+ رده:مصورسازی (هاتکت) |
|||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =شب یلدا.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =سفرهٔ شب چله | |||
| image_alt =سفرهٔ شب چله | |||
| فایل پادکست = | |||
| حجم فایلپادکست = | |||
| تاریخ پادکست = | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''{{درشت|شب یلدا}}'''؛ بلندترین شب سال. | '''{{درشت|شب یلدا}}'''؛ بلندترین شب سال. | ||
| خط ۶: | خط ۳۶: | ||
شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته میشود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز میشود؛ از اینرو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشهٔ عربی<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> و برخی دیگر، دارای ریشهٔ سریانی دانستهاند؛<ref>[https://natakallam.com/shabe-yalda-the-longest-night-of-the-year/ "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year".نتکلّم.]</ref><ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> اما همگی معنای آن را زایش، گفتهاند.<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش.</ref> در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص60.</ref> | شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته میشود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز میشود؛ از اینرو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشهٔ عربی<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> و برخی دیگر، دارای ریشهٔ سریانی دانستهاند؛<ref>[https://natakallam.com/shabe-yalda-the-longest-night-of-the-year/ "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year".نتکلّم.]</ref><ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> اما همگی معنای آن را زایش، گفتهاند.<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش.</ref> در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص60.</ref> | ||
شب یلدا که به آن شب چله نیز میگویند،<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، 1387ش، ص60.</ref> با نامهای دیگری همچون زایش مِهر بهمعنای تولد خورشید، شب چیله و شب چهل نیز شناخته میشود.<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> در افغانستان به آن، شب دیجور نیز گفته میشود که بهمعنای شب تاریک و سیاه است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه دیجور.</ref> نامگذاری شب چله از آنرو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست [[زمستان]] را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیدهاند. ایرانیان، فردای شب یلدا را «دیگان»، «خور روز» و «خرمروز» میگفتند،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> زیرا با سپریشدن طولانیترین شب سال، نوید روشنایی میدهد. روشنی روز، تابش خورشید و [[اعتدال]] هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانهای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.</ref> | شب یلدا که به آن شب چله نیز میگویند،<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، 1387ش، ص60.</ref> با نامهای دیگری همچون زایش مِهر بهمعنای تولد خورشید، شب چیله و شب چهل نیز شناخته میشود.<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> در افغانستان به آن، شب دیجور نیز گفته میشود که بهمعنای شب تاریک و سیاه است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه دیجور.</ref> نامگذاری شب [[چله]] از آنرو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست [[زمستان]] را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیدهاند. ایرانیان، فردای شب یلدا را «دیگان»، «خور روز» و «خرمروز» میگفتند،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> زیرا با سپریشدن طولانیترین شب سال، نوید روشنایی میدهد. روشنی روز، تابش خورشید و [[اعتدال]] هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانهای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.</ref> | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
| خط ۱۳: | خط ۴۳: | ||
در نیمهٔ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژهٔ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط [[ابوریحان بیرونی]] به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا بهعنوان طولانیترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارهٔ طولانیترین شب سال بهعنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگهای فارسی نیز بههمین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا بهتدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسیزبانان شد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص68.</ref> | در نیمهٔ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژهٔ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط [[ابوریحان بیرونی]] به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا بهعنوان طولانیترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارهٔ طولانیترین شب سال بهعنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگهای فارسی نیز بههمین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا بهتدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسیزبانان شد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص68.</ref> | ||
امروزه، شب یلدا یا شب چله بهعنوان درازترین شب سال، مصادف با ۳۰ آذر و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزهٔ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانهها هجوم میآورد، اما با روشنکردن آتش و شبزندهداری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانهها دور میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/doc/download.php?versionID=61129 «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، UNESCO.]</ref> | امروزه، شب یلدا یا شب چله بهعنوان درازترین شب سال، مصادف با [[۳۰ آذر]] و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزهٔ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانهها هجوم میآورد، اما با روشنکردن آتش و شبزندهداری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانهها دور میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/doc/download.php?versionID=61129 «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، UNESCO.]</ref> | ||
== جشن شب یلدا == | == جشن شب یلدا == | ||
{{اصلی|جشن شب یلدا}} | {{اصلی|جشن شب یلدا}} | ||
جشن شب یلدا، آیین کهن ایرانی و فرهنگهای پیرامون آن است که با گردهماییهای صمیمانه خانوادهها در کنار کرسی یا سفرهای رنگین، یادآور باور به پیروزی نور بر تاریکی و آغاز دوبارهٔ زندگی است. از خوردن هندوانه و انار که نماد شادابی و برکتاند تا خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ که پیوندی با ادب و هویت ملی برقرار میکند، روایتی از مهر، امید و همدلی را زنده نگه میدارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-ÛÙدا-بÙÛادÛ-جاÙÛداÙ-در-ÙرÙÙÚ¯-Ù-تÙ
