بازسازی متن |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =غزنی.png | |||
| زیرنویس تصویر =نمایی از شهر غزنی | |||
|image_alt=نمایی از شهر غزنی | |||
| فایل پادکست =غزنی.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =3/52 | |||
| تاریخ پادکست =28-11-1404 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''<big>غزنی</big>'''؛ ولایتی در جنوبشرق افغانستان با سابقهٔ تمدنی کهن. | '''<big>غزنی</big>'''؛ ولایتی در جنوبشرق افغانستان با سابقهٔ تمدنی کهن. | ||
| خط ۵۵: | خط ۸۳: | ||
=== حیوانات و طیور === | === حیوانات و طیور === | ||
علاوهبر حیوانات اهلی، حیوانات وحشی گرگ، شغال، روباه، خرگوش، خوک، جیره، موش، خارپشت، پشک کوهی، گوزن، آهوی مارخور، آهوی رنگ، آهوی غزال، موش صحرایی و موش خرما در این ولایت پیدا میشود. همچنین | علاوهبر حیوانات اهلی، حیوانات وحشی گرگ، شغال، روباه، خرگوش، خوک، جیره، موش، خارپشت، پشک کوهی، گوزن، آهوی مارخور، آهوی رنگ، آهوی غزال، موش صحرایی و موش خرما در این ولایت پیدا میشود. همچنین پرندگانی مانند: عقاب، باشه، باز، مینا، موسیچه، بوم - جغد، قمری، کبوتر، کبک، مرغابی، یورمه دغدغ، مرغ کلنگ، گنجشک، بلبل، ساهره، بودنه، زاغ، هدهد و برخی دیگر از انوع پرندگان در غزنی وجود دارند. این جانوران نقش حیاتی در حفظ تعادل اکوسیستم منطقه داشته و بهعنوان بخشی جداییناپذیر از سبک زندگی روستایی و عشایری، در معیشت، فرهنگ و باورهای درمانی سنتی مردم غزنی تأثیر عمیقی بر جای گذاشته است.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ||
=== آبوهوای غزنی === | === آبوهوای غزنی === | ||
ولایت غزنی دارای | ولایت غزنی دارای آبوهوای نیمهصحرایی و کوهستانی با تنوع دمایی قابل توجه است که در تنوع سبک زندگی، معماری و الگوی معیشت مردم منطقه نقش مهم دارد. برای مثال در دشت ناهور در شمال غزنی، دمای هوا در تابستان به ۲۵ تا ۳۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد، در حالی که [[زمستان]]<nowiki/>های بسیار سردی دارد با دمای منفی ۲۵ درجهٔ سانتیگراد و این سرما شرایطی دشوار برای سکونت ایجاد میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۱۹.</ref> | ||
منطقهٔ آبایستاده در جنوب غزنی با حداقل دمای منفی ۱۵ درجه در زمستان، هوای معتدلتری دارد. دورهٔ گرم سال در برخی مناطق غزنی ۱۸۸ روز به طول میانجامد و دورهٔ سرد و بارانی از ۱۲ اکتبر تا ۱۰ آوریل ادامه دارد. میانگین بارندگی سالانه | منطقهٔ آبایستاده در جنوب غزنی با حداقل دمای منفی ۱۵ درجه در زمستان، هوای معتدلتری دارد. دورهٔ گرم سال در برخی مناطق غزنی ۱۸۸ روز به طول میانجامد و دورهٔ سرد و بارانی از ۱۲ اکتبر تا ۱۰ آوریل ادامه دارد. میانگین بارندگی سالانه ۲۲۹/۶ میلیمتر که بر الگوی کشاورزی و سبک زندگی ساکنان تأثیر مستقیم دارد.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ||
== جمعیتشناسی غزنی == | == جمعیتشناسی غزنی == | ||
| خط ۷۶: | خط ۱۰۴: | ||
== تقسیمات اداری غزنی == | == تقسیمات اداری غزنی == | ||
[[پرونده:غزنی1.png|جایگزین=نقشه ولایت غزنی|بندانگشتی|نقشه ولایت غزنی]] | |||
ولایت غزنی دارای ۳ هزار و ۶۲۳ قریه است که در ۱۹ واحد اداری (ولسوالی) قرار دارد:<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ولایت غزنی دارای ۳ هزار و ۶۲۳ قریه است که در ۱۹ واحد اداری (ولسوالی) قرار دارد:<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ||
# آببند: ولسوالی آببند در فاصلهٔ ۷۰ کیلومتری مرکز شهر غزنی و در مسیر بزرگراه کابل-قندهار موقعیت دارد. همچنین این ولسوالی به طرف جنوب سرحد مشترک با ولایت پکتیکا دارد. ولسوالی آببند ۸۱۷ کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن از قوم پشتون و در ۱۳۹۹ش بیش از ۵۱ هزار نفر بوده است. | # آببند: ولسوالی آببند در فاصلهٔ ۷۰ کیلومتری مرکز شهر غزنی و در مسیر بزرگراه کابل-قندهار موقعیت دارد. همچنین این ولسوالی به طرف جنوب سرحد مشترک با ولایت پکتیکا دارد. ولسوالی آببند ۸۱۷ کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن از قوم پشتون و در ۱۳۹۹ش بیش از ۵۱ هزار نفر بوده است. | ||
| خط ۸۷: | خط ۱۱۶: | ||
# زَنهخان: ولسوالی زنهخان یا زینهخان ۳۲۴ کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن در ۱۳۹۹ش حدود ۱۴٬۲۱۵ نفر بوده است. | # زَنهخان: ولسوالی زنهخان یا زینهخان ۳۲۴ کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن در ۱۳۹۹ش حدود ۱۴٬۲۱۵ نفر بوده است. | ||
# غزنی: این ولسوالی در ۱۳۵ کیلومتری جنوب غرب کابل موقعیت دارد و حدود ۱۷۷ هزار نفر در آن زندگی میکنند. بیشتر ساکنان غزنی را هزارهها تشکیل میدهند که با زبان فارسی دری گویش هزارگی صحبت میکنند. | # غزنی: این ولسوالی در ۱۳۵ کیلومتری جنوب غرب کابل موقعیت دارد و حدود ۱۷۷ هزار نفر در آن زندگی میکنند. بیشتر ساکنان غزنی را هزارهها تشکیل میدهند که با زبان فارسی دری گویش هزارگی صحبت میکنند. | ||
# گیلان: این ولسوالی ۸۹۹ کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن حدود ۷۸ هزار نفر بوده است. اهالی این ولسوالی بهترتیب پشتونها، تاجیکها و | # گیلان: این ولسوالی ۸۹۹ کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن حدود ۷۸ هزار نفر بوده است. اهالی این ولسوالی بهترتیب پشتونها، تاجیکها و هزارهها هستند. | ||
# گیرو: ولسوالی گیرو، در ۶۰ کیلومتری شهر غزنی با زرغون شهر، یوسف خیل و ولسوالی شرنه پکتیکا مرز مشترک دارد. | # گیرو: ولسوالی گیرو، در ۶۰ کیلومتری شهر غزنی با زرغون شهر، یوسف خیل و ولسوالی شرنه پکتیکا مرز مشترک دارد. | ||
# مالستان: ولسوالی مالستان با حدود ۹۲٬۷۳۶ نفر جمعیت در ۱۱۰ کیلومتری شهر غزنی موقعیت دارد. [[مالستان]] یکی از ولسوالیهای هزارهنشین در ولایت غزنی است. | # مالستان: ولسوالی مالستان با حدود ۹۲٬۷۳۶ نفر جمعیت در ۱۱۰ کیلومتری شهر غزنی موقعیت دارد. [[مالستان]] یکی از ولسوالیهای هزارهنشین در ولایت غزنی است. | ||
| خط ۱۱۲: | خط ۱۴۱: | ||
