پیش‌نویس:انغوزه: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|انغوزه (انگوزه)؛}}''' گیاهی برخوردار از خواص دارویی با عصارهٔ تلخ و بوی تند.

انغوزه که گاهی انگوزه یا هینگ نیز گفته می‌شود، صمغی بسیار تند و بدبو است که از ریشه یک گیاه کوهی از تیره چتریان به‌دست می‌آید. این گیاه بیشتر در مناطق خشک [[افغانستان]]، [[ایران]]، هند و آسیای میانه رشد می‌کند. انگوزه تنها یک [[ادویه]] یا [[دارو]] نیست، بلکه بخشی از [[فرهنگ]] و [[تاریخ]] مردم این مناطق به‌شمار می‌آید و کاربردهای بسیار متنوعی در زندگی روزمره و [[سبک زندگی]] آنان داشته است.

نام علمیِ گیاه انغوزه از واژه لاتین foetid به‌معنای بدبو، مشتق شده است. این گیاه در افغانستان به انگوزه،<ref>اخوت و قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ۱۳۸۳ش، ص147.</ref> انغوزه و هینگ بدبو شهرت دارد<ref name=":0">[https://www.mail.gov.af/dr/node/5017 صدیقی، «هینگ افغانستان؛ بی‌نظیر، ارگانیک و پردرآمد»، وب‌سایت وزارت زراعت، آبیاری و مالداری.]</ref> و در مناطق مختلف ایران به نام‌های آنغوزهٔ هراتی، انگژد، انگشت گنده، پترک، هینگ، خوراکما، انگوزاکما، بژ، انگدان، انجدان، کوله پر، آنغوزه کما و کورن کما معروف است. تنوع نام‌های محلی این گیاه در سراسر ایران و افغانستان بیانگر درهم‌تنیدگی آن با خرده‌فرهنگ‌های مختلف است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99051208586/احیاء-آنغوزه-احیاء-فرصتی-اقتصادی «احیاء آنغوزه، احیاء فرصتی اقتصادی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

انغوزه گیاهی علفی، کرک‌دار، چندساله و از خانوادهٔ چتریان است و در طول عمر خود فقط یک‌بار گل می‌دهد و سپس چرخهٔ رویشی آن پایان می‌یابد. ریشهٔ این گیاه راست، گوشتی و ضخیم بوده و مقدار کمی فیبر دارد. درون آن، شیره‌ای تولید و ذخیره می‌شود که با عمل تیغ‌زدن استخراج می‌شود. انگوزه در پنج سال نخست [[زندگی]] خود، تنها دارای برگ‌های بزرگ، گوشتی و بدون دم‌برگ است که به‌صورت خوابیده بر سطح زمین ظاهر می‌شوند. ساقهٔ گیاه که بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ سانتی‌متر طول دارد، زردرنگ، توخالی، منشعب و بدون کرک است و در بخش میانی، قطری در حدود ۱۵ میلی‌متر دارد. گل‌های زردرنگ آن به‌صورت گل‌آذین چتر مرکب شکوفا می‌شوند. چتر در مرحلهٔ میوه‌دهی دارای ۲۰ تا ۲۵ اشعه فاقد کرک است که هر کدام به‌صورت تقریبی ۵ سانتی‌متر طول دارد.<ref>زارع کاریزی و دیگران، «مروزی بر اثرات فارماکولوژی گیاه دارویی آنغوزه»، 1390ش، ص18.</ref>

خاستگاه اصلی انگوزه در استپ‌های ایران و افغانستان است، اما از آسیای میانه تا شبه‌قاره هند نیز به صورت پراکنده می‌روید. مناطق رویش این گیاه در ایران از ناحیهٔ فلات مرکزی و مناطق کویری تا کوه‌های زاگرس و دامنه‌های جنوبی البرز تا کوه‌های مرزی استان هرمزگان را در بر می‌گیرد. این گیاه در نواحی بایر، زمین‌های ماسه‌ای خشک و آهکی گرم می‌روید.<ref>حسینی بمرود و مهدوی، «بررسی برخی خصوصیات اکولوژی گاه دارویی کما آنغوزه؛ مطالعهٔ مورد منطقهٔ سبزوار استان خراسان رضوی»، 1392ش، ص32-33.</ref> پانزده گونهٔ انگوزه از جمله کما یا انغوزهٔ لرستانی، کمای بینالودی و کمای جندقی، بومی ایران هستند.<ref>سلطانی، دایرةالمعارف طب سنتی (گیاهان دارویی)، ۱۳۸۷ش، ج3، ص155.</ref>

گیاه [[انغوزه]] ریشه‌ای بزرگ در زیر زمین دارد، برگ‌ها و ساقهٔ آن که بوی تند و زننده‌ای دارد همه‌ساله سبز شده و رشد می‌کنند. این برگ و ساقه بعد از تکمیل دورهٔ رشد در پایان فصل [[بهار]] بریده شده و ریشهٔ آن در زیرزمین باقی می‌ماند. شیره‌ای که از ریشهٔ گیاه می‌تراود، جمع‌آوری شده و به‌صورت صمغ در [[بازار]]ها به فروش می‌رسد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص397.</ref>

