حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | | تصویر = ریا.jpg | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر = خودنمایی یک فرد ثروتمند در حال کمک کردن به یک فقیر | ||
| image_alt =ریا کاری | | image_alt = ریا کاری | ||
| فایل پادکست =ریا.ogg | | فایل پادکست = ریا.ogg | ||
| حجم فایلپادکست =۷/۸۶ | | حجم فایلپادکست = ۷/۸۶ | ||
| تاریخ پادکست =۱۴۰۵/۰۵/۲۶ | | تاریخ پادکست = ۱۴۰۵/۰۵/۲۶ | ||
| زیرنویس عنوان = | | زیرنویس عنوان = | ||
| عنوان اصلی = ریا | |||
| عنوان اصلی = | | عنوان انگلیسی = | ||
| عنوان انگلیسی = | | عنوان عربی = الریاء | ||
| عنوان عربی = | | عنوان علمی = | ||
| عنوان علمی = | | شاخه علمی = اخلاق اسلامی، عرفان | ||
| شاخه علمی = | | نوع مفهوم = رذیله اخلاقی و رفتار نکوهششده دینی | ||
| نوع مفهوم = | | معنای اصطلاحی = انجام کارهای نیک و عبادات با هدف خودنمایی و جلب نظر مردم بهجای تقرب الهی | ||
| معنای اصطلاحی = | | حوزه کاربرد = اخلاق، فقه، ادبیات و تاریخ اجتماعی | ||
| حوزه کاربرد = | | گستره جغرافیایی = جهان اسلام و فرهنگ ایرانی | ||
| گستره جغرافیایی = | | منشأ تاریخی = آموزههای قرآن کریم و سنت اسلامی | ||
| منشأ تاریخی = | | نخستین کاربرد = | ||
| ریشه واژه = رؤیت (به معنای نمایاندن) | |||
| نخستین کاربرد = | | مرتبط با = [[خودنمایی]]، [[تظاهر]]، [[شرک خفی]]، [[اخلاص]] | ||
| ریشه واژه = | | اهمیت = از گناهان کبیره و موجب بطلان اعمال عبادی | ||
| مرتبط با = | | مبدع = | ||
| اهمیت = | | مروج = | ||
| مبدع = | | مقدس برای = | ||
| مروج = | | مورد احترام = | ||
| مقدس برای = | | آثار مرتبط = چهل حدیث (امام خمینی)، معراج السعاده (نراقی) | ||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | }} | ||
'''{{درشت|ریا}}'''، انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب منزلت نزد مردم، بدون قصد تقرب الهی. | '''{{درشت|ریا}}'''، انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب منزلت نزد مردم، بدون قصد تقرب الهی. | ||
ریا در اصطلاح [[اخلاق اسلامی]]، به معنای انجام کارهای نیک و [[عبادت|عبادات]] با هدف [[خودنمایی]]، کسب اعتبار اجتماعی و جلب نظر مردم، بهجای نیت تقرب به [[خداوند]] است. این ویژگی در آموزههای دینی بهشدت نکوهش شده و از آن با عناوینی چون شرک اصغر یا شرک خفی یاد میشود که از منظر [[فقه اسلامی]] موجب بطلان اعمال عبادی میگردد. ریشهٔ ریا در دنیاخواهی و ضعف در باور به [[توحید افعالی]] دانسته شده و درمان آن مبتنی بر تقویت پایههای معرفتی و انجام پنهانی کارهای نیک است. نقد ریا و تزویر مذهبی یکی از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی، ادبیات ایران، طنز و [[ضربالمثل | ریا در اصطلاح [[اخلاق اسلامی]]، به معنای انجام کارهای نیک و [[عبادت|عبادات]] با هدف [[خودنمایی]]، کسب اعتبار اجتماعی و جلب نظر مردم، بهجای نیت تقرب به [[خداوند]] است. این ویژگی در آموزههای دینی بهشدت نکوهش شده و از آن با عناوینی چون شرک اصغر یا شرک خفی یاد میشود که از منظر [[فقه اسلامی]] موجب بطلان اعمال عبادی میگردد. ریشهٔ ریا در دنیاخواهی و ضعف در باور به [[توحید افعالی]] دانسته شده و درمان آن مبتنی بر تقویت پایههای معرفتی و انجام پنهانی کارهای نیک است. نقد ریا و تزویر مذهبی یکی از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی، ادبیات ایران، طنز و [[ضربالمثل]]ها، بهشمار میرود. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
ریا در لغت مشتق از رؤیت بهمعنای نمایاندن است<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج 1، ص 246.</ref> و در [[زبان فارسی]] بهمعنای نیککردار جلوهدادن خود به دیگران به کار میرود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ریا دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه ریا.]</ref> در اصطلاح علم اخلاق، ریا به انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب اعتبار و منزلت نزد مردم و شهرت به [[دینداری]] و [[ایمان]]، بدون قصد تقرب الهی، اطلاق میشود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page35 خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/613/طلب%20كردن%20اعتبار نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.]</ref> | ریا در لغت مشتق از رؤیت بهمعنای نمایاندن است<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج 1، ص 246.</ref> و در [[زبان فارسی]] بهمعنای نیککردار جلوهدادن خود به دیگران به کار میرود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ریا دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه ریا.]</ref> در اصطلاح علم اخلاق، ریا به انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب اعتبار و منزلت نزد مردم و شهرت به [[دینداری]] و [[ایمان]]، بدون قصد تقرب الهی، اطلاق میشود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page35 خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/613/طلب%20كردن%20اعتبار نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.]</ref> | ||