برای پاسخگویی به چالشهای موجود، طرح استراتژیک (ماستر پلان) جدیدی برای شهر غزنی تهیه و توسط وزارت شهرسازی و مسکن در ۱۴۰۴ش تأیید و برای اجرا به شهرداری غزنی سپرده شده است. بر اساس گزارشها، این طرح که یک استراتژی ۲۰ ساله است، توسعهٔ سرکهای داخلی، تعیین ساحات اختصاصی برای امور تجاری، صنعتی، صحی (بهداشتی) و خدمات عامه را در بر میگیرد و برای نخستینبار، اجازهٔ ساخت ساختمانهای بلندمرتبه (از ۳ تا ۱۵ طبقه) در چارچوب این طرح صادر شده است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-195407 «پلانهای استراتیژیک و اصلاحی غزنی به شهرداری این ولایت سپرده شد»، وبسایت طلوع نیوز.]</ref> | برای پاسخگویی به چالشهای موجود، طرح استراتژیک (ماستر پلان) جدیدی برای شهر غزنی تهیه و توسط وزارت شهرسازی و مسکن در ۱۴۰۴ش تأیید و برای اجرا به شهرداری غزنی سپرده شده است. بر اساس گزارشها، این طرح که یک استراتژی ۲۰ ساله است، توسعهٔ سرکهای داخلی، تعیین ساحات اختصاصی برای امور تجاری، صنعتی، صحی (بهداشتی) و خدمات عامه را در بر میگیرد و برای نخستینبار، اجازهٔ ساخت ساختمانهای بلندمرتبه (از ۳ تا ۱۵ طبقه) در چارچوب این طرح صادر شده است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-195407 «پلانهای استراتیژیک و اصلاحی غزنی به شهرداری این ولایت سپرده شد»، وبسایت طلوع نیوز.]</ref> | ||
== اقتصاد | == اقتصاد غزنی == | ||
=== کشاورزی و دامداری === | === کشاورزی و دامداری === | ||
بیش از ۸۵ درصد از ساکنان ولایت غزنی به فعالیتهای زراعی و دامداری اشتغال دارند که این امر، پایههای اقتصاد و سبک زندگی در این منطقه را تشکیل میدهد. محصولات عمده شامل گندم، [[سیب زمینی|سیبزمینی]] (کچالو)، آلوبخارا، [[انگور]] و جو است که انگور و آلوبخارای غزنی بهویژه در قالب کشمش و آلوی خشکشده به بازارهای جهانی صادر میشوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۶؛ [http://sefvatollah.blogfa.com/post/33 «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبسایت پایگاه فرهنگی- سیاسی سحر.]</ref> | بیش از ۸۵ درصد از ساکنان ولایت غزنی به فعالیتهای زراعی و دامداری اشتغال دارند که این امر، پایههای اقتصاد و سبک زندگی در این منطقه را تشکیل میدهد. محصولات عمده شامل گندم، [[سیب زمینی|سیبزمینی]] (کچالو)، آلوبخارا، [[انگور]] و جو است که انگور و آلوبخارای غزنی بهویژه در قالب کشمش و آلوی خشکشده به بازارهای جهانی صادر میشوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۵۶؛ [http://sefvatollah.blogfa.com/post/33 «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبسایت پایگاه فرهنگی- سیاسی سحر.]</ref> | ||
| خط ۱۲۰: | خط ۱۴۹: | ||
==== نقش کشاورزی در سبک زندگی امروزی ==== | ==== نقش کشاورزی در سبک زندگی امروزی ==== | ||
کشاورزی و | کشاورزی و دامداری در غزنی علاوهبر منبع درآمد، بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم غزنی عمل میکند. الگوی کشت محصولات بومی که به روشهای سنتی فرآوری میشوند، نشان از تداوم دانش بومی و انطباق با شرایط محیطی دارد. این فعالیتها همچنین نقش کلیدی در امنیت غذایی، ایجاد اشتغال و حفظ پیوندهای اجتماعی ایفا میکند. با این حال، تغییرات آبوهوایی و چالشهای مدیریت آب، سبک زندگی متکی بر کشاورزی را با مخاطراتی مواجه ساخته است.<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینهها در غزنی باستان»، وبسایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref> | ||
=== معادن غزنی === | === معادن غزنی === | ||
| خط ۱۷۱: | خط ۲۰۰: | ||
* در مناطق مختلف شیعهنشین ولایت غزنی ۴۵ [[مدرسه علمیه]] فعال وجود دارد که مدرسهٔ علمیهٔ جعفریه در اوتقول جاغوری بهعنوان نخستین نهاد آموزشی شیعی، در ۱۳۱۸ش تأسیس شده و بسیاری از عالمان دینی برجسته از آن فارغالتحصیل شدهاند. این مراکز با ارائه آموزشهای نظاممند دینی به تقویت بنیانهای اعتقادی و اخلاقی جامعه کمک شایانی کردهاند. از طریق برگزاری مراسم مذهبی، مناسک جمعی و برنامههای آموزشی، این نهادها در تحکیم پیوندهای اجتماعی و تقویت هویت مذهبی ساکنان محلی نقش ایفا میکنند. آموزشهای ارائه شده در این مدارس بر سبک زندگی مبتنی بر آموزههای اسلامی تأثیر مستقیم داشته و الگوهای مصرف، پوشش و تعاملات اجتماعی را شکل میدهند. همچنین، این مراکز با ترویج فرهنگ مواسات اسلامی و امور خیریه، در توسعهٔ فعالیتهای عامالمنفعه و تقویت همبستگی اجتماعی در منطقه مشارکت فعالانهای دارند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۰۶.</ref> | * در مناطق مختلف شیعهنشین ولایت غزنی ۴۵ [[مدرسه علمیه]] فعال وجود دارد که مدرسهٔ علمیهٔ جعفریه در اوتقول جاغوری بهعنوان نخستین نهاد آموزشی شیعی، در ۱۳۱۸ش تأسیس شده و بسیاری از عالمان دینی برجسته از آن فارغالتحصیل شدهاند. این مراکز با ارائه آموزشهای نظاممند دینی به تقویت بنیانهای اعتقادی و اخلاقی جامعه کمک شایانی کردهاند. از طریق برگزاری مراسم مذهبی، مناسک جمعی و برنامههای آموزشی، این نهادها در تحکیم پیوندهای اجتماعی و تقویت هویت مذهبی ساکنان محلی نقش ایفا میکنند. آموزشهای ارائه شده در این مدارس بر سبک زندگی مبتنی بر آموزههای اسلامی تأثیر مستقیم داشته و الگوهای مصرف، پوشش و تعاملات اجتماعی را شکل میدهند. همچنین، این مراکز با ترویج فرهنگ مواسات اسلامی و امور خیریه، در توسعهٔ فعالیتهای عامالمنفعه و تقویت همبستگی اجتماعی در منطقه مشارکت فعالانهای دارند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۰۶.</ref> | ||
=== | === کتابخانه عمومی === | ||
