جشن شب یلدا: تفاوت میان نسخه‌ها

جشن شب یلدا آیینی کهن در [[فرهنگ ایرانی]] و فارسی‌زبانان است که در پایان [[آذرماه]] برگزار شده و به‌عنوان یک مناسبت فرهنگی و اجتماعی شناخته می‌شود. این جشن با گردهمایی خانوادگی، تکریم بزرگ‌ترها، صرف خوراکی‌های نمادین و اجرای سنت‌هایی چون شعرخوانی و روایت‌های محلی همراه است و در طول تاریخ با فرهنگ‌های گوناگون نواحی مختلف درآمیخته است. یلدا افزون بر پیوندهای تقویمی، به‌عنوان نمادی فرهنگی از همبستگی اجتماعی، امید و بازآفرینی پیوندهای انسانی در جامعهٔ ایرانی تداوم یافته و بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این حوزه به‌شمار می‌رود. این جشن در سال ۲۰۰۸م در فهرست [[آثار ملی ایران]] ثبت شد و در سال ۱۴۰۱ش نیز به‌طور مشترک از سوی [[ایران]] و [[افغانستان]] در فهرست [[میراث فرهنگی ناملموس]] یونسکو جای گرفت.

جشن شب یلدا ریشه در سنت‌های ایران باستان دارد. واژهٔ «یلدا» از زبان سریانی گرفته شده و به معنای میلاد و زایش است<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ «یلدا».]</ref> که در تفاسیر تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند خورده است. این آیین در چارچوب گاه‌شمار خورشیدی و دگرگونی‌های فصلی شکل گرفته و به‌تدریج به‌عنوان یک جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> با گذشت زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی آن کمرنگ شد، اما این جشن که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافته است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99092519793/فلسفه-کامل-شب-یلدا-در-فرهنگ-ایرانیان «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

جشن شب یلدا در طی سده‌ها به‌عنوان یکی از پایدارترین آیین‌های فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمان‌بندی سالانهٔ جوامع کشاورزی است؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیت‌های زراعی کاهش می‌یافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار خویشاوندان فراهم می‌کرد.<ref>تلیانی، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص12.</ref> افزایش تدریجی روشنایی پس‌از بلندترین شب سال، نشانهٔ آغاز چرخه‌ای نو در طبیعت است و این پدیده طبیعی در سنت‌های اسطوره‌ای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا به‌عنوان نمادی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این شب، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref>

جشن شب یلدا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دوره‌های گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در فرهنگ عمومی جامعه بازتولید شده است. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوه‌ای از تکریم [[سالمندان]] و تقویت [[صله‌رحم]] به‌شمار رفته و زمینه‌ای برای انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم آورده است؛<ref>شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص23.</ref> ازاین‌رو، یلدا کارکردی هویت‌بخش و جامعه‌پذیرانه یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> همچنین در برخی روایت‌های تاریخی، به جنبه‌هایی مانند تأکید نمادین بر [[همبستگی اجتماعی|همبستگی]] و برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده می‌پوشیدند و فرمان‌دادن و جنگ‌کردن ممنوع بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی.]</ref><ref>شایسته‌رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص103.</ref>

در این رویداد، هویت فرهنگی، طبیعت، مهمان‌نوازی، احترام به زنان، دوستی، تنوع فرهنگی و همزیستی مسالمت‌آمیز گرامی داشته می‌شود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref> دیدوبازدید خانوادگی، شب‌نشینی، تفأل و قصه‌خوانی از دیگر مزایایی است که این شب به‌همراه دارد.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref>

شب‌نشینی و مهمانی

جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از آیین‌های مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته‌اند. مهم‌ترین جلوهٔ این آیین‌ها گردهمایی خانوادگی و برپایی شب‌نشینی است که در آن خوراکی‌هایی مانند هندوانه، خربزه، میوه‌های خشک، [[آجیل]] و شیرینی مصرف می‌شود؛ در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکی‌ها نماد [[برکت]] و فراوانی دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بام‌ها نیز به‌عنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref>

