مشارکت اجتماعی زنان: تفاوت میان نسخه‌ها

مشارکت اجتماعی زنان، از نیرومندترین موتورهای تحول در جوامع بشری است. این مشارکت از قرن‌ها پیش، در تمدن‌های گوناگون، با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده و در سده‌های اخیر به یکی از پایه‌های توسعه انسانی بدل شده است. امروزه زنان در حوزه‌های گوناگون، از سیاست و اقتصاد تا علم و هنر، حضوری مؤثر و پویا دارند، بی‌آنکه نقش‌های بنیادین خود در خانواده را کنار بگذارند. آنان با تکیه بر آگاهی، مهارت و توانایی، به بهبود وضعیت خود و به ارتقای سلامت روانی، اجتماعی و اقتصادی جامعه‌شان یاری می‌رسانند. پیامدهای این حضور، گاه به شکل افزایش اعتمادبه‌نفس و استقلال فردی، گاه در قالب تحکیم پیوندهای خانوادگی، و گاه به‌سان گسترش عدالت و رفاه اجتماعی نمایان می‌شود. با این‌حال، این مسیر بی‌چالش نیست؛ فشارهای روانی، ناهماهنگی میان نقش‌ها و موانع ساختاری، همچنان در راه مشارکت کامل زنان وجود دارد. در ایران نیز، این روند از دوره مشروطه تا انقلاب اسلامی و پس از آن، دستخوش تحولات چشمگیری بوده و زنان گام‌های بلندی در عرصه‌های علمی، فرهنگی و سیاسی برداشته‌اند. با وجود کاستی‌ها، مسیر مشارکت اجتماعی زنان بر پایه ارزش‌های بومی و اسلامی، مسیری رو به رشد و امیدبخش است.

* مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصه‌های عمومی گفته می‌شود. مشارکت در فعالیت‌های آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است.<ref>[http://nj.jz.ac.ir/article_88583.html حقانی، «مطالعۀ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالش‌ها و راهکارها»، 1397ش، ص65-66.]</ref> همچنین فعالیت آنان در انجمن‌ها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، مساجد و گروه‌های داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمی‌گیرد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref>

پژوهش‌ها مشارکت اجتماعی زنان را در افزایش اعتمادبه‌نفس، استقلال در تصمیم‌گیری، تقویت پایگاه اجتماعی،<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص194.</ref> دسترسی بیشتر به دانش و اطلاعات، تقویت خلاقیت و افزایش توانایی برنامه‌ریزی مؤثر دانسته‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیک‌بین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.]</ref> کارشناسان معتقدند که با مشارکت زنان در جامعه، نگرش آنها به خود، جایگاه‌شان و نقش‌شان در جامعه تغییر می‌کند. این تغییر موجب می‌شود خواسته‌های زنان واقع‌بینانه‌تر شود و آن‌ها تلاش کنند زندگی سالم‌تر و آرام‌تری داشته باشند. همچنین مشارکت اجتماعی زنان در تقویت روحیه انتقادپذیری و حس واقع‌گرایی آن‌ها مؤثر دانسته شده است.<ref>بروجردی، ارتباط فعالیت‌های اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، 1381ش، ص192-193.</ref> این مشارکت همچنین می‌تواند باعث استفاده بهتر از [[اوقات فراغت]] و تقویت امنیت روانی زنان شود.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیک‌بین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.]</ref>

در سطح خانواده نیز این مشارکت می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده و افزایش آگاهی اعضای خانواده منجر شود.<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیک‌بین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص57.]</ref> در سطح جامعه، حضور فعال زنان به گسترش [[روابط اجتماعی]]،<ref>محسنی تبریزی، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، 1369ش، ص108.</ref> افزایش بهره‌گیری از ظرفیت نیروی انسانی و مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای اجتماعی کمک می‌کند و از این منظر با افزایش سطح رفاه اجتماعی<ref>[https://sid.ir/paper/206191/fa نیک‌بین صداقتی و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، 1391ش، ص36.]</ref> و پیشرفت جامعه ارتباط داده شده است.<ref>Hanish, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005, P3.</ref>

