جز ویکی سازی و تمیزکاری |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
==جایگاه فرهنگی و تمدنی== | ==جایگاه فرهنگی و تمدنی== | ||
پژوهشگران، امپراتوری ساسانی را أثرگذارترین دودمان در شکلگیری هویت، فرهنگ و تمدن ایرانی میدانند؛ به گونهای که با گذشت بیش از ۱۴۰۰ سال، هنوز میراث فرهنگی و تمدنی آنها در بسیاری از جنبههای سبک زندگی ایرانیان از نام کشور ایران تا معماری و هنر ایرانی، باقی مانده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> ساسانیان نخستین فرمانروایانی بودند که بهطور رسمی نام «ایرانشهر» به معنی کشور آریاییها را برای قلمرو خود برگزیدند که با اندک دگرگونی، همچنان نام رسمی کشور ایران است. ساسانیان بر اساس مفهوم سیاسی ایرانشهر، هویت تمدنی و فرهنگی پدید آوردند که صاحبنظران آن را «هویت ایرانی» مینامند.<ref>قرشي، نگرشي نو به نام ايران، 1373ش، ص253؛ [https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این امپراتوری بزرگ ایرانی، بعد از هخامنشیان اولین دودمانی است که تمركز قدرت و دين رسمي را بهعنوان دو اصل اساسي حكومت ملی، مقتدر و یکپارچه بـه وجود آورد.<ref>رومن، ايران از آغاز تا اسلام، 1372ش، ص345.</ref> پادشاهی ساسانی، طولانیترین حکومت در تاریخ ایران است و به نظر محققان، میراث گذشتگان را نیز بهخوبی پاس داشتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/155685/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C «بازخوانی تاریخ ساسانی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.] </ref> | پژوهشگران، امپراتوری ساسانی را أثرگذارترین دودمان در شکلگیری هویت، فرهنگ و تمدن ایرانی میدانند؛ به گونهای که با گذشت بیش از ۱۴۰۰ سال، هنوز میراث فرهنگی و تمدنی آنها در بسیاری از جنبههای سبک زندگی ایرانیان از نام کشور ایران تا معماری و هنر ایرانی، باقی مانده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> ساسانیان نخستین فرمانروایانی بودند که بهطور رسمی نام «ایرانشهر» به معنی کشور آریاییها را برای قلمرو خود برگزیدند که با اندک دگرگونی، همچنان نام رسمی کشور ایران است. ساسانیان بر اساس مفهوم سیاسی ایرانشهر، هویت تمدنی و فرهنگی پدید آوردند که صاحبنظران آن را «هویت ایرانی» مینامند.<ref>قرشي، نگرشي نو به نام ايران، 1373ش، ص253؛ [https://www.irna.ir/news/85188464/%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8 «نام رسمی ایران را کدام فرمانروایان بر این سرزمین نهادند؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این امپراتوری بزرگ ایرانی، بعد از هخامنشیان اولین دودمانی است که تمركز قدرت و دين رسمي را بهعنوان دو اصل اساسي حكومت ملی، مقتدر و یکپارچه بـه وجود آورد.<ref>رومن، ايران از آغاز تا اسلام، 1372ش، ص345.</ref> پادشاهی ساسانی، طولانیترین حکومت در تاریخ ایران است و به نظر محققان، میراث گذشتگان را نیز بهخوبی پاس داشتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/155685/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C «بازخوانی تاریخ ساسانی»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.] </ref> | ||