کتابخانه عامه در مرکز غزنی که توسط جمهوری اسلامی [[ایران]] بنا شده، بزرگترین کتابخانه شهر بهشمار میرود. کتابخانهٔ [[فیضمحمد کاتب هزاره]] در جاغوری، کتابخانهٔ صوتی نابینایان، کتابخانهٔ ویژهٔ بانوان و کتابخانهٔ دانشگاه غزنی از جمله مراکزی هستند که در این ولایت فعالیت داشته و روزانه مراجعین زیادی دارند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=27793 «رشد فرهنگ مطالعه در بین جوانان ولایت غزنی»، روزنامه ماندگار.]</ref> همچنین کتابخانههای محلی و کوچک در سطح ولسوالیهای این ولایت وجود دارد که امروزه بهدلیل | [[پرونده:غزنی17.jpg|جایگزین=کتابخانه عمومی معارف غزنی|بندانگشتی|کتابخانه عمومی معارف غزنی، ساختهشده توسط جمهوری اسلامی ایران ]] | ||
کتابخانه عامه در مرکز غزنی که توسط جمهوری اسلامی [[ایران]] بنا شده، بزرگترین کتابخانه شهر بهشمار میرود. کتابخانهٔ [[فیضمحمد کاتب هزاره]] در جاغوری، کتابخانهٔ صوتی نابینایان، کتابخانهٔ ویژهٔ بانوان و کتابخانهٔ دانشگاه غزنی از جمله مراکزی هستند که در این ولایت فعالیت داشته و روزانه مراجعین زیادی دارند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=27793 «رشد فرهنگ مطالعه در بین جوانان ولایت غزنی»، روزنامه ماندگار.]</ref> همچنین کتابخانههای محلی و کوچک در سطح ولسوالیهای این ولایت وجود دارد که امروزه بهدلیل بهروزنبودن منابع آنها و تسلط فضای مجازی، مراجعهکنندگان کمتری نسبت به گذشته دارد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/index.php/2013-07-14-02-31-52/40-shahidbasir اکبری، «مالستان در یک نگاه»، وبسایت سروش صبا، 18 مهر 1401ش.]</ref> | |||
=== مساجد === | === مساجد === | ||
مساجد در ولایت غزنی بهعنوان کانون اصلی حیات [[معنویت|معنوی]]، نقش محوری در تقویت باورهای دینی و انسجام اجتماعی مردم دارد. این نهادها همچنین با برگزاری مراسم مذهبی و آموزشی، به حفظ و انتقال ارزشهای فرهنگی و هویت جمعی جامعه کمک شایانی مینمایند. در این ولایت بیش از ۴۰۰ باب مسجد وجود دارد که بیشتر آنها توسط مردم ساخته شده و همه توسط عالمان دینی مدیریت میشود. از جملهٔ آنها ۱۱۴ باب مسجد تحت پوشش دولت قرار دارد و امامان آنها از سوی وزارت ارشاد، [[حج]] و اوقاف معاش میگیرند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/128772/غزنی-تنها-۱۱۴-مسجد-تحت-پوشش-حکومت «در غزنی تنها ۱۱۴ مسجد تحت پوشش حکومت است»، خبرگزاری آوا.]</ref> | مساجد در ولایت غزنی بهعنوان کانون اصلی حیات [[معنویت|معنوی]]، نقش محوری در تقویت باورهای دینی و انسجام اجتماعی مردم دارد. این نهادها همچنین با برگزاری مراسم مذهبی و آموزشی، به حفظ و انتقال ارزشهای فرهنگی و هویت جمعی جامعه کمک شایانی مینمایند. در این ولایت بیش از ۴۰۰ باب مسجد وجود دارد که بیشتر آنها توسط مردم ساخته شده و همه توسط عالمان دینی مدیریت میشود. از جملهٔ آنها ۱۱۴ باب مسجد تحت پوشش دولت قرار دارد و امامان آنها از سوی وزارت ارشاد، [[حج]] و اوقاف معاش میگیرند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/128772/غزنی-تنها-۱۱۴-مسجد-تحت-پوشش-حکومت «در غزنی تنها ۱۱۴ مسجد تحت پوشش حکومت است»، خبرگزاری آوا.]</ref> | ||
=== | === مناسبتهای ملی و مذهبی در غزنی === | ||
[[پرونده:غزنی16.jpg|جایگزین=برگزاری جشن نوروز- حومه شهر غزنی|بندانگشتی|برگزاری جشن نوروز در زیارتگاه موسوم به نظرگاه حضرت علی در حومه شهر غزنی. ]] | |||
==== عید نوروز ==== | ==== عید نوروز ==== | ||
مردم غزنی از یک هفته پیش از فرارسیدن [[نوروز در کابل|نوروز]]، با اشتیاق فراوان به استقبال این جشن باستانی میروند. زنان نقش محوری در پاکسازی و آراستن خانهها دارند و با استفاده از گلهای طبیعی به رنگهای سبز، سرخ و سفید به تزئین دیوارهای منازل میپردازند. شستشوی فرشها و لباسها در جویبارها و حوضهای محلی، از دیگر فعالیتهای این دوره است. این مراسم نمادی از زدودن کهنگیها و آمادهسازی فضای زندگی برای پذیرایی از سال نو و مهمانان است. | مردم غزنی از یک هفته پیش از فرارسیدن [[نوروز در کابل|نوروز]]، با اشتیاق فراوان به استقبال این جشن باستانی میروند. زنان نقش محوری در پاکسازی و آراستن خانهها دارند و با استفاده از گلهای طبیعی به رنگهای سبز، سرخ و سفید به تزئین دیوارهای منازل میپردازند. شستشوی فرشها و لباسها در جویبارها و حوضهای محلی، از دیگر فعالیتهای این دوره است. این مراسم نمادی از زدودن کهنگیها و آمادهسازی فضای زندگی برای پذیرایی از سال نو و مهمانان است. | ||
| خط ۱۹۴: | خط ۲۲۶: | ||
=== ورزش و بازیهای محلی === | === ورزش و بازیهای محلی === | ||
توپبازی (انواع بازی با توپ)، تاشهبازی، گرگ- گوسفند، سنگ چاقو، چشم تشکی، قطار بازی، دوازدهبزه بازی، هشتخین بازی، لنگی بازی، چارمغز بازی، تاریکی بازی، چو بازی، پشتی بازی، تشکی بازی، بازی سه پرش، کولهدبه و کفشدبه، تشله بازی، هفتسنگ بازی، طنابکشی، شاهدزد بازی، سوختم بازی، چشم پوتک بازی، شیر و بز، دستمال پشتی، شیغی بازی، غارشیطان بازی، سنگگیرک، گیرگزنی و غیره از بازیهای سنتی در مناطق مختلف ولایت غزنی بهویژه ولسوالیهای هزارهنشین | [[پرونده:غزنی12.jpg|جایگزین=برگزاری مسابقۀ ملی نیزهزنی در غزنی|بندانگشتی|برگزاری مسابقۀ ملی نیزهزنی در غزنی، مهر 1404ش]] | ||
توپبازی (انواع بازی با توپ)، تاشهبازی، گرگ- گوسفند، سنگ چاقو، چشم تشکی، قطار بازی، دوازدهبزه بازی، هشتخین بازی، لنگی بازی، چارمغز بازی، تاریکی بازی، چو بازی، پشتی بازی، تشکی بازی، بازی سه پرش، کولهدبه و کفشدبه، تشله بازی، هفتسنگ بازی، طنابکشی، شاهدزد بازی، سوختم بازی، چشم پوتک بازی، شیر و بز، دستمال پشتی، شیغی بازی، غارشیطان بازی، سنگگیرک، گیرگزنی و غیره از بازیهای سنتی در مناطق مختلف ولایت غزنی بهویژه ولسوالیهای هزارهنشین محسوب میشود.<ref name=":1">[http://jaghori1.blogfa.com/post/236/ «درنگی بر بازیهای هزارگی»، وبلاک جاغوری یک، تاریخ انتشار: ۹ اسفند ۱۳۸۸ش.]</ref> | |||