 

فرایند استحصال شیره از گیاه انغوزه، در فواصل زمانی معین، چندین بار تکرار می‌شود. شیرهٔ اول، زرد و خشک است و بعد از استحصال آن، دوباره سر ریشه را برش می‌زنند تا برای دوره دیگری از آن شیره به دست آید.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص397.</ref> بعد از برش دوم شیرهٔ سفیدرنگی بیرون می‌آید. سپس هر پانزده روز یک‌بار، آن را برش می‌زنند و این فرایند تا پایان دورهٔ شیره‌دهی ادامه می‌یابد. هر چه هوا گرم‌تر باشد، گیاه شیرهٔ بیشتری می‌دهد. از گیاه انغوزه تا حدود ۲۵ سال، شیره به دست می‌آید.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص397.</ref>

انغوزه، ریشه‌های عمیق واژه‌شناسی و کاربردهای گستردهٔ دارویی و غذایی در فرهنگ ایرانیان دارد. انگوزه از زمان‌های باستان نزد مردم ایران شناخته‌شده بود و بوی تند آن نوعی رازوارگی را نزد مردم تداعی می‌کرده تا مانند دیگر گیاهان بودار چون [[سیر]] و [[پیاز]] یا دیگر شیره‌ها همچون [[سقز]] و [[کتیرا]] توجه همگان را برانگیزد؛ انگوزه به‌سبب بوی خاص و تعفن‌گونه‌اش، از یک‌سو رمانندهٔ [[جن]]‌ها و دفع‌کنندهٔ پلیدی‌ها و جانوران موذی و از سوی دیگر نوعی محرک و هیجان‌آور حیوانات و حتی انسان، به‌شمار آمده است.<ref>ابریشمی، محمدحسن، انگدان، کما و گونه‌های متناظر، 1388ش، ص33.</ref> این گیاه در عصر [[هخامنشیان]] و [[اشکانیان]] به‌عنوان ادویه در پخت غذا به‌کار می‌رفته و به دیگر نقاط جهان نیز صادر می‌شده است.<ref>ابریشمی، محمدحسن، انگدان، کما و گونه‌های متناظر، 1388ش، ص33.</ref>

در [[طب سنتی ایران|طب سنتی]]، به خاصیت ضدتشنج، قاعده‌آور و ضدکرم به‌ویژه کرمک، در آنغوزه توجه می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، 1367 ش، ج2، ص595.</ref> مردم [[سیستان]]، این گیاه را دارویی همه‌کاره می‌شناسند که هم نیروبخش است و هم آرامش‌دهندهٔ اعصاب، هم مقوی معده و بادشکن است و هم درمانی برای [[اختلال خواب|بی‌خوابی]]، ضعف قلب و [[استرس]]‌های روحی.<ref>مهربان ومراد قلی، گیاهان دارویی منطقهٔ سیستان (گیاهان خودرو)، 1390 ش، ص23.</ref> این خواص دارویی، امروز با تأیید دانش پزشکی مدرن، آنغوزه را به گیاهی تبدیل کرده که یادآور آشنایی پیشینیان با درمان‌های کارآمد است.<ref>مهربان ومراد قلی، گیاهان دارویی منطقهٔ سیستان (گیاهان خودرو)، 1390 ش، ص23.</ref> در سال‌های اخیر دانشمندان ایرانی از گیاه انگوزه، کپسول‌هایی تولید کرده‌اند که در بیماری‌های سیستم ریوی مانند کاهش التهاب‌های ناشی از بیماری کرونا بسیار مؤثر است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3225661/بازار-میلیاردی-آنغوزه-ایرانی-در-دست-هندی-ها «بازار میلیاردی آنغوزه ایرانی در دست هندی‌ها»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref>

انغوزه از دشت‌های [[هرات]] تا کوهپایه‌های شمال و جنوب، مرکز و شرق افغانستان، همواره در [[سبک زندگی]] مردم این کشور نقش داشته است؛ مادران افغانستانی از دیرباز با ترکیب انگوزه و [[عسل]]، دارویی شفابخش برای [[کودک|کودکان]] می‌ساختند و [[سالمند|سالخوردگان]] آن را اکسیر [[جوانی]] می‌دانستند. امروزه کشاورزان افغانستان به کشت و پرورش این گیاه ادامه می‌دهند و انگوزه از مهم‌ترین اقلام گیاهان طبی و صادراتی افغانستان محسوب می‌شود. این گیاه بیش‌تر در [[بلخ]]، [[تخار]]، [[جوزجان]]، [[سمنگان]] و [[بدخشان]] کشت می‌شود.<ref>دپارتمان فارماکوگنوزی دانشگاه کابل، گیاهان دارویی افغانستان: دانش بومی و کاربردها، 1382ش، ص145.</ref> منطقهٔ بلخاب در شمال افغانستان، از مراکز اصلی پرورش گیاه انغوزه در این کشور است و شیرهٔ آن به هند و پاکستان صادر می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص395.</ref>