آثار هنری و معماری بهجا مانده از دوران ساسانیان مانند طاق کسری، کعبۀ زرتشت و تعداد زیادی نقش برجسته و کتیبه، جایگاه فرهنگی و پیشرفت تمدنی ساسانیان را نشان میدهد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1277226-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%A7-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF% «ساسانیان از اردشیر اول تا یزدگرد سوم»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> برخی از این آثار امروزه در سازمان بینالمللی یونسکو ثبت شده و میراث جهانی و بشری محسوب میشود. برای مثال، چند اثر این دوره مانند | آثار هنری و معماری بهجا مانده از دوران ساسانیان مانند طاق کسری، کعبۀ زرتشت و تعداد زیادی نقش برجسته و کتیبه، جایگاه فرهنگی و پیشرفت تمدنی ساسانیان را نشان میدهد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1277226-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%A7-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF% «ساسانیان از اردشیر اول تا یزدگرد سوم»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> برخی از این آثار امروزه در سازمان بینالمللی [[یونسکو]] ثبت شده و میراث جهانی و بشری محسوب میشود. برای مثال، چند اثر این دوره مانند [[قلعهدختر فیروزآباد|قلعه دختر]]، شهر گور و کاخ اردشیر در شهرستان فیروزآباد، شهر بیشاپور، نقوش برجستۀ تنگ چوگان و [[غار شاپور]] در [[کازرون]]، همچنین کاخ ساسانی در شهرستان سروستان ثبت جهانی شده<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/787006/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «میراث ساسانیان ثبت جهانی شد»، خبر آنلاین.] </ref> و [[تخت سلیمان]] نیز در سال ۱۳۸۲ش بهعنوان نمونهای از معماری دوران ساسانیان به ثبت جهانی رسیده است. <ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970410000983/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%8 «ایران در ایستگاه بیست و سوم میراث جهانی/ رونق گردشگری مهمترین اهمیت جهانی شدن آثار تاریخی»، خبرگزاری فارس.] </ref> | ||
در دوران ساسانیان فرهنگ و تمدن ایرانی فراتر از مرزهای ایران نیز اثرگذاربوده است؛ برای مثال هنوز قبطیهای مصر نوروز ایرانی را جشن میگیرند. هنر ساسانی بهخصوص روی پارچههای ابریشمی و نقش و نگارهای آن در مصر و حتی بیزانس (روم شرقی) استفاده و از روی آن کپیبرداری شده است. کلماتی نیز از فارسی میانه (پهلوی) وارد زبان یونانی در همان زمان شد. در چین نیز بازی چوگان و شطرنج و ایدههای دیگری از ایران رسید.<ref>[https://asre-eghtesad.com/%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/ «عصر ساسانیان، دوران ثبات اقتصادی و طولانی در حوزۀ تمدن ایرانشهری»، وبسایت عصر اقتصاد.]</ref> به نظر پژوهشگران، ساسانیان از بسیاری جهات پایههای دنیای مدرن را بنا کردند؛ زیرا بسیاری از آداب و رسوم و مقررات این دوره مانند «دیوان»، با اصلاح اسلامی به دورههای بعد راه پیدا کرد. همچنین اهدای زمین با نیت نیکوکاری که در اسلام با عنوان | در دوران ساسانیان فرهنگ و تمدن ایرانی فراتر از مرزهای ایران نیز اثرگذاربوده است؛ برای مثال هنوز قبطیهای در [[مصر]]، [[نوروز]] ایرانی را جشن میگیرند. هنر ساسانی بهخصوص روی پارچههای ابریشمی و نقش و نگارهای آن در مصر و حتی بیزانس (روم شرقی) استفاده و از روی آن کپیبرداری شده است. کلماتی نیز از فارسی میانه (پهلوی) وارد زبان یونانی در همان زمان شد. در چین نیز بازی [[چوگان]] و [[شطرنج]] و ایدههای دیگری از ایران رسید.<ref>[https://asre-eghtesad.com/%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/ «عصر ساسانیان، دوران ثبات اقتصادی و طولانی در حوزۀ تمدن ایرانشهری»، وبسایت عصر اقتصاد.]