ورزشهای جدید مانند فوتبال، والیبال، کاراته، کانکفوتوآ، بوکس، فریفایت، تکواندو نیز از جمله ورزشهای پرطرفدار در ولایت غزنی محسوب میشود.<ref>[https://swn.af/local-and-traditional-sports-in-ghazni-have-grown-significantly-in-the-past-year/ «ورزشهای محلی و سنتی در غزنی در یک سال گذشته رشد چشمگیر داشته است»، خبرگزاری سلام وطندار].</ref> | ورزشهای جدید مانند فوتبال، والیبال، کاراته، کانکفوتوآ، بوکس، فریفایت، تکواندو نیز از جمله ورزشهای پرطرفدار در ولایت غزنی محسوب میشود.<ref>[https://swn.af/local-and-traditional-sports-in-ghazni-have-grown-significantly-in-the-past-year/ «ورزشهای محلی و سنتی در غزنی در یک سال گذشته رشد چشمگیر داشته است»، خبرگزاری سلام وطندار].</ref> | ||
=== غذاهای محلی === | === غذاهای محلی === | ||
[[پرونده:غزنی14.png|جایگزین=قٌروتِی، غذای محلی ولایت غزنی|بندانگشتی|قٌروتِی، از غذاهای محلی در مناطق مختلف ولایت غزنی. ]] | |||
غذاهای محلی غزنی بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی و سبک زندگی مردم این منطقه شناخته میشود. غذاهایی چون [[غذاهای سنتی افغانستان|دلده]]، [[بولانی]]، منتو، آشک، کیچیری قوروت، [[آش]]، کباب تندوری، چپلی کباب، قابلی پلو، نان بوته، قورتی، [[غذاهای سنتی افغانستان|حلوای سرخ]]، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] و مَلیده تخمجوشی، میراث غذایی غنی این ولایت را تشکیل میدهند. این غذاها که در سایر مناطق افغانستان نیز با تفاوتهای جزئی در شیوه پخت رواج دارند، نشاندهندهٔ تبادلات فرهنگی و پیوندهای تاریخی منطقه است. در سبک زندگی امروزی، این غذاهای محلی نقش چندوجهی دارد. بهعنوان عامل انسجام اجتماعی، در مراسم و گردهماییهای خانوادگی و محلی مورد استفاده قرار میگیرند و نیز در حفظ سلامت و تغذیه مناسب، با بهرهگیری از مواد اولیهٔ محلی و روشهای پخت سنتی، الگوی غذایی سالمی ارائه میدهند. از دیگر سو بهعنوان منبع درآمد برای بسیاری از خانوادهها، در قالب رستورانهای محلی و فروشگاههای غذایی محلی نقش اقتصادی مهمی بازی میکنند.<ref>[http://ghazayegazni.blogfa.com/ غذاهای محلی غزنی»، وبسایت غذاهای محلی غزنی.]</ref> | غذاهای محلی غزنی بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی و سبک زندگی مردم این منطقه شناخته میشود. غذاهایی چون [[غذاهای سنتی افغانستان|دلده]]، [[بولانی]]، منتو، آشک، کیچیری قوروت، [[آش]]، کباب تندوری، چپلی کباب، قابلی پلو، نان بوته، قورتی، [[غذاهای سنتی افغانستان|حلوای سرخ]]، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] و مَلیده تخمجوشی، میراث غذایی غنی این ولایت را تشکیل میدهند. این غذاها که در سایر مناطق افغانستان نیز با تفاوتهای جزئی در شیوه پخت رواج دارند، نشاندهندهٔ تبادلات فرهنگی و پیوندهای تاریخی منطقه است. در سبک زندگی امروزی، این غذاهای محلی نقش چندوجهی دارد. بهعنوان عامل انسجام اجتماعی، در مراسم و گردهماییهای خانوادگی و محلی مورد استفاده قرار میگیرند و نیز در حفظ سلامت و تغذیه مناسب، با بهرهگیری از مواد اولیهٔ محلی و روشهای پخت سنتی، الگوی غذایی سالمی ارائه میدهند. از دیگر سو بهعنوان منبع درآمد برای بسیاری از خانوادهها، در قالب رستورانهای محلی و فروشگاههای غذایی محلی نقش اقتصادی مهمی بازی میکنند.<ref>[http://ghazayegazni.blogfa.com/ غذاهای محلی غزنی»، وبسایت غذاهای محلی غزنی.]</ref> | ||
=== سبک پوشش === | === سبک پوشش === | ||
در ولایت غزنی اقوام مختلف دارای نوع پوشش و لباسهای خاص خود هستند. شال [[خامکدوزی]]، موره (مهره) دوزی، گند افغانی، پیراهنتنبان، | در ولایت غزنی اقوام مختلف دارای نوع پوشش و لباسهای خاص خود هستند. شال [[خامکدوزی]]، موره (مهره) دوزی، گند افغانی، پیراهنتنبان، بَرَک و عمامه از جمله سبکهای پوشش مردمان غزنی بهشمار میرود. زنان نیز دارای پوشش خاص خود بوده و بیشتر با حجاب هستند.<ref>[http://www.aseman-jaghori.blogfa.com/post/3 «لباس مردم افغانستان»، وبسایت آسمان جاغوری.]</ref> | ||
=== آیینهای سوگواری === | === آیینهای سوگواری === | ||
| خط ۲۲۴: | خط ۲۵۸: | ||
==== هندوها و سیکهای غزنی ==== | ==== هندوها و سیکهای غزنی ==== | ||
[[پرونده:غزنی11.jpg|جایگزین=گروه قومی سِیک در ولایت غزنی|بندانگشتی|گروه قومی سِیک در ولایت غزنی]] | |||
سیکها و هندوهای ولایت غزنی بهعنوان بخشی از اقلیتهای دینی این منطقه، سبک زندگی خاص خود را حفظ کردهاند. این جامعه کوچک که بهطور عمده در حوزه تجارت و کسبوکار فعال هستند، بهصورت متمرکز در محلات مشخصی زندگی میکنند. آنان مراسم دینی و فرهنگی خود را با آزادی نسبی برگزار میکنند و در دوران جمهوری اسلامی افغانستان با افتتاح مدرسهای ویژه، امکان آموزش به زبان هندی و بر اساس ارزشهای دینی خود را یافتهاند. ساختار اجتماعی آنان بر پایهٔ انسجام درونی و حفظ سنتهای دینی استوار بوده و با وجود جمعیت محدود، هویت فرهنگی متمایز خود را حفظ کردهاند.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies", Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref> | سیکها و هندوهای ولایت غزنی بهعنوان بخشی از اقلیتهای دینی این منطقه، سبک زندگی خاص خود را حفظ کردهاند. این جامعه کوچک که بهطور عمده در حوزه تجارت و کسبوکار فعال هستند، بهصورت متمرکز در محلات مشخصی زندگی میکنند. آنان مراسم دینی و فرهنگی خود را با آزادی نسبی برگزار میکنند و در دوران جمهوری اسلامی افغانستان با افتتاح مدرسهای ویژه، امکان آموزش به زبان هندی و بر اساس ارزشهای دینی خود را یافتهاند. ساختار اجتماعی آنان بر پایهٔ انسجام درونی و حفظ سنتهای دینی استوار بوده و با وجود جمعیت محدود، هویت فرهنگی متمایز خود را حفظ کردهاند.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies", Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref> | ||
| خط ۲۳۱: | خط ۲۶۶: | ||
==== مراکز صحی ==== | ==== مراکز صحی ==== | ||