دÙ-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> چه در کوچهپسکوچههای خراسان با مراسم کفزنی، چه در سفرههای شیراز با نغمههای | [[پرونده:جشن شب یلدا.jpg|جایگزین=دورهمی خانواده ایرانی در جشن شب یلدا|بندانگشتی|دورهمی خانواده ایرانی در جشن شب یلدا]] | ||
جشن شب یلدا، آیین کهن ایرانی و فرهنگهای پیرامون آن است که با گردهماییهای صمیمانه خانوادهها در کنار کرسی یا سفرهای رنگین، یادآور باور به پیروزی نور بر تاریکی و آغاز دوبارهٔ زندگی است. از خوردن هندوانه و [[انار]] که نماد شادابی و برکتاند تا [[شاهنامهخوانی|خواندن شاهنامه]] و گرفتن [[فال حافظ]] که پیوندی با ادب و [[هویت ملی]] برقرار میکند، روایتی از مهر، امید و همدلی را زنده نگه میدارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-ÛÙدا-بÙÛادÛ-جاÙÛداÙ-در-ÙرÙÙÚ¯-Ù-تÙ
دÙ-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> چه در کوچهپسکوچههای [[خراسان]] با مراسم کفزنی، چه در سفرههای [[شیراز]] با نغمههای [[حافظ]]، چه در فرستادن [[خوانچه شب یلدا|خوانچه]] برای تازهعروسان و چه در گوشهوکنار جهان، جشن یلدا رنگ و بوی محلی گرفته و با آیینهای گوناگون همراه شده است؛ اما در همهٔ این تنوع، یک چیز مشترک است: گرامیداشت [[خانواده]]، قدردانی از نعمتها و شور و شوقی که در دل طولانیترین شب سال، نوید روشنایی را میدهد.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایتهای شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وبسایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref><ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref><ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «ادابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه.]</ref> | |||
== شب یلدا در ادبیات فارسی == | == شب یلدا در ادبیات فارسی == | ||
| خط ۲۸: | خط ۵۹: | ||
{{آغاز نستعلیق}}{{شعر جدید|شاعر = [[حافظ]]<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh232 حافظ، غزلیات، غزل شماره 232، در وبسایت گنجور.]</ref>| متن =صحبت حکام ظلمت شب یلداست\\نور ز خورشید جوی بو که برآید}}{{پایان نستعلیق}} | {{آغاز نستعلیق}}{{شعر جدید|شاعر = [[حافظ]]<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh232 حافظ، غزلیات، غزل شماره 232، در وبسایت گنجور.]</ref>| متن =صحبت حکام ظلمت شب یلداست\\نور ز خورشید جوی بو که برآید}}{{پایان نستعلیق}} | ||
{{شعر جدید | {{آغاز نستعلیق}}{{شعر جدید|شاعر = [[سعدی شیرازی|سعدی]]<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh112 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل 112، در وبسایت گنجور.]</ref>| متن =نظر به روی تو هر بامداد، نوروزی است\\شب فراق تو هر شب که هست، یلدایی است}}{{پایان نستعلیق}} | ||
| شاعر =[[سعدی شیرازی|سعدی]]<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh112 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل 112، در وبسایت گنجور.]</ref> | |||
| متن = | |||
{{شعر جدید | {{آغاز نستعلیق}}{{شعر جدید|شاعر = [[عبید زاکانی]]<ref>[https://ganjoor.net/obeyd/divan-obeyd/robaee-obeyd/sh34 عبید زاکانی، دیوان اشعار، رباعیات، رباعی شماره 34، در وبسایت گنجور.]</ref>| متن = | ||
| شاعر =[[عبید زاکانی]]<ref>[https://ganjoor.net/obeyd/divan-obeyd/robaee-obeyd/sh34 عبید زاکانی، دیوان اشعار، رباعیات، رباعی شماره 34، در وبسایت گنجور.]</ref> | ای لعل لبت به دلنوازی مشهور\\وی روی خوشت به ترکتازی مشغول | ||
| متن = | با زلف تو قصهای است ما را مشکل\\همچون شب یلدا به درازی مشهور}}{{پایان نستعلیق}} | ||
{{شعر جدید | {{آغاز نستعلیق}}{{شعر|نستعلیق}}{{شعر جدید|شاعر = [[صائب تبریزی]]<ref>[https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh3537 صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 3537، در وبسایت گنجور.]</ref>|متن =میکند زلف دراز تو به دلهای حزین\\آنچه با خسته روانان شب یلدا نکند}}{{پایان شعر}}{{پایان نستعلیق}} | ||
| شاعر =[[صائب تبریزی]]<ref>[https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh3537 صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 3537، در وبسایت گنجور.]</ref> | |||
| متن = | |||
== ثبت جهانی یلدا == | == ثبت جهانی یلدا == | ||
یونسکو در هفدهمین جلسهٔ کمیتهٔ بینالدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را بهطور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد<ref>[https://aamajnews24.com/yalda-2/ "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan", Aamaj News.]</ref> و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته بهویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار میشود.<ref>[https://www.tehrantimes.com/news/455964/Iran-eyes-UNESCO-status-for-Yalda-celebration-by-2022 "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022", TEHRAN TIMES.]</ref> پیش از آن، آیین شب یلدا در ۲۹ آذر ۱۳۸۷ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.<ref>«[https://icro.ir/Archive/-ثبت(-شب-چله-ی-ایرانی)-در-میراث-ناملموس-جهانی/6206 ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی]»، وبسایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.</ref> | [[یونسکو]] در هفدهمین جلسهٔ کمیتهٔ بینالدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را بهطور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد<ref>[https://aamajnews24.com/yalda-2/ "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan", Aamaj News.]</ref> و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته بهویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار میشود.<ref>[https://www.tehrantimes.com/news/455964/Iran-eyes-UNESCO-status-for-Yalda-celebration-by-2022 "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022", TEHRAN TIMES.]</ref> پیش از آن، آیین شب یلدا در [[۲۹ آذر]] ۱۳۸۷ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] ثبت شده بود.<ref>«[https://icro.ir/Archive/-ثبت(-شب-چله-ی-ایرانی)-در-میراث-ناملموس-جهانی/6206 ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی]»، وبسایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.</ref> | ||
== جستارهای وابسته == | |||
* [[چله]] | |||
* [[جشن شب یلدا]] | |||
* [[خوانچه شب یلدا]] | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۹۹: | خط ۱۱۶: | ||
{{پایان چپچین}} | {{پایان چپچین}} | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
[[رده:مصورسازی]] | |||