</ref> به نظر پژوهشگران، ساسانیان از بسیاری جهات پایههای دنیای مدرن را بنا کردند؛ زیرا بسیاری از آداب و رسوم و مقررات این دوره مانند «دیوان»، با اصلاح اسلامی به دورههای بعد راه پیدا کرد. همچنین اهدای زمین با نیت نیکوکاری که در اسلام با عنوان «[[وقف]]» نام برده میشود، در دورۀ ساسانیان توسعه یافت و در دورۀ اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/218759/%E2%80%8B%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8 «اهمیت ساسانیان در جهان پساباستان و شناساندن میراث ماندگارشان»، وبسایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> میراث این حکومت بزرگ، نوآوری در فنون [[معماری]]، ایجاد شهرهایی بزرگ با طرح دایره برای نخستینبار، توسعۀ شبکههای پیشرفتۀ آبیاری در کشاورزی، اقتصاد روبهرشد و ساماندهی نظامهای مذهبی با تکیه بر آیین نکوداشت آتش بهعنوان منشأ نور و حقیقت بود.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/857440-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8 «ساسانیان و نقش آنها در تمدن بشری»، وبسایت روزنامۀ شرق.]</ref> | ||
==سازمان و طبقهبندی اجتماعی== | ==سازمان و طبقهبندی اجتماعی== | ||
در جامعۀ ساسانی نظام طبقاتی شدید وجود داشت که هر فرد و خانواده دارای جایگاه خاص بود و تحرک اجتماعی چندان وجود نداشت. در این نظام اجتماعی پیشهوران در شهرها و کشاورزان در روستاها، از طبقۀ پایین جامعه محسوب میشدند، دبیران و نظامیان در طبقات بعدی جای داشتند. روحانیون زرتشتی بعد از آنها بودند و خاندان پادشاهی در رأس هرم طبقات اجتماعی، جایگاه اول را به خود اختصاص داده بودند.<ref>زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، 1355ش، ج۱، ص۱۶۳- ۱۶۴.</ref> | در جامعۀ ساسانی نظام طبقاتی شدید وجود داشت که هر فرد و خانواده دارای جایگاه خاص بود و تحرک اجتماعی چندان وجود نداشت. در این نظام اجتماعی پیشهوران در شهرها و کشاورزان در روستاها، از طبقۀ پایین جامعه محسوب میشدند، دبیران و نظامیان در طبقات بعدی جای داشتند. روحانیون زرتشتی بعد از آنها بودند و خاندان پادشاهی در رأس هرم طبقات اجتماعی، جایگاه اول را به خود اختصاص داده بودند.<ref>زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، 1355ش، ج۱، ص۱۶۳- ۱۶۴.</ref> | ||
| خط ۱۷: | خط ۱۸: | ||
برخی از تاریخ نگاران معتقدند که وضعیت زنان در دورۀ ساسانی بسیار بد بود و با آنها مانند بردگان و اشیا برخورد میشد. چند همسری رایج بود و از دیدگاه حقوق مدنی بین همسر ممتاز و دیگر همسران که از طبقات پایینتر بودند تفاوت کامل وجود داشت. زنانی که از طبقات پایینتر بودند زن خدمتکار نامیده میشدند و تنها فرزندان پسر آنها جزو خانواده محسوب میشدند. ازدواج دختران در حدود پانزده سالگی صورت میگرفت و آنها حق انتخاب همسر داشتند. زنان در زندگی شهری میتوانستند از طریق صنعت و تجارت دارایی زیادی به دست بیاورند.<ref> كريستين سن، ايران در زمان ساسانيان، 1389ش، ص319-325.</ref> | برخی از تاریخ نگاران معتقدند که وضعیت زنان در دورۀ ساسانی بسیار بد بود و با آنها مانند بردگان و اشیا برخورد میشد. چند همسری رایج بود و از دیدگاه حقوق مدنی بین همسر ممتاز و دیگر همسران که از طبقات پایینتر بودند تفاوت کامل وجود داشت. زنانی که از طبقات پایینتر بودند زن خدمتکار نامیده میشدند و تنها فرزندان پسر آنها جزو خانواده محسوب میشدند. ازدواج دختران در حدود پانزده سالگی صورت میگرفت و آنها حق انتخاب همسر داشتند. زنان در زندگی شهری میتوانستند از طریق صنعت و تجارت دارایی زیادی به دست بیاورند.<ref> كريستين سن، ايران در زمان ساسانيان، 1389ش، ص319-325.</ref> | ||