[[پرونده:غزنی10.png|جایگزین=بیمارستان خیریه حضرت علی ابن ابیطالب-روستای انگوری اٌلسوالی جاغوری. |بندانگشتی|بیمارستان خیریه حضرت علی ابن ابیطالب در روستای انگوری اٌلسوالی جاغوری. ]] | |||
در ولایت غزنی، تنها یک شفاخانه (بیمارستان) دولتی فعال وجود دارد اما مردم این تعداد را با توجه به جمعیت قابل توجه و نیازهای گستردهٔ درمانی منطقه، کافی نمیدانند. این کمبود زیرساخت درمانی، تأثیر منفی مستقیمی بر سلامت عمومی گذاشته و دسترسی به خدمات پزشکی ضروری را برای بسیاری از ساکنان با دشواری مواجه کرده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/66995/شفاخانه-دولتی-غزنی-ناتوان-یا-ناکارآمد «شفاخانه دولتی غزنی؛ ناتوان یا ناکارآمد؟»، خبرگزاری آوا.]</ref> | در ولایت غزنی، تنها یک شفاخانه (بیمارستان) دولتی فعال وجود دارد اما مردم این تعداد را با توجه به جمعیت قابل توجه و نیازهای گستردهٔ درمانی منطقه، کافی نمیدانند. این کمبود زیرساخت درمانی، تأثیر منفی مستقیمی بر سلامت عمومی گذاشته و دسترسی به خدمات پزشکی ضروری را برای بسیاری از ساکنان با دشواری مواجه کرده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/66995/شفاخانه-دولتی-غزنی-ناتوان-یا-ناکارآمد «شفاخانه دولتی غزنی؛ ناتوان یا ناکارآمد؟»، خبرگزاری آوا.]</ref> | ||
| خط ۲۳۶: | خط ۲۷۲: | ||
== جاذبههای تاریخی و گردشگری غزنی == | == جاذبههای تاریخی و گردشگری غزنی == | ||
[[پرونده:غزنی9.png|جایگزین=آرامگاه سنایی غزنوی|بندانگشتی|آرامگاه سنایی غزنوی، شاعر و عارف قرن چهارم هجری]] | |||
وجود ۳۰۰ اثر تاریخی و مکان دیدنی در ولایت غزنی، نقش تعیینکنندهای در [[برنامهریزی]] سفر و مدیریت اوقات فراغت ساکنان و گردشگران ایفا میکند. این میراث فرهنگی غنی، زمینهساز توسعه گردشگری مذهبی، تاریخی و طبیعی شده و بر تقویت هویت فرهنگی منطقه تأثیر مستقیم گذاشته است. دسترسی به این جاذبهها در زندگی روزمره، بهعنوان عاملی برای غنیسازی فرهنگی و تقویت پیوندهای اجتماعی عمل میکند.<ref>ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص ۸۰.</ref> | وجود ۳۰۰ اثر تاریخی و مکان دیدنی در ولایت غزنی، نقش تعیینکنندهای در [[برنامهریزی]] سفر و مدیریت اوقات فراغت ساکنان و گردشگران ایفا میکند. این میراث فرهنگی غنی، زمینهساز توسعه گردشگری مذهبی، تاریخی و طبیعی شده و بر تقویت هویت فرهنگی منطقه تأثیر مستقیم گذاشته است. دسترسی به این جاذبهها در زندگی روزمره، بهعنوان عاملی برای غنیسازی فرهنگی و تقویت پیوندهای اجتماعی عمل میکند.<ref>ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص ۸۰.</ref> | ||
| خط ۲۴۱: | خط ۲۷۸: | ||
=== {{درشت|گنبد بیگم}} === | === {{درشت|گنبد بیگم}} === | ||
[[پرونده:غزنی3.jpg|جایگزین=گنبد بیگم- ولایت غزنی متعلق -امپراتوری غزنویان|بندانگشتی|گنبد بیگم؛ یکی از آثار تاریخی ولایت غزنی متعلق به دوران امپراتوری غزنویان است]] | |||
گنبد بیگم در روستای «خُوش اَبدَال» ولسوالی (شهرستان) «جِیغتُو» در فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری شهر غزنی قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> بالاتر از گنبد، چمنزاری وجود دارد که بهنام «چمن بیگم» مشهور است.<ref>[https://tkg.af/2017/02/26/گنبد-بیگم-ترمیم-میشود/ ذکریا، «گنبد بیگم ترمیم میشود»، وبسایت کلید.]</ref> ساختار و مواد استفاده شده در ساختمان گنبد نشاندهندهٔ معماری اسلامی در عصر غزنویان است. اندازهٔ قطر گنبد ۲۲ متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/187383 «گنبد تاریخی بیگم در ولایت غزنی ترمیم میشود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این بنا از خشت پخته ساخته شده و به مرور زمان یک ردیف از خشتهای آن آسیب دیده است. گنبد بیگم، یک دروازهٔ کوچک شبیه پنجره دارد که در تمامی گنبدهای آن دوره دیده میشود. به گفتهٔ ساکنان محلی، کتیبههایی نیز در بنای گنبد وجود داشته که در زمان سلطنت ظاهرشاه، به سرقت رفته است. داخل بنای گنبد، یک قبر قدیمی دیده میشود<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و پایینتر از گنبد، انبار خشتهای پخته و یک سرداب وجود دارد که برای مرمت آسیبهای گنبد در نظر گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> | گنبد بیگم در روستای «خُوش اَبدَال» ولسوالی (شهرستان) «جِیغتُو» در فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری شهر غزنی قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> بالاتر از گنبد، چمنزاری وجود دارد که بهنام «چمن بیگم» مشهور است.<ref>[https://tkg.af/2017/02/26/گنبد-بیگم-ترمیم-میشود/ ذکریا، «گنبد بیگم ترمیم میشود»، وبسایت کلید.]</ref> ساختار و مواد استفاده شده در ساختمان گنبد نشاندهندهٔ معماری اسلامی در عصر غزنویان است. اندازهٔ قطر گنبد ۲۲ متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/187383 «گنبد تاریخی بیگم در ولایت غزنی ترمیم میشود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این بنا از خشت پخته ساخته شده و به مرور زمان یک ردیف از خشتهای آن آسیب دیده است. گنبد بیگم، یک دروازهٔ کوچک شبیه پنجره دارد که در تمامی گنبدهای آن دوره دیده میشود. به گفتهٔ ساکنان محلی، کتیبههایی نیز در بنای گنبد وجود داشته که در زمان سلطنت ظاهرشاه، به سرقت رفته است. داخل بنای گنبد، یک قبر قدیمی دیده میشود<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و پایینتر از گنبد، انبار خشتهای پخته و یک سرداب وجود دارد که برای مرمت آسیبهای گنبد در نظر گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