ایرانیان بر اساس آیینی کهن، این شب را [[جشن]] می‌گیرند و مهمانی خانوادگی برگزار می‌کنند. خانواده‌های ایرانی برای [[جشن شب یلدا]]، [[آجیل]] و انواع خوراکی‌ها و میوه‌ها، به‌ویژه [[انار]] و هندوانه را آماده می‌کنند و تا پاسی از شب، به داستان‌ها و خاطرات بزرگان [[خانواده]]، گوش می‌سپارند و گاهی دیوان حافظ و [[شاهنامه]] می‌خوانند. در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و افراد خانواده به گرد آن جمع می‌شوند و از این راه بر [[مهربانی]] و همدلی خانواده می‌افزایند و ناراحتی‌ها و کینه‌ها را از دل می‌زدایند. در سفره یلدا، [[خوراک|خوراک‌ها]] و نوشیدنی‌هایی گذاشته می‌شود تا شکرانه‌ای بر نعمت‌های خداوند باشد که در طول سال به آدمیان داده است. ایرانیان در شب یلدا با جشن و [[شادی]] و چشیدن مزه‌ها وخوردنی‌های گوناگون می‌کوشیدند تا عمر طولانی‌ترین شب سال را به‌سر آورند و بالا آمدن خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی طولانی را بنگرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83996/از-%C2«ÛŒÙ„دا%C2»-بیاموزیم افشین‌نسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

شب‌نشینی شب یلدا از مهم‌ترین رسوم در افغانستان است، این شب‌نشینی را می‌توان جشن گردهمایی خانواده‌ها دانست که خویشاوندان نزد بزرگ خاندان جمع می‌شوند.<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، 1387ش، ص60.</ref> جشن، شادی و خوردن میوه، شیرینی و تنقلات از آیین‌های شب یلدا است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10.</ref> بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دست‌های خود را بالا برده و آمین می‌گویند.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref>

شعر‌خوانی و قصه‌گویی

[[شاهنامه‌خوانی]]، خواندن غزل‌هایی از [[دیوان حافظ]] کارکردی سرگرم‌کننده و فرهنگی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-یلدا-بنیادی-جاویدان-در-فرهنگ-و-تمدن-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> در دورهٔ معاصر، اهدای [[کتاب]] یا بسته‌های خوراکی در محیط‌های خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوه‌های برگزاری این جشن تبدیل شده است.<ref>[https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>

در این شب، کتاب شعر و قصه‌های حماسی و اساطیری به‌ویژه شاهنامه، خوانده می‌شود. در گذشته شاعران در این شب اشعار خود را در مجالس خوانده و این رسم تا حدودی باقی ‌مانده است، به‌طوری‌که خانۀ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژۀ شب یلدا را با قصه‌گویی و شعرخوانی گرامی می‌دارد. در کنار شاهنامه، خوانش حملۀ حیدری که مجموعۀ اشعاری در مدح امام علی است در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است.<ref>[https://www.talab.org/art/history/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7.html «آداب و رسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، تالاب.]</ref>  در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتاب‌خوانی در این شب پررنگ‌تر بود.<ref>شایسته‌رخ، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص18.</ref>  حافظ‌خوانی نیز در این شب، میان مردم افغانستان، همچون عید نوروز، رایج است.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref>

 

 

 

از آیین‌های مرتبط با این جشن، رسم «[[خوانچه چله|خوانچهٔ چله]]» برای تازه‌عروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی شامل میوه، شیرینی، [[پوشاک]]، [[زیورآلات]] و دیوان حافظ به خانهٔ [[عروس]] می‌برند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی می‌شود.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref>

 

در مناطق مختلف [[ایران]] برای نوعروس‌ها در شب یلدا، رسمی ویژه وجود دارد؛ خانواده داماد در این شب، برای نوعروس‌شان هدیه‌هایی را آماده کرده و به خانه او می‌برند. «خوانچه چله» یا هدیه‌های «شب‌چله‌ای» را در سینی‌های بزرگی به‌نام «طبق» قرار می‌دهند. خانواده داماد، طبق‌ها را روی سر گرفته و راهی [[خانه]] عروس می‌شوند. خوانچه چله معمولاً شامل این موارد است: چند نوع [[آجیل]] و میوه‌های تزئین شده؛ نقل، شیرینی و کله قند؛ یک قواره پارچه خوش‌رنگ و شاد؛ لباس زمستانی، کفش و کیف؛ قطعه‌ای [[طلا]] و گاهی یک [[دیوان حافظ]]. تزئین ویژهٔ [[هدیه]] شب یلدای عروس با توری‌ها و پارچه‌های رنگارنگ و روبان‌های قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو [[خانواده]] وجود دارد و در این شب، تقویت می‌شود.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>

 