==زبان و ادبیات== | ==زبان و ادبیات== | ||
=== | ===زبان=== | ||
زبان اول و رسمی دورۀ ساسانیان «فارسی میانه» (پهلوی) بود. این زبان از سال ۲۵۰ پیش از میلاد مسیح با سرکار آمدن نخستین اشک، سر سلسله [[اشکانیان]] رواج یافت و تا سال ۶۵۱م دورۀ آخرین پادشاه ساسانی ادامه داشت. این زبان بهصورت تقریبی در تمام سرزمینهای قلمرو ساسانیان رواج داشت و ساسانیان، تغییرات اساسی در آن به وجود آوردند. البته آنها در ابتدا به زبان پارتی و یونانی نیز مینوشتند اما به تدریج زبان پارتی بهطور کامل از رواج افتاد و از قرن چهارم به بعد تمام کتیبههای برجای مانده از دوران ساسانی به زبان فارسی میانه نوشته شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8310156/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «فارسی میانه؛ اولین زبان رسمی ایران»، باشگاه خبرنگاران جوان.] </ref> | |||
=== | ===ادبیات=== | ||
ادبیات عمومی که پیش از این بهصورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشد در زمان ساسانی جای خود را به ادبیات مکتوب داد. برای مثال گردآوري و نگاشتن اوستا و نيز ترجمۀ ادبيات ملتهای ديگر بهويژه يونان و هند كه مستلزم ايجاد خطي مترقي و اشراف به علم ترجمه و ادبيات غيربومي بود، موجب اصلاحات چشمگیر و پیشرفت در خط نگارش و ادبيات سنتي شد. <ref>نصراللهزاده و ناصری کوهبنانی، «نمود آخرين صورت ادبيات فارسي ميانة ساساني»، 1397ش، ص98-99.</ref> | ادبیات عمومی که پیش از این بهصورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشد در زمان ساسانی جای خود را به ادبیات مکتوب داد. برای مثال گردآوري و نگاشتن [[اوستا]] و نيز ترجمۀ ادبيات ملتهای ديگر بهويژه يونان و هند كه مستلزم ايجاد خطي مترقي و اشراف به علم ترجمه و ادبيات غيربومي بود، موجب اصلاحات چشمگیر و پیشرفت در خط نگارش و ادبيات سنتي شد. <ref>نصراللهزاده و ناصری کوهبنانی، «نمود آخرين صورت ادبيات فارسي ميانة ساساني»، 1397ش، ص98-99.</ref> | ||
===آثار ادبی=== | ===آثار ادبی=== | ||
آثار زیادی در این دوره تولید شده است که مقداری از آنها روی تختهسنگها، نگینها، ظرفها و سکهها نگاشته شده و بخشی نیز روی پاپیروسها و پوستها به یادگار مانده است. از میان دستۀ اول، سنگنبشتهها از نظر تاریخی و زبانشناسی از اهمیت ویژه برخوردارند که در [[نقش رستم]]، نقش رجب، حاجیآباد، بیشاپور، سرمشهد، طاق بستان، [[تخت جمشید]]، کعبۀ زرتشت، فیروزآباد، پایکولی (یا پایقلی در [[استان کردستان|کردستان]])، دربند قفقاز و آذربایجان به دست آمده است. <ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1083115/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C ترابی، «زبان و ادبیات ساسانی»، وبسایت راسخون.] </ref> | آثار زیادی در این دوره تولید شده است که مقداری از آنها روی تختهسنگها، نگینها، ظرفها و سکهها نگاشته شده و بخشی نیز روی پاپیروسها و پوستها به یادگار مانده است. از میان دستۀ اول، سنگنبشتهها از نظر تاریخی و زبانشناسی از اهمیت ویژه برخوردارند که در [[نقش رستم]]، نقش رجب، حاجیآباد، بیشاپور، سرمشهد، طاق بستان، [[تخت جمشید]]، کعبۀ زرتشت، فیروزآباد، پایکولی (یا پایقلی در [[استان کردستان|کردستان]])، دربند قفقاز و آذربایجان به دست آمده است. <ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1083115/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C ترابی، «زبان و ادبیات ساسانی»، وبسایت راسخون.] </ref> | ||