گفته میشود که «سلطان محمود غزنوی» هنگامی که قصد عبور از این محل را داشته، دختری را در لب جوی میبیند و از او آب میخواهد. دختر، آب گلآلود به سلطان میدهد و در جواب سلطان که از علت این کار میپرسد، میگوید آب صاف موجب بیماری شما میشد و شفا در آب گلآلود است. محمود غزنوی تحتتأثیر هوش و خرد دختر قرار میگیرد و لقب «بیگم» و مقداری زمین به او پاداش میدهد و برای او گنبدی میسازد که به گنبد بیگم مشهور میشود.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/Iran/Content/59501/منار%20بیگم%20آبده%20تاریخی%20کمتر%20دیده%20شده%20از%20دوران%20غزنویان%20در%20افغانستان «گنبد بیگم آبدۀ تاریخی کمتر دیدهشده از دوران غزنویان در افغانستان»، وبسایت آیفیلم 2.]</ref> بر اساس روایت شفاهی دیگر، حدود ۷۰۰ سال قبل، در آن منطقه پهلوانی بهنام «ماکو» زندگی میکرده که عاشق بیگم دختر حاکم آنجا میشود. برادران بیگم که از ماجرا باخبر میشوند، ماکو را در همین محل میکشند. بعد از این حادثه، مردم محل بر ضد حاکم قیام میکنند و حاکم و پسرانش را از بین میبرند و قدرت را به بیگم میدهند. بیگم گنبدی بر سر قبر ماکو میسازد که به [[گنبد بیگم]] شهرت پیدا میکند. | گفته میشود که «سلطان محمود غزنوی» هنگامی که قصد عبور از این محل را داشته، دختری را در لب جوی میبیند و از او آب میخواهد. دختر، آب گلآلود به سلطان میدهد و در جواب سلطان که از علت این کار میپرسد، میگوید آب صاف موجب بیماری شما میشد و شفا در آب گلآلود است. محمود غزنوی تحتتأثیر هوش و خرد دختر قرار میگیرد و لقب «بیگم» و مقداری زمین به او پاداش میدهد و برای او گنبدی میسازد که به گنبد بیگم مشهور میشود.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/Iran/Content/59501/منار%20بیگم%20آبده%20تاریخی%20کمتر%20دیده%20شده%20از%20دوران%20غزنویان%20در%20افغانستان «گنبد بیگم آبدۀ تاریخی کمتر دیدهشده از دوران غزنویان در افغانستان»، وبسایت آیفیلم 2.]</ref> بر اساس روایت شفاهی دیگر، حدود ۷۰۰ سال قبل، در آن منطقه پهلوانی بهنام «ماکو» زندگی میکرده که عاشق بیگم دختر حاکم آنجا میشود. برادران بیگم که از ماجرا باخبر میشوند، ماکو را در همین محل میکشند. بعد از این حادثه، مردم محل بر ضد حاکم قیام میکنند و حاکم و پسرانش را از بین میبرند و قدرت را به بیگم میدهند. بیگم گنبدی بر سر قبر ماکو میسازد که به [[گنبد بیگم]] شهرت پیدا میکند. پژوهشگران نما و ساختار اسلامی گنبد و تزئینات معنوی و الهامبخش آن و نامگذاری گنبد با عنوان احترامآمیز «بیگم»، بازسازی نقش نمادین زن مسلمان و تأثیر او در حوادث سیاسی و تاریخی و شکوه فرهنگ و تمدن دورهٔ غزنویان میدانند.<ref>[https://tkg.af/2017/02/26/گنبد-بیگم-ترمیم-میشود/ «گنبد بیگم ترمیم میشود»، وبسایت کلید.]</ref> | ||
پژوهشگران نما و ساختار اسلامی گنبد و تزئینات معنوی و الهامبخش آن و نامگذاری گنبد با عنوان احترامآمیز «بیگم»، بازسازی نقش نمادین زن مسلمان و تأثیر او در حوادث سیاسی و تاریخی و شکوه فرهنگ و تمدن دورهٔ غزنویان میدانند.<ref>[ | |||
=== قلعه غزنی === | === قلعه غزنی === | ||
[[پرونده:غزنی4.jpg|جایگزین=بنای تاریخی قلعه غزنی (بالاحصار غزنی)|بندانگشتی|بنای تاریخی قلعه غزنی (بالاحصار غزنی)]] | |||
این جاذبهٔ گردشگری به نامهای «قَلعَهٔ غَزنَه»، «شهر قدیم»،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> «ارگ غَزنَین»،<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> «قَلعَت غَزنَین»،<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> «قلعهٔ بالاحصار غزنی»<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/tag/قلعه-بالاحصار-غزنی «قلعه بالاحصار غزنی»، وبسایت شفقنا.]</ref> و «شهر باستانی»<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازه کهن غزنی»، در سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> نیز خوانده میشود. این بنای تاریخی با وسعت ۸۰ هکتاری،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در نقطهای مرتفع از شهر کهن غزنی، در مرکز ولایت غزنی و در شمال شهر جدید غزنی واقع شده است.<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> قلعهٔ غزنه، در سالهای ۹۷۵–۱۱۸۷م پایتخت و مرکز فرمانروایی سلسلهٔ غزنویان بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> آنها اعیاد، جشنها و مراسم ملی را در این قلعه برگزار میکردند.<ref>[http://mirahimi.blogfa.com/ رضایی، «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبلاگ میررحیمی.]</ref> برجهای این بنا، در دورههای مختلف تاریخی، بهعنوان دژ مورد استفاده بوده و کاربرد نظامی داشتند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | این جاذبهٔ گردشگری به نامهای «قَلعَهٔ غَزنَه»، «شهر قدیم»،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> «ارگ غَزنَین»،<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> «قَلعَت غَزنَین»،<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> «قلعهٔ بالاحصار غزنی»<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/tag/قلعه-بالاحصار-غزنی «قلعه بالاحصار غزنی»، وبسایت شفقنا.]</ref> و «شهر باستانی»<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازه کهن غزنی»، در سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> نیز خوانده میشود. این بنای تاریخی با وسعت ۸۰ هکتاری،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در نقطهای مرتفع از شهر کهن غزنی، در مرکز ولایت غزنی و در شمال شهر جدید غزنی واقع شده است.<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> قلعهٔ غزنه، در سالهای ۹۷۵–۱۱۸۷م پایتخت و مرکز فرمانروایی سلسلهٔ غزنویان بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> آنها اعیاد، جشنها و مراسم ملی را در این قلعه برگزار میکردند.<ref>[http://mirahimi.blogfa.com/ رضایی، «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبلاگ میررحیمی.]</ref> برجهای این بنا، در دورههای مختلف تاریخی، بهعنوان دژ مورد استفاده بوده و کاربرد نظامی داشتند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محلهای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محلهای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
