زن در عصر جاهلیت: تفاوت میان نسخه‌ها

جاهلیت در قرآن<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1380ش، ص153.</ref> مفهومی فراتر از نادانی<ref>مصطفوی، التحقیق فی الکلمات القرآن الکریم، 1416ق، ج2، ذیل واژه جهل.</ref> و به‌معنای بی‌اعتنایی به حقیقت<ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص68-67.</ref> و غلبهٔ شهوت و غضب بر رفتارهای انسان به‌کار رفته است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1907 خامنه‌ای، «جاهلیت، جاهلیت مدرن»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> زمخشری جاهلیت اولی را ناظر به کفر پیش از اسلام و در برابر آن، جاهلیت پس از اسلام را مرتبط با فسق و فجور می‌داند.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/197719/%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D «به چه دوره‌ای زمان جاهلیت گفته می‌شود»، شیعه نیوز.]</ref> در این معنا، جاهلیت صرفاً وضعیتی فردی یا ذهنی نیست، بلکه به مجموعه‌ای از باورها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی، از جمله بت‌پرستی، انکار معاد، تعصبات قبیله‌ای و نژادی، جنگ و غارت، قساوت و خرافه‌گرایی اشاره دارد که چارچوب ادراک و کنش انسان در جامعهٔ جاهلی را شکل می‌داد.<ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص69.</ref>

دربارهٔ جایگاه زنان در عصر جاهلیت دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی پژوهش‌ها از حضور و دستیابی شماری از زنان به موقعیت‌هایی در تجارت، سیاست، جنگ و شعر خبر می‌دهند، اما برخی دیگر، با تأکید بر محدودیت‌های حقوقی و اجتماعی، وضعیت عمومی زنان را نامطلوب توصیف کرده‌اند. در این دیدگاه، از آن دوره تاریخی به عصر تاریکی برای زنان تعبیر می‌شود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> زن در این رویکرد، برزخی بین حیوان و انسان دانسته شده و هدف از خلقتش فقط تکثیر نسل و خدمت به مرد تلقی می‌شد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص58.]</ref> ازاین‌رو، بهترین زن، زنی بود که دارای پسران زیادی باشد.<ref>«نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.</ref>

در گزارش‌های مربوط به این دوره، زنان در بسیاری از جوامع عرب از ارث محروم بودند<ref>ابن‌اثیر، اسدالغابهٔ فی معرفهٔ الصحابه، 1964ق، ج، ص 418.</ref> و در برخی موارد، همچون مال به خویشاوندان مرد منتقل می‌شدند؛<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص138.]</ref> همچنین دختران را فروخته و مهریه‌شان را پدر یا ولی آن‌ها تصاحب می‌کرد.<ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص91-90.</ref> پسران به‌دلیل این‌که در آینده مدافعان قبیله خواهند بود، نسبت به دختران که در جنگ‌ها جز مزاحمت و بی‌آبرویی هنگام اسارت نفعی نداشتند، برتر بودند.<ref>محبی، «زن در افغانستان؛ از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»، 1395ش، ص174.</ref> همین امر در مواردی به زنده‌به‌گور کردن دختران آنان انجامیده بود.<ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص73.</ref><ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص91-90.</ref> در برخی منابع گفته شده است که در عصر جاهلیت زن ملک مرد بود<ref>عنبرسوز، زن در ایران باستان، 1389ش، ص32.</ref> و زنا، هتک حق تملک شوهر بر همسرش دانسته می‌شد؛<ref>فربد، درآمدی بر خانواده و خویشاوندی، 1388ش، ص61.</ref> لذا تنها زنایی عیب بود که مرد غریبه بدون اجازه شوهر با زنش همبستر می‌شد.<ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص32.</ref>