===دین و معنویت=== | ===دین و معنویت=== | ||
در زمان ساسانیان ادیان مختلف مانند مسیحی، یهودی و مانوی وجود داشت، اما دین ملی و رسمی کشور، «دین زرتشتی» بود که تشکیلات پیچیده داشت. روحانیان زرتشتی از اختیارات وسیع بهرهمند بودند. بهخصوص موبدان و پیشوای بزرگ آنها «موبد موبدان» در دربار ساسانی مهمترین مقام را داشت و تفسیر احکام دینی و مدنی از جمله آیین زناشویی، ارث و مالکیت، به عهدۀ او بود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/7360/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «ایران باستان چه ادیانی داشته است؟»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> دین در ابتدای تأسیس حکومت ساسانیان نقش مهمی در انسجام اجتماعی، تشکیل هویت ملی، یکپارچگی و پیشرفت جامعه داشت؛ اما به گفتۀ محققان در اواخر دوران ساسانی به دست موبدان زرتشتی بهشدت دچار فساد شد بهطوری که به باور شهید مطهری مردم ایران نمیتوانستند از صمیم قلب به آن عقیده داشته باشند و حتی اگر اسلام در آن زمان به ایران نیامده بود، مسیحیت به تدریج ایران را مسخر میکرد و زرتشتیگری را از میان میبرد.<ref>مطهری، مرتضی، خدمات متقابل، بیتا، ص۹۹.</ref> | در زمان ساسانیان ادیان مختلف مانند مسیحی، یهودی و مانوی وجود داشت، اما دین ملی و رسمی کشور، «دین زرتشتی» بود که تشکیلات پیچیده داشت. روحانیان زرتشتی از اختیارات وسیع بهرهمند بودند. بهخصوص موبدان و پیشوای بزرگ آنها «موبد موبدان» در دربار ساسانی مهمترین مقام را داشت و تفسیر احکام دینی و مدنی از جمله آیین زناشویی، ارث و مالکیت، به عهدۀ او بود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/7360/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «ایران باستان چه ادیانی داشته است؟»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> دین در ابتدای تأسیس حکومت ساسانیان نقش مهمی در انسجام اجتماعی، تشکیل هویت ملی، یکپارچگی و پیشرفت جامعه داشت؛ اما به گفتۀ محققان در اواخر دوران ساسانی به دست موبدان زرتشتی بهشدت دچار فساد شد بهطوری که به باور شهید مطهری مردم ایران نمیتوانستند از صمیم قلب به آن عقیده داشته باشند و حتی اگر اسلام در آن زمان به ایران نیامده بود، مسیحیت به تدریج ایران را مسخر میکرد و زرتشتیگری را از میان میبرد.<ref>مطهری، مرتضی، خدمات متقابل، بیتا، ص۹۹.</ref> | ||
==نظام اقتصادی== | ==نظام اقتصادی== | ||
بر اساس دادههای تاریخی، در دورۀ ساسانی بهدلیل امنیت نسبی و وجود حکومتی مقتدر، اقتصاد ساسانی چنان مهم بود که سکههای آنها از چین تا دریای مدیترانه مورد قبول بود و بهعنوان پول رایج آسیا بهشمار میرفت. بازارها و کاروانهای ساسانی شناخته شده بودند و بههمین دلیل این کلمات، وارد دیگر زبانهای آن زمان شده است. رونق اقتصادی امپراتوری ساسانی به دو بخش مهم یعنی تجارت و کشاورزی بستگی داشت. کالاهای بسیار مهمی مانند ابریشم، ادویهجات، خشکبار، ماهی و سایر کالاهای کشاورزی علاوهبر تولید و توزیع گسترده در ایران، در سیستم یکپارچۀ حملونقلی بینالمللی، با محوریت جادۀ ابریشم، فعال بود.<ref>[https://asre-eghtesad.com/%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/چ «عصر ساسانیان، دوران ثبات اقتصادی و طولانی در حوزه تمدن ایرانشهری»، وبسایت عصر اقتصاد.]