| خط ۲۶۱: | خط ۲۹۸: | ||
=== منارههای غزنی === | === منارههای غزنی === | ||
[[پرونده:غزنی13.jpg|جایگزین=منارههای مسعود و بهرامشاه|بندانگشتی|منارههای مسعود و بهرامشاه با قدمت حدود 800 سال. ]] | |||
منارههای مسعود و بهرامشاه در غزنی، از برجستهترین آثار تاریخی دورهٔ غزنویان بهشمار میروند که در یک کیلومتری شمال شرقی شهر غزنی واقع شدهاند. این منارهها با قدمتی حدود ۸۰۰ سال، به شکل ستارهای هشتضلعی و با مصالح خشت ساخته شدهاند و حدود ۲۰ متر ارتفاع دارند. سطح خارجی آنها با تزئینات هندسی منظم، کتیبههای قرآنی به خط کوفی و موزاییکهای تراکوتا آراسته شده که نشاندهندهٔ اوج هنر معماری اسلامی در قرن یازدهم میلادی است. درون منارهها پلکانهای مارپیچی تعبیه شده که دسترسی به بالای برج را ممکن میساخت.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/24558/معرفی-مناره-های-مسعود-و-بهرام-شاه-در-غزنی «معرفی منارههای مسعود و بهرامشاه در غزنی»، پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> | منارههای مسعود و بهرامشاه در غزنی، از برجستهترین آثار تاریخی دورهٔ غزنویان بهشمار میروند که در یک کیلومتری شمال شرقی شهر غزنی واقع شدهاند. این منارهها با قدمتی حدود ۸۰۰ سال، به شکل ستارهای هشتضلعی و با مصالح خشت ساخته شدهاند و حدود ۲۰ متر ارتفاع دارند. سطح خارجی آنها با تزئینات هندسی منظم، کتیبههای قرآنی به خط کوفی و موزاییکهای تراکوتا آراسته شده که نشاندهندهٔ اوج هنر معماری اسلامی در قرن یازدهم میلادی است. درون منارهها پلکانهای مارپیچی تعبیه شده که دسترسی به بالای برج را ممکن میساخت.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/24558/معرفی-مناره-های-مسعود-و-بهرام-شاه-در-غزنی «معرفی منارههای مسعود و بهرامشاه در غزنی»، پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> | ||
| خط ۲۷۳: | خط ۳۱۱: | ||
=== آرامگاههای تاریخی غزنی === | === آرامگاههای تاریخی غزنی === | ||
[[پرونده:غزنی5.png|جایگزین=بازسازی آرامگاه ابوریحان بیرونی -غزنی|بندانگشتی|بازسازی آرامگاه ابوریحان بیرونی در 1403ش توسط مردم غزنی. ]] | |||
آرامگاههای تاریخی غزنی، از جمله آرامگاه سلطان محمود غزنوی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابوالفضل بیهقی]]، [[سنایی|سنایی غزنوی]]، شریف خان و سبکتگین، بهعنوان نمادهای هویت فرهنگی و تاریخی، نقش مؤثری در سبک زندگی و گذران اوقات فراغت مردم دارد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> این مکانها افزون بر مقاصد [[گردشگری]] و زیارتی، بهعنوان فضاهای عمومی برای تعاملات اجتماعی، مراسم فرهنگی و آموزشی عمل میکند. همچنین، این آثار تاریخی در مناسبتهای خاص میزبان مراسمی چون شعرخوانی، بزرگداشت مشاهیر و جشنهای محلی هستند که به غنای زندگی فرهنگی جامعه کمک میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> | آرامگاههای تاریخی غزنی، از جمله آرامگاه سلطان محمود غزنوی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابوالفضل بیهقی]]، [[سنایی|سنایی غزنوی]]، شریف خان و سبکتگین، بهعنوان نمادهای هویت فرهنگی و تاریخی، نقش مؤثری در سبک زندگی و گذران اوقات فراغت مردم دارد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> این مکانها افزون بر مقاصد [[گردشگری]] و زیارتی، بهعنوان فضاهای عمومی برای تعاملات اجتماعی، مراسم فرهنگی و آموزشی عمل میکند. همچنین، این آثار تاریخی در مناسبتهای خاص میزبان مراسمی چون شعرخوانی، بزرگداشت مشاهیر و جشنهای محلی هستند که به غنای زندگی فرهنگی جامعه کمک میکند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> | ||
| خط ۲۷۹: | خط ۳۱۸: | ||
== افتخارات غزنی == | == افتخارات غزنی == | ||
[[پرونده:غزنی8.jpg|جایگزین=مرکز ثقافت (فرهنگ) اسلامی غزنی|بندانگشتی|مرکز ثقافت (فرهنگ) اسلامی غزنی، نمادی از انتخاب این شهر بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در ۲۰۱۳م]] | |||
غزنی در ۳۴۱ش بهعنوان پایتخت سلسلهٔ غزنویان انتخاب شد. این شهر در سدهٔ ۱۱م از مراکز فرهنگی- ادبی پارسی بوده است. علاقهٔ ادبی سلطان محمود غزنوی باعث شد تا بسیاری از شاعران و فیلسوفان پارسیگوی در دربار او گرد آیند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=22188 «غزنی رسماً پایتخت فرهنگی جهان اسلام شد»، روزنامه ماندگار.]</ref> غزنی بهدلیل سابقهٔ تمدنی در ۲۰۱۳م از سوی سازمان آیسیسکو بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان [[اسلام]] نامگذاری شد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۸.</ref> | غزنی در ۳۴۱ش بهعنوان پایتخت سلسلهٔ غزنویان انتخاب شد. این شهر در سدهٔ ۱۱م از مراکز فرهنگی- ادبی پارسی بوده است. علاقهٔ ادبی سلطان محمود غزنوی باعث شد تا بسیاری از شاعران و فیلسوفان پارسیگوی در دربار او گرد آیند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=22188 «غزنی رسماً پایتخت فرهنگی جهان اسلام شد»، روزنامه ماندگار.]</ref> غزنی بهدلیل سابقهٔ تمدنی در ۲۰۱۳م از سوی سازمان آیسیسکو بهعنوان پایتخت فرهنگی جهان [[اسلام]] نامگذاری شد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۸.</ref> | ||
== پژوهشها دربارهٔ غزنی == | == پژوهشها دربارهٔ غزنی == | ||
[[پرونده:غزنی2.png|جایگزین=کتاب غزنی بستر تمدن شرق اسلامی در 4 جلد|بندانگشتی|کتاب غزنی بستر تمدن شرق اسلامی در 4 جلد]] | |||