در جامعه جاهلی، معمولاً مرد از حق [[انتخاب همسر]] برخوردار بود و زن کمتر در این‌باره نقشی ایفا می‌کرد. چنان‌که حق اول نسبت به هر دختر، برای پسر عموی او بود و اگر پسرعمو به [[ازدواج]] با دختر تصمیم داشت، دیگران حق پیش‌قدمی نداشتند.<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص139.]</ref> پیش از [[اسلام]]، [[تعدد زوجات]] مرد با هدف تأمین معاش زن یا استحکام جایگاه سیاسی و اجتماعی مرد، کاملاً رایج بود. [[دختر]] در انتخاب همسر، آزاد نبود و بسیاری از پدران، دختر خود را به [[ازدواج]] هر یک از [[جوانی|جوانان]] قبیله که بهای عروس را می‌پرداخت، درمی‌آوردند.<ref>دورانت، 1366ش، ج4، ص202.</ref> گاهی دختر را قبل از تولد، شوهر می‌دادند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص56.</ref> معیارهای ازدواج عمدتاً ناظر به اصالت خون بود، ازدواج عرب با غیر عرب ننگ تلقی شده و هیچ‌گاه ثروت نمی‌توانست جای شرافت نَسبی را بگیرد.<ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص42.</ref>  

ازدواج الگوهای متعددی داشت، از جمله؛ نکاح بعوله مبتنی بر خواستگاری، [[مهریه]] و عقد بود. از [[ازدواج موقت]] و [[ازدواج با همسر پدر|ازدواج با زن پدر]] به ترتیب به [[ازدواج موقت|متعه]] و ضیزن تعبیر می‌شد. نکاح شغار ناظر به نکاح مردان با دختران همدیگر بود. در نکاح بدل، مردان همسران خود را مبادله می‌کردند. استبضاع، نکاحی بود که مردی به‌منظور داشتن فرزندان نیرومند و شجاع، همسرش را در اختیار مرد مناسب قرار می‌داد.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> [[مهریه]] را بهای زن می‌دانستند و حقی را به نام [[شیربها]] تعیین می‌کردند که شوهر باید به خانوادهٔ دختر، پرداخت می‌کرد. بیشتر اعراب مهریه عروس را با اهدای [[شتر]]، پرداخت می‌کردند.<ref>حتی، تاریخ عرب،1366ش، ص30.</ref>  

مرد در عصر جاهلیت، مالک [[خانواده]] بود. زن در خانواده خادم مرد به‌شمار آمده و کمتر می‌توانست به مقام شریک زندگی او ارتقا یابد. انتظار مرد از همسرش این بود که پسران زیادی به دنیا بیاورد و وظیفه زن عمدتاً زادن و پروراندن مردان جنگ‌جو بود. نقش [[مادری]] نسبت به سایر نقش‌های زن پر رنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند. وقتی [[مادر]] می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است، ولی مادر عوض‌شدنی نیست.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75.].</ref>  

زن در موقعیت قینه و جاریه جزو اموال مرد به‌حساب می‌آمد؛ اما زنان آزاد، در امر [[تربیت فرزند]] با مرد مشارکت داشته، دوشیدن شیر حیوانات،<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/تحول-و-تطور-جایگاه-زن-در-جزیره-العرب.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص43.]</ref> بافندگی، صاف‌کردن نیزه، دباغی پوست،<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص75.]</ref> پخت نان، نظافت، خیاطی و اصلاح خیمه نیز از دیگر مسئولیت‌های زن بود. همچنین زن در دامداری، تهیه آب و جمع‌آوری هیزم مشارکت می‌کرد.<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص150.]</ref> البته زنان اشراف‌زاده آنهم به تبع منزلت پدر یا شوهر، کنیزانی داشتند و در مجالس با حشمت و وقار شرکت می‌کردند.<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/تحول-و-تطور-جایگاه-زن-در-جزیره-العرب.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص43.]</ref>

زنان و مردان به سهولت با هم معاشرت کرده و نگاه به همدیگر هیچ‌گونه عیبی دانسته نمی‌شد. بر اساس گزارش‌های تاریخی، زنان در فعالیت‌های سیاسی مشارکت نداشتند با این حال حضور آنها در جنگ‌ها و در پشت صحنه‌های جنگی بسیار ملموس بود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> زن در جنگ‌های مردم جاهلی عاملی انگیزه‌ساز و مهیج برای نبرد بود. جنگجویان برای فرار از ننگ اسارت زنان و دختران خود نبرد می‌کردند و دشمن نیز به طمع اسیر کردن آنان شمشیر می‌زد. اسارت زنان، عامل هجو و عدم آن عاملی برای تفاخر آنان بود. فرماندهان جنگی، زنان و دختران جنگ‌جویان را در جنگ‌ها به همراه می‌آوردند تا آنان برای حفظ آبروی خود جدی‌تر جنگ کنند. زنان با سرودن اشعار و نواختن دف، مردان را به مقاومت و مبارزه فرا می‌خواندند.<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص155.]</ref> زنان به مداوای مجروحان و آب‌دادن به جنگ‌جویان نیز پرداخته و گاهی به‌طور مستقیم در جنگ شرکت می‌کردند. در موقع صلح برخی زنان به همسران خود کمک می‌کردند یا به‌طور مستقل به برخی کارهای دیگر می‌پرداختند.<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/تحول-و-تطور-جایگاه-زن-در-جزیره-العرب.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص45.]</ref>