</ref> در دورۀ ساسانیان نظام کشاورزی پیشرفت چشمگیر کرد و یکی از پایههای اصلی ثبات، امنیت، رفاه اجتماعی و اقتدار سیاسی محسوب میشد؛ آنها قناتها، سدها و آببندهایی بسیار برای رونق و گسترش کشاورزی در سراسر قلمرو خود ساختند. بسیاری از روستاییهای ایران در دورۀ ساسانی، افزون بر کشاورزی، در پرورش دامهایی چون گوسفند نیز میکوشیدند. شبانی و کشاورزی در بسیاری از منطقهها، همراه بود و آن شبانان به اقتضای فصلها در ییلاق و قشلاق در کنار دامپروری، به کشاورزی نیز میپرداختند. <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/180761/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D9%A2%E2%80%8C%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%BE%DB%8C%D8%B4 «جامعۀ ایران،٢ هزار سال پیش»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی].</ref> | بر اساس دادههای تاریخی، در دورۀ ساسانی بهدلیل امنیت نسبی و وجود حکومتی مقتدر، اقتصاد ساسانی چنان مهم بود که سکههای آنها از چین تا دریای مدیترانه مورد قبول بود و بهعنوان پول رایج آسیا بهشمار میرفت. بازارها و کاروانهای ساسانی شناخته شده بودند و بههمین دلیل این کلمات، وارد دیگر زبانهای آن زمان شده است. رونق اقتصادی امپراتوری ساسانی به دو بخش مهم یعنی تجارت و کشاورزی بستگی داشت. کالاهای بسیار مهمی مانند ابریشم، ادویهجات، خشکبار، ماهی و سایر کالاهای کشاورزی علاوهبر تولید و توزیع گسترده در ایران، در سیستم یکپارچۀ حملونقلی بینالمللی، با محوریت جادۀ ابریشم، فعال بود.<ref>[https://asre-eghtesad.com/%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/چ «عصر ساسانیان، دوران ثبات اقتصادی و طولانی در حوزه تمدن ایرانشهری»، وبسایت عصر اقتصاد.]</ref> در دورۀ ساسانیان نظام کشاورزی پیشرفت چشمگیر کرد و یکی از پایههای اصلی ثبات، امنیت، رفاه اجتماعی و اقتدار سیاسی محسوب میشد؛ آنها قناتها، سدها و آببندهایی بسیار برای رونق و گسترش کشاورزی در سراسر قلمرو خود ساختند. بسیاری از روستاییهای ایران در دورۀ ساسانی، افزون بر کشاورزی، در پرورش دامهایی چون گوسفند نیز میکوشیدند. شبانی و کشاورزی در بسیاری از منطقهها، همراه بود و آن شبانان به اقتضای فصلها در ییلاق و قشلاق در کنار دامپروری، به کشاورزی نیز میپرداختند. <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/180761/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D9%A2%E2%80%8C%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%BE%DB%8C%D8%B4 «جامعۀ ایران،٢ هزار سال پیش»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی].</ref> | ||
| خط ۵۶: | خط ۵۸: | ||
در دوران ساسانیان توسعۀ شهرسازی و شهرنشینی در دستور کار قرار گرفت که از عوامل مهم ثبات، امنیت، کار و رفاه اجتماعی و زیاد شدن جمعیت بهعنوان رکن مهم پیشرفت جامعه بود. در فرایند اصلاحات سیاسی توسط پادشاهان ساسانی، شهرها بهعنوان بخشی از نظام سیاسی و کشورداری آنها مورد توجّه شاهان این سلسله قرارگرفتند که در کتیبههای این دوره انعکاس پیدا کرده و اسامی شهرها و فرمانروایان آنها، به وجهی ذکر شده که همگی تحت سلطه و نظارت شاه بوده است. به باور محققان سیاست رشد شهرنشینی علاوهبر اینکه تسلط آنان را بر سرزمین پهناور ایران با اقلیمهای متفاوت گسترش داد، همچنین موجب تقویت هرچه بیشتر ساختارهای سیاسی اجتماعی شهرها شد. از پیامدهای مهم گسترش شهر و شهرنشینی، به وجود آمدن صنایع، تجارت و کشاورزی در آنها بود. از طرف دیگر گسترش صنایع گوناگون در شهرها و همچنین ایجاد ونگهداری سازههای آبی، مستلزم به کارگیری افراد متخصص در این زمینه و رونق کار، اشتغال زایی و نشاط اقتصادی میشد.