برخی اندیشمندان برای اشتغال زنان پیامدهایی منفی نیز برشمرده‌اند که در سه سطح مطرح شده است: در سطح فردی، هم‌زمانی مسئولیت‌های شغلی و خانوادگی ممکن است با افزایش فشار روانی و کاهش رضایت یا [[اعتمادبه‌نفس]] همراه شود.<ref>رستگار خالد، خانواده، کار، جنسیت، 1383ش، ص37-62.</ref> در سطح خانواده، از تغییر در الگوی روابط زوجین، کاهش تمایل به [[فرزندآوری]] و تأثیر بر روابط مادر و فرزندان به‌عنوان پیامدهای احتمالی یاد شده است.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص46-49.</ref> در سطح اجتماعی نیز برخی دیدگاه‌ها اشتغال زنان را با تغییر نگرش‌های جامعه دربارهٔ برابری زن و مرد، کاهش ازدواج و فرزندآوری، افزایش تجرد و برخی آسیب‌های اجتماعی مرتبط دانسته‌اند.<ref>زعفرانچی، اشتغال زنان، 1388ش، ص67.</ref>

یکی از چالش‌های مطرح‌شده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، افزایش فشار روانی و تغییر در برخی [[روابط خانوادگی]] مرتبط با هم‌زمانی مسئولیت‌های خانه و محل کار است؛ در مقابل، برخی دیدگاه‌ها ایجاد بسترهای مناسب اجتماعی و اقتصادی را راهکاری برای کاهش تعارض میان این مسئولیت‌ها می‌دانند.<ref>[https://sid.ir/paper/418805/fa شادی‌طلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص88.]</ref> از دیگر چالش‌های مطرح‌شده، آن است که زنان به‌جای برخورداری از نقش و عاملیت مستقل، به ابزاری برای تحقق اهداف فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دیگران تبدیل شوند.<ref>[https://pkn.isu.ac.ir/article_865.html عیوضی و کریمی، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، 1390ش، شماره پیاپی 14، ص160-161.]</ref><ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=51655 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

در آموزه‌های اسلامی، زنان در کنار نقش‌های [[مادری]] و [[نقش همسری زن|همسری]]، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند.<ref>نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.</ref> قرآن و روایات، مسئولیت [[زن]] و [[مرد]] را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت می‌شناسند، هرچند در برخی دیدگاه‌های اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیت‌ها متفاوت دانسته شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284 خامنه‌ای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، به‌ویژه در همسری، مادری و [[تربیت فرزند|تربیت فرزندان]]، اهمیت ویژه‌ای دارد، اما به‌عنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمی‌شود؛<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.]</ref> بلکه اندیشمندان مسلمان احیای نظام حقوقی زن در [[خانواده]] و اجتماع را ضروری دانسته‌اند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref>

[[پیامبر اسلام]] فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته<ref>مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.</ref> و فعالیت آموزشی [[حضرت فاطمه]] و [[حضرت زینب]] در میان زنان و مردان گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.</ref> همچنین، زنان در میان راویان احادیث [[امامان شیعه]] حضور داشته‌اند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.</ref> در روایات اسلامی نیز نمونه‌هایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/5/496/حولاء کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.]</ref> مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزه‌های اسلامی تأیید شده<ref>شمس‌الدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.</ref> و بیعت زنان با پیامبر از نمونه‌های تاریخی آن دانسته شده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/44758/3/137 حلبی، سیره حلبی، بی‌تا، ج3، ص137.]</ref> بااین‌حال، دربارهٔ تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236-253.</ref>