دربارهٔ غزنی و برخی از ولسوالیهای آن پژوهشهای محدودی صورت گرفته که از جمله میتوان به کتاب «غزنی، بستر تمدن شرق اسلامی» اشاره کرد. این اثر چهارجلدی که در ۱۳۹۳ش توسط انتشارات عرفان در تهران منتشر شد، حاصل تلاش جمعی از پژوهشگران افغانستان است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این مجموعه با بهرهگیری از منابع دست اول تاریخی از جمله متون کهن ویدی، اوستایی و [[زبان فارسی|فارسی]]، رویکردی نوین در مطالعه تاریخ و تمدن غزنی ارائه میدهد. نویسندگان این اثر کوشیدهاند تا با عبور از نظریات متعارف خاورشناسان، غزنی را بر اساس منابع بومی و اسناد تاریخی معتبر بازتعریف کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | دربارهٔ غزنی و برخی از ولسوالیهای آن پژوهشهای محدودی صورت گرفته که از جمله میتوان به کتاب «غزنی، بستر تمدن شرق اسلامی» اشاره کرد. این اثر چهارجلدی که در ۱۳۹۳ش توسط انتشارات عرفان در تهران منتشر شد، حاصل تلاش جمعی از پژوهشگران افغانستان است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این مجموعه با بهرهگیری از منابع دست اول تاریخی از جمله متون کهن ویدی، اوستایی و [[زبان فارسی|فارسی]]، رویکردی نوین در مطالعه تاریخ و تمدن غزنی ارائه میدهد. نویسندگان این اثر کوشیدهاند تا با عبور از نظریات متعارف خاورشناسان، غزنی را بر اساس منابع بومی و اسناد تاریخی معتبر بازتعریف کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> | ||
| خط ۲۹۶: | خط ۳۳۷: | ||
== سلسله غزنویان == | == سلسله غزنویان == | ||
[[پرونده:غزنی7.jpg|جایگزین= تصویر سلطان محمود غزنوی|بندانگشتی|تصویر سلطان محمود غزنوی در حال دریافت خلعت از خلیفه القادر بالله]] | |||
سلسله غزنویان در ۹۷۷م توسط سبکتگین، از فرماندهان ترکتبار سامانی، در منطقه غزنی بنیان نهاده شد. این امپراتوری به سرعت قلمرو خود را از افغانستان امروزی تا شمال هند گسترش داد و بهعنوان حامی خلافت عباسی، نقش مهمی در ترویج اسلام ایفا کرد. غزنویان با ترکیبی از فرهنگ ترکی-ایرانی و پیروی از مذهب سنی حنفی، به یکی از قدرتمندترین حکومتهای زمان خود تبدیل شدند. دوران سلطان محمود غزنوی (۹۹۸–۱۰۳۰ م) اوج عظمت این سلسله بود. دربار غزنی میزبان بزرگان علمی و ادبی همچون فردوسی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[عنصری بلخی]] و فرخی سیستانی شد. زبان فارسی بهعنوان زبان رسمی دربار انتخاب شد و آثار ماندگاری مانند [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] فردوسی در این دوره خلق شد. کتابخانههای عظیم، مراکز علمی و مدارس متعدد در این دوره تأسیس شدند. غزنویان با ایجاد سیستم اداری متمرکز و ارتش منظم، موفق به کنترل قلمرو وسیعی شدند. استفاده از نیروهای ترکتبار در ارتش و بهکارگیری دیوانسالاری فارسیزبان، از ویژگیهای بارز حکومت آنان بود. این سلسله شبکهای از قلعهها و راههای ارتباطی احداث کرد که امنیت و نظارت بر مناطق تحت حاکمیت را تضمین مینمود. پس از مرگ سلطان محمود، اختلافات داخلی و ظهور سلجوقیان موجب افول تدریجی غزنویان شد. این سلسله در نهایت در ۱۱۸۶م توسط غوریان سقوط کرد. با این حال، میراث فرهنگی غزنویان بهویژه در گسترش [[زبان فارسی]] و ترویج اسلام در شبهقارهٔ هند، تأثیری ماندگار بر تاریخ منطقه گذاشت. معماری، هنر و ادبیات این دوره همچنان بهعنوان نمادهای عصر طلایی تمدن اسلامی شناخته میشوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱–۵۰۲.</ref> | سلسله غزنویان در ۹۷۷م توسط سبکتگین، از فرماندهان ترکتبار سامانی، در منطقه غزنی بنیان نهاده شد. این امپراتوری به سرعت قلمرو خود را از افغانستان امروزی تا شمال هند گسترش داد و بهعنوان حامی خلافت عباسی، نقش مهمی در ترویج اسلام ایفا کرد. غزنویان با ترکیبی از فرهنگ ترکی-ایرانی و پیروی از مذهب سنی حنفی، به یکی از قدرتمندترین حکومتهای زمان خود تبدیل شدند. دوران سلطان محمود غزنوی (۹۹۸–۱۰۳۰ م) اوج عظمت این سلسله بود. دربار غزنی میزبان بزرگان علمی و ادبی همچون فردوسی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[عنصری بلخی]] و فرخی سیستانی شد. زبان فارسی بهعنوان زبان رسمی دربار انتخاب شد و آثار ماندگاری مانند [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] فردوسی در این دوره خلق شد. کتابخانههای عظیم، مراکز علمی و مدارس متعدد در این دوره تأسیس شدند. غزنویان با ایجاد سیستم اداری متمرکز و ارتش منظم، موفق به کنترل قلمرو وسیعی شدند. استفاده از نیروهای ترکتبار در ارتش و بهکارگیری دیوانسالاری فارسیزبان، از ویژگیهای بارز حکومت آنان بود. این سلسله شبکهای از قلعهها و راههای ارتباطی احداث کرد که امنیت و نظارت بر مناطق تحت حاکمیت را تضمین مینمود. پس از مرگ سلطان محمود، اختلافات داخلی و ظهور سلجوقیان موجب افول تدریجی غزنویان شد. این سلسله در نهایت در ۱۱۸۶م توسط غوریان سقوط کرد. با این حال، میراث فرهنگی غزنویان بهویژه در گسترش [[زبان فارسی]] و ترویج اسلام در شبهقارهٔ هند، تأثیری ماندگار بر تاریخ منطقه گذاشت. معماری، هنر و ادبیات این دوره همچنان بهعنوان نمادهای عصر طلایی تمدن اسلامی شناخته میشوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱–۵۰۲.</ref> | ||
== مشاهیر غزنی == | == مشاهیر غزنی == | ||
[[پرونده:غزنی6.jpg|جایگزین=سنایی غزنویی|بندانگشتی|سنایی غزنویی]] | |||
در طول تاریخ ولایت غزنی چهرههای درخشان فرهنگی، علمی و ادبی بسیاری پرورش یافتهاند که بیشترین شکوفایی آنان به دوران طلایی سلسله غزنویان بازمیگردد. این دوره که بهعنوان عصر زرین فرهنگ و تمدن اسلامی در منطقه شناخته میشود، بستری فراهم کرد تا استعدادهای برجسته در عرصههای مختلف به شکوفایی رسند. برخی از چهرههای مشهور غزنی عبارتند از: | در طول تاریخ ولایت غزنی چهرههای درخشان فرهنگی، علمی و ادبی بسیاری پرورش یافتهاند که بیشترین شکوفایی آنان به دوران طلایی سلسله غزنویان بازمیگردد. این دوره که بهعنوان عصر زرین فرهنگ و تمدن اسلامی در منطقه شناخته میشود، بستری فراهم کرد تا استعدادهای برجسته در عرصههای مختلف به شکوفایی رسند. برخی از چهرههای مشهور غزنی عبارتند از: | ||