 

انغوزه در بلخاب، برای دفع کرم معده و مبارزه با نوعی آفت زراعی استفاده می‌شد؛ اما امروزه تمام محصول این گیاه، صادر می‌شود. انغوزه در این محل نسبت به [[تریاک]]، سود بیشتری دارد و به‌همین دلیل مردم در بلخاب به‌ندرت خشخاش کشت می‌کنند. امروزه، در برخی مناطق بلخاب باغ‌های بزرگ میوه را به کشت‌زار انغوزه تبدیل کرده‌اند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص395.</ref>

=== کاشت گیاه انغوزه در افغانستان ===

شیرهٔ انغوزه در چند دههٔ قبل از گیاه خودرو آن در کوه‌ها و بیابان‌ها به دست می‌آمد؛ اما در چند سال اخیر، این گیاه در زمین‌های آبی و گاهی در زمین‌های دیمی کشت می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص395.</ref> کشاورزان ولایت‌های مختلف افغانستان به کشت گیاه انغوزه رو آورده‌اند و معتقدند که درآمد این گیاه در مقایسه با فرآورده‌های [[کشاورزی]] دیگر سود بیشتر دارد.<ref name=":1">[https://tolonews.com/fa/business-184503 «وزارت زراعت: ساحات زیر کشت آنغوزه گسترش می‌یابد»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref> گیاه کاشته‌شده حدود سه سال بعد از تخم‌پاشی شیره می‌دهد و حدود بیست‌وپنج سال عمر می‌کند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص395.</ref> در سال‌های اخیر کاشت گیاه انغوزه به روش گلخانه‌ای در برخی مناطق افغانستان رایج شده است. در این روش، ابتدا نهال این گیاه در گلخانه‌ها پرورش داده شده و سپس در زمین‌های زراعتی کشت می‌شود.<ref>[https://medplant.ir/36236/گياه-دارويي-آنغوزه-کشت-جايگزين-خشخاش-د «گیاه دارویی آنغوزه: کشت جایگزین خشخاش در افغانستان»، وب‌سایت شکبۀ خبری-آموزشی گیاهان دارویی.]</ref>

امروزه کشاورزان افغانستان، بیشتر صمغ به‌دست آمده از گیاه انغوزه را به کشورهای دیگر به‌ویژه هند، صادر می‌کنند. هند از انغوزه در تهیه انواع [[ادویه]]، [[ترشی]] و داروهای آیورودایی استفاده می‌کند. [[تجارت]] انغوزه برای کشاورزان افغانستان سالانه میلیون‌ها دلار ارزش صادراتی دارد.<ref>[https://tolonews.com/fa/business-184503 «وزارت زراعت: ساحات زیر کشت آنغوزه گسترش می‌یابد»، وب‌سایت طلوع نیوز.]</ref> اگر تکنولوژی تبدیل انغوزه به فرآورده‌های دارویی وارد افغانستان شود، درآمد مردم از صادرات این محصولِ با ارزش، چند برابر می‌شود.<ref>[https://www.imna.ir/news/576099/بحران-خام-فروشی-مواد-معدنی «بحران خام‌فروشی مواد معدنی»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>

کشت تریاک یکی از منابع اصلی درآمد در بسیاری از مناطق روستایی افغانستان است. بر اساس گزارش‌های دفتر مبارزه با مواد مخدر سازمان ملل، افغانستان تا سال ۲۰۲۰م بیش از ۸۰٪ تریاک جهان را تولید می‌کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85151683/سازمان-ملل-افغانستان-در-سال-۲۰۲۲-بیشترین-تریاک-جهان-را-تولید «سازمان ملل: افغانستان در سال ۲۰۲۲ بیشترین تریاک جهان را تولید کرد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در سال‌های اخیر، بسیاری از کشاورزان، انغوزه را جایگزین گیاه خشخاش کرده‌اند. هر کیلوگرم انغوزه مرغوب در بازارهای جهانی، ۵۰ تا ۱۰۰ دلار می‌ارزد، که در مقایسه با ریسک [[قاچاق مواد مخدر در افغانستان|قاچاق تریاک]]، درآمدی پایدارتر ایجاد می‌کند.<ref>[https://www.mail.gov.af/dr/node/5017 صدیقی، «هینگ افغانستان؛ بی‌نظیر، ارگانیک و پردرآمد»، وب‌سایت وزارت زراعت، آبیاری و مالداری.]</ref> کاهش نرخ [[اعتیاد به مواد مخدر|اعتیاد]] و آسیب‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی در مناطق روستایی و تقویت اقتصاد محلی '''‌''' از طریق ایجاد بازارهای قانونی و کاهش نفوذ قاچاقچیان از دیگر کارکردهای مهم جایگزینی کشت انغوزه است.<ref>[https://www.mail.gov.af/dr/node/5017 صدیقی، «هینگ افغانستان؛ بی‌نظیر، ارگانیک و پردرآمد»، وب‌سایت وزارت زراعت، آبیاری و مالداری.]</ref>