در قرآن و منابع اسلامی، از برخی زنان به‌عنوان نمونه‌هایی از نقش‌آفرینی، مقاومت یا مدیریت اجتماعی یاد شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.]</ref> در برخی تفاسیر و پژوهش‌های اسلامی، برای الگوهای قرآنی مشارکت اجتماعی زنان ویژگی‌هایی مانند انگیزه و جرأت بیان دیدگاه‌ها،<ref>[https://pdf.lib.efatwa.ir/91003/4/306 هیثمی، مجمع‌الزوائد، 1408ق، ج4، ص306.]</ref> مدیریت چالش‌ها و دشواری‌ها<ref>[https://lib.eshia.ir/50081/19/579 طباطبایی، تفسیرالمیزان، 1374، ج19، ص579.]</ref> و پایداری در پیگیری اهداف ذکر شده است.<ref>جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1387ش، ص119.</ref> در این منابع، آسیه، همسر فرعون، به‌عنوان نمونه‌ای از ایمان و مقاومت در برابر حکومت فرعون معرفی شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/12023/10/64 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج10، ص64.]</ref> [[حضرت مریم|مریم]] نیز در قرآن به‌عنوان زنی برخوردار از ایمان و فضیلت معرفی شده که در برابر هنجارهای نادرست مقاومت کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/3/232 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج3، ص232.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/12013/1/174/ثمان عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص174.]</ref> [[حضرت خدیجه|خدیجه]] نیز در منابع اسلامی به‌عنوان زنی ثروتمند و فعال در تجارت شناخته می‌شود که از پیامبر اسلام و دعوت او حمایت کرد.<ref>حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی‌عشری، 1363ش، ج14، ص256.</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/11008/35/425 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج35، ص425؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1379ق، ج3، ص320.]</ref> همچنین داستان ملکهٔ سبا در سورهٔ نمل، نمونه‌ای از حضور یک زن در مقام حکومت و تصمیم‌گیری سیاسی در قرآن است.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40049/1/367 ابن‌حبیب البغدادی، المحبر، بی‌تا، ص367.]</ref> زنان مؤمن مدینه به تأثیر آموزه‌های اسلامی در حوزه‌های گوناگون کنشگری اجتماعی گروهی داشتند و تلاش کردند اسلام و پیامبر را یاری رسانند.<ref>[https://lib.eshia.ir/44786/1/162/ام_عماره_احد مقریزی، ، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بی‌تا، ج1، ص162.]</ref> آنها در زمان [[جنگ]] با [[پرستار|پرستاری]] از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، در گسترش ارزش‌های اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه نقش داشتند.<ref>[https://lib.eshia.ir/40238/1/0 ابن‌سعد، الطبقات الکبری، بی‌تا، ج8، ص414.]</ref>

حضور اجتماعی زنان در ایران پیشینه‌ای طولانی دارد، اما در [[دوره مشروطه|دورهٔ مشروطه]] در قالب فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و انجمنی به‌صورت سازمان‌یافته گسترش یافت. با وجود مشارکت برخی زنان در [[نهضت مشروطه|جنبش مشروطه]]،<ref>[https://dolat.ir/detail/174722 مروتی، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref> قانون اساسی مشروطه حقوق سیاسی مشخصی برای زنان در نظر نگرفت و وضعیت حقوقی آنان در مقایسه با دورهٔ پیش از مشروطه تغییر اساسی نکرد. در این دوره، بخشی از زنان از طریق خانواده و در پیوند با فعالیت‌های سیاسی پدران یا همسران خود در عرصهٔ اجتماعی حضور داشتند. از دورهٔ مشروطه به بعد، انجمن‌ها و تشکل‌هایی با هدف پیگیری مسائل و حقوق زنان شکل گرفتند که از جمله آنها می‌توان به [[انجمن مخدرات وطن]] و [[جمعیت نسوان‌ وطن‌خواه|جمعیت نسوان وطن‌خواه]] اشاره کرد. با این حال، دامنهٔ عضویت و میزان ارتباط این تشکل‌ها با عموم زنان جامعه محدود بود و به‌باور محققان، مطالبات آنها با خواسته‌های بخش‌های مختلف زنان ایران در آن دوره سازگار نبوده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/99525/زن،_هویت_و_انقلاب_اسلامی محمدی، «زن، هویت و انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