<ref>خسروینژاد و دیگران، «تبیین و تحلیل سازوکار شکلگیری شهرسازی در شاهنشاهی»، 1400ش، ص209-210.</ref> | در دوران ساسانیان توسعۀ شهرسازی و شهرنشینی در دستور کار قرار گرفت که از عوامل مهم ثبات، امنیت، کار و رفاه اجتماعی و زیاد شدن جمعیت بهعنوان رکن مهم پیشرفت جامعه بود. در فرایند اصلاحات سیاسی توسط پادشاهان ساسانی، شهرها بهعنوان بخشی از نظام سیاسی و کشورداری آنها مورد توجّه شاهان این سلسله قرارگرفتند که در کتیبههای این دوره انعکاس پیدا کرده و اسامی شهرها و فرمانروایان آنها، به وجهی ذکر شده که همگی تحت سلطه و نظارت شاه بوده است. به باور محققان سیاست رشد شهرنشینی علاوهبر اینکه تسلط آنان را بر سرزمین پهناور ایران با اقلیمهای متفاوت گسترش داد، همچنین موجب تقویت هرچه بیشتر ساختارهای سیاسی اجتماعی شهرها شد. از پیامدهای مهم گسترش شهر و شهرنشینی، به وجود آمدن صنایع، تجارت و کشاورزی در آنها بود. از طرف دیگر گسترش صنایع گوناگون در شهرها و همچنین ایجاد ونگهداری سازههای آبی، مستلزم به کارگیری افراد متخصص در این زمینه و رونق کار، اشتغال زایی و نشاط اقتصادی میشد.<ref>خسروینژاد و دیگران، «تبیین و تحلیل سازوکار شکلگیری شهرسازی در شاهنشاهی»، 1400ش، ص209-210.</ref> | ||
===ج) پیشرفتهای هنری=== | ===ج) پیشرفتهای هنری=== | ||
در دورۀ ساسانی در انواع هنرها پیشرفت قابل توجهی حاصل شد؛ ظرافت، زیبایی، دقت و مهارت هنرمندان در زمان ساسانیان به اوج خود رسیده بود. بهخصوص نقوش برجسته روی فلزات که ماندگاری بهتری دارند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83989/%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%BA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B2%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%DB%8C «نبوغ ساسانیان در فلزکاری و سفالگری»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> تعداد بیشماری از آثار | در دورۀ ساسانی در انواع هنرها پیشرفت قابل توجهی حاصل شد؛ ظرافت، زیبایی، دقت و مهارت هنرمندان در زمان ساسانیان به اوج خود رسیده بود. بهخصوص نقوش برجسته روی فلزات که ماندگاری بهتری دارند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83989/%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%BA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B2%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%DB%8C «نبوغ ساسانیان در فلزکاری و سفالگری»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> تعداد بیشماری از آثار [[معماری]]، نقشبرجسته، [[نقاشی]]، [[پارچهبافی]]، ظروف، اشیای فلزی و شیشهای، جنگافزار و سکههای ارزشمند از دوران ساسانیان برجا مانده است که بهدلیل نقش و نگارهای نمادین، دارای اهمیت هستند. هنر ساسانی با تکیه بر باورهای طبیعتگرا و اعتقاد به ایزدان مهر و آناهیتا و کیش زرتشت در گسترهای وسیع از فارس تا تیسفون، کرمانشاه، سیستان و آذربایجان شکل گرفته و در شاخههای مختلف هنری آثار ارزشمندی از آن برجای مانده است. <ref>جوادی، «طبیعتگرایی در هنر ساسانی»، 1400ش، ص38.</ref> | ||
