده:یلدا۱.jpg|جایگزین= «کف‌زنی» سرگرمی و خوراکی شب چله گنابادی‌ها|بندانگشتی|«کف‌زنی» سرگرمی و خوراکی شب چله گنابادی‌ها]]

خرده‌فرهنگ‌های ایرانی در مناطق گوناگون، [[آداب]] و رسوم ویژه‌ای برای شب چله دارند. در [[خراسان]] از مراسم شب چله با عنوان چله‌نشینی یاد می‌کنند و در گذشته، لبو، [[شلغم]] و شیرینی مخصوصی به‌نام «کَف» را برای این شب آماده می‌کردند. [[شیراز|شیرازی‌ها]] حافظ‌خوانی در شب چله را فراموش نمی‌کنند و سفره‌ای رنگارنگ با انواع خوراکی‌ها در این شب می‌گسترانند. همدانی‌ها فال سوزن می‌گرفتند و گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا می‌نهادند. جمع شدن دور [[کرسی]] و «نَقل‌اندازی» (تعریف داستان‌های شفاهی) در گرگان و شب‌چَره (میوه‌های سرخ‌رنگ) و سبزی‌پلو با ماهی در قزوین نیز در شب چله رایج است.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>

== شب یلدای عروس ==

در مناطق مختلف [[ایران]] برای نوعروس‌ها در شب یلدا، رسمی ویژه وجود دارد؛ خانواده داماد در این شب، برای نوعروس‌شان هدیه‌هایی را آماده کرده و به خانه او می‌برند. «خوانچه چله» یا هدیه‌های «شب‌چله‌ای» را در سینی‌های بزرگی به‌نام «طبق» قرار می‌دهند. خانواده داماد، طبق‌ها را روی سر گرفته و راهی [[خانه]] عروس می‌شوند. خوانچه چله معمولاً شامل این موارد است: چند نوع [[آجیل]] و میوه‌های تزئین شده؛ نقل، شیرینی و کله قند؛ یک قواره پارچه خوش‌رنگ و شاد؛ لباس زمستانی، کفش و کیف؛ قطعه‌ای [[طلا]] و گاهی یک [[دیوان حافظ]]. تزئین ویژهٔ [[هدیه]] شب یلدای عروس با توری‌ها و پارچه‌های رنگارنگ و روبان‌های قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو [[خانواده]] وجود دارد و در این شب، تقویت می‌شود.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>

بسیاری از شاعران پارسی‌گوی، یلدا را برای تشبیه و استعاره به‌کار برده‌اند؛ آن‌ها زلف یار و روز هجران را از حیث سیاهی و درازی به شب یلدا تشبیه کرده‌اند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> نخستین بهره‌گیری از واژهٔ یلدا را می‌توان در سروده‌های [[عنصری بلخی]] یافت.<ref>[https://ganjoor.net/onsori/oghat/sh7/ عنصری، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، قطعه 7، در وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}

[[حافظ]] نیز بیت زیبایی در این رابطه دارد:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh232 حافظ، غزلیات، غزل شماره 232، در وب‌سایت گنجور.]</ref>

{{شعر|نستعلیق}}

{{ب|صحبت حکام ظلمت شب یلداست|نور ز خورشید جوی بو که برآید}}

{{پایان شعر}}

{{پایان نستعلیق}}

[[سعدی شیرازی|سعدی]] نیز چنین سروده:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh112 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل 112، در وب‌سایت گنجور.]</ref>

{{ب|نظر به روی تو هر بامداد، نوروزی است|شب فراق تو هر شب که هست، یلدایی است}}

{{پایان شعر}}

{{پایان نستعلیق}}

[[عبید زاکانی]] از واژه یلدا این‌چنین استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/obeyd/divan-obeyd/robaee-obeyd/sh34 عبید زاکانی، دیوان اشعار، رباعیات، رباعی شماره 34، در وب‌سایت گنجور.]</ref>

{{ب|ای لعل لبت به دل‌نوازی مشهور|وی روی خوشت به ترک‌تازی مشغول}}

{{ب|با زلف تو قصه‌ای است ما را مشکل|همچون شب یلدا به درازی مشهور}}

{{پایان شعر}}

{{پایان نستعلیق}}

[[صائب تبریزی]]، برای اشاره به زلف یار به‌سراغ واژه یلدا رفته است:<ref>[https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh3537 صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 3537، در وب‌سایت گنجور.]</ref>

  {{آغاز نستعلیق}}

{{شعر|نستعلیق}}

{{ب|می‌کند زلف دراز تو به دل‌های حزین |آنچه با خسته روانان شب یلدا نکند}}

{{پایان شعر}}

{{پایان نستعلیق}}

* افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.

* دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.