در دورهٔ رضاشاه پلهوی، نام هیچ زنی به‌عنوان مدیر سیاسی در ایران ثبت نشد، اما در دورهٔ محمدرضا پهلوی، اولین گروه از زنان در انتخابات [[مجلس شورای ملی|مجلس]] [[مجلس شورای ملی|شورای ملی]] سال ۱۳۴۲ش به صورت کاندیداهای «کنگره آزاد زنان و آزاد مردان» به مجلس راه یافتند. در همین دوران، [[فرخ‌رو پارسای|فرخ‌رو پارسا]] اولین و البته تنها وزیر زن ایرانی بوده است. برخی مورخان سیاسی معتقدند زنانی در دو مجلس سنا و شورای ملی راه می‌یافتند که با سیاست‌های حاکم منطبق و همسو بودند. بسیاری از این زنان از همسران و بستگان رجال و متنفذین یا امرای ارتش محسوب می‌شدند.<ref>[https://dolat.ir/detail/174722 مروتی، «مروری بر جایگاه زنان قبل و بعد از انقلاب»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref> بر اساس برخی پژوهش‌های منتشرشده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، در دورهٔ پهلوی، بخش قابل‌توجهی از زنان از دسترسی به آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی کافی برخوردار نبودند و سیاست‌های فرهنگی حکومت به ترویج الگوهایی از [[مصرف‌گرایی]] و [[تجمل‌گرایی]] متهم شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6450/9532/114723/موانع،_راهبردها_و_آسیب_های_مشارکت_اجتماعی_زنان#_ednref31 اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیب‌های مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.]</ref> در همین پژوهش‌ها، برخی اقدامات حکومت در زمینهٔ حقوق و مشارکت اجتماعی زنان نیز بیشتر جنبهٔ تبلیغاتی دانسته شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6450/9532/114723/موانع،_راهبردها_و_آسیب_های_مشارکت_اجتماعی_زنان#_ednref31 اسحاقی، «موانع، راهبردها و آسیب‌های مشارکت اجتماعی زنان»، 1383ش.]</ref>

در برخی مطالعات افزایش دسترسی زنان به آموزش عالی و حضور آنان در مشاغل تخصصی، از عوامل مؤثر در تغییر الگوی مشارکت اجتماعی آنان دانسته شده است. برخی دیدگاه‌ها این تحول را در چارچوب فرهنگ ایرانی‌اسلامی تبیین می‌کنند. بر اساس این دیدگاه، مشارکت اجتماعی زنان در ایران امتداد برخی سنت‌های فرهنگی و دینی در زمینه فعالیت‌های اجتماعی و خیرخواهانه است و گسترش آموزش عالی و تخصصی‌شدن فعالیت‌ها، دامنه و شکل این مشارکت را تغییر داده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404091912817/زن-مسلمان-ایرانی-الگوی-نوین-مشارکت-اجتماعی-در-جهان-اسلام شیخی، «زن مسلمان ایرانی؛ الگوی نوین مشارکت اجتماعی در جهان اسلام»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> برخی تحیلیل‌گران بر این باورند که هرچند مشارکت اجتماعی زنان در حوزه‌هایی مانند آموزش، سلامت، اشتغال، خانواده و مشارکت سیاسی افزایش داشته است است؛ اما مشارکت اقتصادی و حضور زنان در برخی سطوح تصمیم‌گیری سیاسی و مدیریتی همچنان کم‌تر از مردان است.<ref>[https://isr.ut.ac.ir/fa/w/تحلیل-وضعیت-اجتماعی-زنان-در-ایران؛-دکتر-حنان-زارع زارع، «تحلیل وضعیت اجتماعی زنان در ایران»، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.]</ref> بر پایه برخی پژوهش‌ها، درک درست از مشارکت زنان در ایران نیازمند عبور از نگاه‌های کلیشه‌ای و مقایسه با الگوهای غربی است<ref>[https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_2487_ae6f97c2b4e0616ca84a3b837f53d4ff.pdf صادقی و دیگران، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، 1395ش، ص38.]</ref> و بر پرهیز از قضاوت‌های سیاسی و قرائت تک‌بعدی دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان تأکید دارند.<ref>[https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_2487_ae6f97c2b4e0616ca84a3b837f53d4ff.pdf صادقی و دیگران، «فراتحلیل چهاردهه پژوهش در حوزه مشارکت زنان»، 1395ش، ص58-60.]</ref>