نقاشی، پارچهبافی و قالیبافی از جمله هنرهایی هستند که در عصر ساسانی رواج داشتند. یکی از فرشهای معروف عهد خسروپرویز، قالی چهار فصل است که در کتابهای کهن شرقی از آن یاد میشود. این نشان میدهد که مردم آن دوره با رنگرزی پشم آشنایی کامل داشتهاند و از رنگهای موجود در طبیعت مثل لاجورد و سرخدانه استفاده میکردند. در قالیبافی معاصر، هنوز از نقشه چهار فصل استفاده میشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/214235/%C2%AB%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%C2%BB-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «نگاهی به هنر دورۀ ساسانی منتشر شد»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی،.]</ref> | نقاشی، پارچهبافی و قالیبافی از جمله هنرهایی هستند که در عصر ساسانی رواج داشتند. یکی از فرشهای معروف عهد خسروپرویز، قالی چهار فصل است که در کتابهای کهن شرقی از آن یاد میشود. این نشان میدهد که مردم آن دوره با رنگرزی پشم آشنایی کامل داشتهاند و از رنگهای موجود در طبیعت مثل لاجورد و سرخدانه استفاده میکردند. در قالیبافی معاصر، هنوز از نقشه چهار فصل استفاده میشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/214235/%C2%AB%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%C2%BB-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «نگاهی به هنر دورۀ ساسانی منتشر شد»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی،.]</ref> | ||
پژوهشگران عصر پیشرفت هنر موسیقی در ایران باستان را، دورة ساسانی دانستهاند. در این دوره از چهرههای تأثیرگذار موسیقی مانند نکیسا، سرکیس، باربد، رامتین و بامشاد میتوان نام برد. تأثیر هنر موسیقی دورة ساسانی بر کشورهای همسایه تا قرنها بعد ادامه داشت. <ref>همایون، «موسیقی در ایران: فصلی فشرده از تاریخ موسیقی در ایران»، 1377ش، ص8.</ref> | پژوهشگران عصر پیشرفت هنر موسیقی در ایران باستان را، دورة ساسانی دانستهاند. در این دوره از چهرههای تأثیرگذار موسیقی مانند نکیسا، سرکیس، باربد، رامتین و بامشاد میتوان نام برد. تأثیر هنر موسیقی دورة ساسانی بر کشورهای همسایه تا قرنها بعد ادامه داشت. <ref>همایون، «موسیقی در ایران: فصلی فشرده از تاریخ موسیقی در ایران»، 1377ش، ص8.</ref> | ||
===د) دانش مهندسی و معماری=== | ===د) دانش مهندسی و معماری=== | ||
مهندسان در دورۀ ساسانی نخستین بار در جهان گنبدهایی بر سطحهای چهارگوش بنا کردند که به دانش بسیار پیشرفته و مهارت زیاد نیاز داشت. این بزرگترین دستاورد معماری دورۀ ساسانی بود که تأثیری تاریخی و پایدار در معماری گذاشت. بههمین دلیل برخی پژوهشگران اروپایی ایران را خاستگاه گنبد در معماری جهان میدانند. نخستین نمونۀ تکاملیافتۀ بناهای گنبددار ایرانی در کاخ شاپور یکم در بیشاپور دیده میشود که بر پایهای مربعی شکل با ضلعهای حدود ۲۳ متر ساخته شده است. ساخت گنبدهای چهارطاقی و ایوانهای طاقدار بزرگ این دوره، در معماری ایران بعد از اسلام نیز ادامه یافت و جایگاه ویژهای پیدا کرد. <ref>جعفری، ساسانیان فرمانروایان ایرانشهر، 1402ش، ص116-117. </ref> | مهندسان در دورۀ ساسانی نخستین بار در جهان گنبدهایی بر سطحهای چهارگوش بنا کردند که به دانش بسیار پیشرفته و مهارت زیاد نیاز داشت. این بزرگترین دستاورد معماری دورۀ ساسانی بود که تأثیری تاریخی و پایدار در معماری گذاشت. بههمین دلیل برخی پژوهشگران اروپایی ایران را خاستگاه گنبد در معماری جهان میدانند. نخستین نمونۀ تکاملیافتۀ بناهای گنبددار ایرانی در کاخ شاپور یکم در بیشاپور دیده میشود که بر پایهای مربعی شکل با ضلعهای حدود ۲۳ متر ساخته شده است. ساخت گنبدهای چهارطاقی و ایوانهای طاقدار بزرگ این دوره، در معماری ایران بعد از اسلام نیز ادامه یافت و جایگاه ویژهای پیدا کرد. <ref>جعفری، ساسانیان فرمانروایان ایرانشهر، 1402ش، ص116-117. </ref> | ||