از دیگر رسوم متداول این شب در افغانستان بردن هدیه برای نوعروسان است که هنوز زندگی مشترک خود را آغاز نکرده‌اند. شب چلهای شامل هدیه و انواع خوراکی و شیرینی است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص12.</ref>  به این هدیه شب یلدا در افغانستان خوانچه نیز گفته می‌شود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، 1361ش، ص566.</ref>  در افغانستان خانوادۀ داماد برای عروس خود، لباس‌های زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکی‌هایی همچون زولبیا، ماهی، میوه‌های فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانۀ پدر عروس می‌برند.<ref>[https://idat.ir/@beytoote/4747-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «رسوم شب یلدا در افغانستان»، ایدات.]</ref>

 

 

تفأل زدن به قرآن و حافظ از دیگر مراسم‌های این شب است، دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را نحس می‌دانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملۀ سیاهی اهریمن به فرشتۀ روشنایی است و با ختم قرآن و تفأل به آن، سعی در خنثی کردن این پلیدی داشتند.<ref>شایسته رخ، «شب یلدا و حکایات اسطوره‌ای زمستان»، 1390ش، ص100.</ref>  گرفتن [[فال حافظ]] نیز از رسوم رایج این جشن به‌شمار می‌رود. یکی از سنت‌هایی که در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه ‌شده است خواندن اشعار حافظ و تفأل به دیوان حافظ است. هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز می‌کند و از بزرگ خانواده می‌خواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند، اعتقاد بر این است آنچه در این شعر بیان‌ می‌شود تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.<ref>[https://www.bitlanders.com/blogs/yalda-night-in-afghanistan/58851 "Yalda night in Afghanistan", bitlanders.]</ref>

 

خرده‌فرهنگ‌های ایرانی در مناطق گوناگون، [[آداب]] و رسوم ویژه‌ای برای شب چله دارند. در [[خراسان]] از مراسم شب چله با عنوان چله‌نشینی یاد می‌کنند و در گذشته، لبو، [[شلغم]] و شیرینی مخصوصی به‌نام «کَف» را برای این شب آماده می‌کردند. [[شیراز|شیرازی‌ها]] حافظ‌خوانی در شب چله را فراموش نمی‌کنند و سفره‌ای رنگارنگ با انواع خوراکی‌ها در این شب می‌گسترانند. همدانی‌ها فال سوزن می‌گرفتند و گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا می‌نهادند. جمع شدن دور [[کرسی]] و «نَقل‌اندازی» (تعریف داستان‌های شفاهی) در گرگان و شب‌چَره (میوه‌های سرخ‌رنگ) و سبزی‌پلو با ماهی در قزوین نیز در شب چله رایج است.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>

# '''[[خراسان رضوی]] و [[خراسان جنوبی|جنوبی]]:''' یکی از آیین‌های شاخص این جشن، [[کف‌زنی]] است؛ در این مراسم، ریشهٔ گیاه [[چوبک (گیاه)|چوبک]] را جوشانده و در ظرفی بزرگ می‌ریزند، سپس مردان و جوانان، آن را با چوب‌های مخصوص آن‌قدر هم می‌زنند تا به کف سفت تبدیل شود. کف آماده‌شده با شیرهٔ شیرین و مغزها تزیین و میان مهمانان تقسیم می‌شود. شاهنامه‌خوانی نیز در برخی نواحی رواج دارد.

# '''[[استان اصفهان|اصفهان]]:''' خانواده‌ها در خانه بزرگ‌ترها گرد می‌آیند، سفره‌ای با هندوانه (نماد خورشید)، [[آجیل]] و میوه می‌گسترانند، شاهنامه‌خوانی و فال حافظ انجام می‌شود و گاه برای تازه‌عروس «خوانچه» فرستاده می‌شود.

# '''[[آذربایجان شرقی]] و [[آذربایجان غربی|غربی]]:''' رسم شاخص این منطقه فرستادن خوانچهٔ آراسته برای تازه‌عروس یا نامزد است. در این خوانچه، هندوانه تزیین‌شده، شیرینی و هدایای مختلف قرار می‌دهند که نماد برکت و پیوند خانوادگی است.

# '''[[کردستان]]:''' خانواده‌ها گرد هم می‌آیند و بیشتر غذاهایی مانند دلمه و [[نان سنگک]] برای پذیرایی آماده می‌کنند. شب‌نشینی و گفت‌وگو بخش اصلی مراسم است.

# '''[[استان گلستان|گلستان]] (دشت گرگان):''' در گلستان خانواده‌ها پیرامون کرسی جمع می‌شوند، [[نقل‌اندازی]]<ref>روایت داستان‌های شفاهی.</ref> و شاهنامه‌خوانی انجام می‌شود و از میوه‌های محلی و جنگلی مانند ولیک و کندس و شیرینی‌های بومی پذیرایی می‌کنند.