در عصر جاهلیت مردان به‌دلیل برخورداری از ویژگی‌های جسمی و روحی، در عرصه اقتصادی حرف اول را می‌زدند، اما زنان نیز به‌طور نسبی دارای حق مالکیت بوده و در این عرصه فعالیت‌هایی داشتند. تجارت یکی از شغل‌هایی بود که برخی زنان انجام می‌دادند. معروف‌ترین آنان خدیجه همسر پیامبر اسلام بود. او مردان را برای تجارت استخدام می‌کرد. برخی از زنان به فروشندگی مشغول بودند؛ عطرفروشی زنانی به نام حَولاء و مِنشم در منابع تاریخی گزارش شده است. اُم مَعبَد خُزاعیه مواد غذایی می‌فروخت. قابلگی و پرستاری از دیگر مشاغل زنان در عصر جاهلی بود. زنان در برخی از صنایع نیز سررشته داشتند. زنی به نام ردینه به اسلحه‌سازی اشتغال داشت و نیزه‌های او از جهت کیفیت مشهور بود. آرایش‌گری از مشاغلی بود که زنان بسیاری به آن مشغول بودند. مدیحه‌سرایی برای کسب درآمد از مشاغلی بود که زنان در آن حضوری پررنگ داشتند. از دیگر مشاغل رایج، دایگی و [[حضانت]] کودکان بود. مردم جاهلی برای بالا رفتن خصلت‌های والا، به ویژه فصاحت، بلاغت و جنگ‌آوری، فرزندان خود را به دایه‌های بادیه‌نشین می‌سپردند. مشهورترین آنان حلیمه سعدیه بود که دایگی پیامبر اسلام را به‌عهده داشت. از جمله اشتغال زنان، کسب جنسی بود؛ برخی افراد از کنیزان خود به‌منظور جلب منافع اقتصادی استفاده می‌کردند. برخی هنگام قحطی، همسران خود را در اختیار دیگران قرار داده و کاسبی می‌کردند. تعدادی از زنان که معروف به «اصحاب الرایات» بودند تن‌فروشی می‌کردند.<ref>واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص150.</ref>

جامعه جاهلی به‌طور عموم دچار محرومیت شدید از علم و دانش بود. از میان زنان تنها از زنی به نام شفاء یاد می‌شود که سواد خواندن و نوشتن داشت. شعر و خطابه از جلوه‌های اصلی فرهنگ عصر جاهلیت به‌شمار می‌رفت. عرب‌ها ابعاد مختلف زندگی خود را به شعر درمی‌آوردند. قبایل مختلف با عرضه شعرای خود در مجامع عمومی، مثل حج و بازار عکاظ به بهره‌مندی خود از چنین شعرایی افتخار می‌کردند. زنان جاهلی در این عرصه، فعال بودند به‌گونه‌ای که نام برخی از آنان جزء مشاهیر شعر جاهلی ذکر شده است. خنساء که در سرودن شعر شهرت داشت، در بازار عکاظ هشت اشکال به یکی از شعرهای شاعر مشهور عرب، حسان بن ثابت وارد کرد. زنی دیگر به نام ام‌جندب به‌دلیل توانایی‌اش در عرصه شعر، داور انتخاب بهترین اشعار می‌شد. بیشتر اشعار زنان جاهلی در رسای پدر، برادر و شوهر یا دیگر بزرگان قبیله بود. دختران عبدالمطلب نیز به درخواست پدر قبل از مرگش در رسای او فی‌البداهه شعر سرودند. از مضامین رایج شعر جاهلی، مقوله معشوقه بود و زن در شعر جاهلی به‌گونه‌ای توصیف شده است که فقط در پی شهوت و مال است. خطابه از دیگر عرصه‌هایی بود که زنان در آن نقش جدی ایفا می‌کردند.<ref>واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص157.</ref>