# '''[[استان فارس|فارس]]:''' سفرهٔ یلدا در [[شیراز]] گسترده و رنگین است. [[حافظ‌خوانی]] رسم اصلی این شب به‌شمار می‌رود و اعضای خانواده با گرفتن فال حافظ و صرف خوراکی‌هایی مانند مرکبات، خرما و رنگینک شب‌نشینی می‌کنند.

# '''[[همدان]]:''' یکی از رسوم شاخص این منطقه [[فال سوزن]] است؛ پس از خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه می‌زند و هر شعر به‌عنوان فال یکی از حاضران تعبیر می‌شود. مصرف گردو، کشمش و تنقلات محلی نیز رایج است.

# '''[[اردبیل]]:''' خانواده‌ها تا پاسی از شب گرد هم می‌نشینند و با خوردن هندوانه، [[انار]] و گاه ماهی‌پلو شب را سپری می‌کنند. برای تازه‌عروس نیز هدایایی همراه با هندوانه تزیین‌شده فرستاده می‌شود.

# '''[[گیلان]]:''' مردم خوردن هندوانه را مایهٔ سلامت در [[زمستان]] می‌دانند. خوراکی محلی «آوکونوس»<ref>ازگیل آب‌انداخته.</ref> از پیش در خمره تهیه می‌شود. در خانواده‌هایی که تازه‌داماد دارند، طَبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیین‌شده برای عروس فرستاده می‌شود.

# '''[[خوزستان]]:''' در برخی مناطق خوزستان روایت افسانه‌ای حضور «قارون» در این شب نقل می‌شود. خانواده‌ها با گردهمایی، شوخی و پذیرایی از آجیل، [[خرما]] و شیرینی شب را به صبح می‌رسانند.

# '''[[قزوین]]:''' «[[شب‌چره]]» شامل میوه‌های خشک و سرخ‌فام میان مهمانان توزیع می‌شود. غذای رایج [[سبزی‌پلو]] با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد.

# '''[[لرستان]]:''' این شب با نام «[[شو اول قاره]]» معروف بوده و آیین شاخص آن [[شال‌اندازی]] است؛ نوجوانان از پشت‌بام همسایه شالی آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی می‌گذارد. «[[گندم‌شیره]]» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشته‌شده تهیه می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>

جشن شب یلدا فراتر از [[ایران]] برگزار شده و در [[ایران فرهنگی]] تنها مناسبتی فصلی نبوده بلکه بازتاب باور به تولد نور و پایان طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی موجب شده این جشن در کشورهای [[آسیای مرکزی]] و دیگر نقاط جهان ادامه یابد. در هر منطقه، آیین‌های باستانی، اسلامی و بومی با ویژگی‌های محلی تلفیق شده و جلوه‌های متنوعی از جشن شب یلدا ایجاد کرده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد؛<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> هرچند جشن شب یلدا در برخی نقاط با نام جشن شب چله یا [[عید نادروغان]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>

|'''[[افغانستان]] (به‌ویژه [[هرات]])'''

|شاهنامه‌خوانی، دیوان حافظ، پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>

|شعرخوانی از [[حافظ]]، [[سعدی]]، [[بیدل]] و [[تلاوت قرآن]] (ترکیب سنت باستانی و اسلامی)<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>

|کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>

|تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با [[کریسمس]] (تولد خورشید، هدیه‌دادن، رنگ سرخ)<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>

|گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، [[دعا]]، حمام زمستانی<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

|دورهم‌نشینی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا می‌کند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

|خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن [[آب]] در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

|حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژی‌های منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

|روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن نان، پنیر و عسل.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

|فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه [[همسایه]] می‌رود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشن‌های آتش.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

|پوشش‌های نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانی‌تر شدن روزها<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

|بیدار ماندن تا سپیده‌دم، آیین‌های مرتبط با نور<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.

* اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.

 

* اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.

* «ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.

* حافظ، شمس‌الدین محمد، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.

* سعدی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.

* مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ‌نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، نامه انسان‌شناسی، دوره 19، شماره 34، 1401ش.

* «یلدا حریف این‌همه سختی شود مگر!»، وب‌سایت موسسه فرهنگی اکو، تاریخ بارگذاری: 6 دی 1400.

* «یلدا یا شب «چله» در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ایرنا، تاریخ بارگذاری: 3 آذر 1400ش.