در کنار ریا، واژگانی چون [[تظاهر]] و [[خودنمایی]] نیز به کار میروند و برخی آنها را دارای حوزه معنایی نزدیک دانستهاند.<ref>[https://noo.rs/hWUIZ فتاحی، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> تظاهر در زبان فارسی بهمعنای جلوهدادن خود به داشتن حالت یا صفتی خاص است<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه تظاهر.</ref> و گاه به معنای شبیهساختن دروغین خود به دیگران به کار میرود.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرفگرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.]</ref> خودنمایی نیز به معنای جلوهگری، ظاهرسازی و نمایشدادن خویش است<ref>[https://www.vajehyab.com/motaradef/خودنمایی دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خودنمایی.]</ref> و معمولاً با آشکار ساختن برتریهای واقعی یا ساختگی همراه است؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6632640/مظاهر-ریا-و-خودنمایی-در-یک-انسان «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> هدف اصلی آن نیز دیدهشدن در جامعه و گاه فریب دیگران دانسته شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6474072/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9% | در کنار ریا، واژگانی چون [[تظاهر]] و [[خودنمایی]] نیز به کار میروند و برخی آنها را دارای حوزه معنایی نزدیک دانستهاند.<ref>[https://noo.rs/hWUIZ فتاحی، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> تظاهر در زبان فارسی بهمعنای جلوهدادن خود به داشتن حالت یا صفتی خاص است<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه تظاهر.</ref> و گاه به معنای شبیهساختن دروغین خود به دیگران به کار میرود.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرفگرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.]</ref> خودنمایی نیز به معنای جلوهگری، ظاهرسازی و نمایشدادن خویش است<ref>[https://www.vajehyab.com/motaradef/خودنمایی دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خودنمایی.]</ref> و معمولاً با آشکار ساختن برتریهای واقعی یا ساختگی همراه است؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6632640/مظاهر-ریا-و-خودنمایی-در-یک-انسان «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> هدف اصلی آن نیز دیدهشدن در جامعه و گاه فریب دیگران دانسته شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6474072/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%_l%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> | ||
با وجود پیوند معنایی میان ریا و تظاهر، در منابع اخلاق اسلامی هر نوع تظاهر، مذموم شمرده نشده است. در این چارچوب، اگر نمایاندن عمل با قصد تقرب الهی همراه باشد، در مواردی از شمول ریا خارج دانسته میشود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وبسایت آپارات.]</ref> از جمله این موارد تبلیغ و الگوپروری است؛ اگر آشکار کردن عمل با هدف ترویج [[دین]]، ارائه چهرهای مثبت از مناسک یا تشویق دیگران به کار نیک صورت گیرد مانند امر به معروف عملی، مذموم نبوده و حتی در برخی منابع پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وبسایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> همچنین رعایت [[آداب]] و رفتار اخلاقی در حضور دیگران برای حفظ [[آبرو]] و شخصیت اجتماعی امری عقلایی تلقی میشود و لزوماً به معنای ریاکاری نیست؛ زیرا میان [[حریم خصوصی]] و رفتار اجتماعی تفاوتهای عرفی وجود دارد.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وبسایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> بر همین اساس، در منابع اسلامی حضور در مراسم [[عزاداری|سوگواری]]، دیدار با خانواده متوفی و ابراز همدردی با آنان دارای فضیلت شمرده شده و مسئولیتی اجتماعی معرفی گردیده است؛ چنین حضوری ریا یا خودنمایی تلقی نمیشود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وبسایت آپارات.]</ref> همچنین در برخی متون، تباکی و اظهار حزن در [[عزاداری امام حسین]] نیز در همین چارچوب عملی پسندیده دانسته شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/node/96898 «آیا عزاداری هر چند که از روی ریا باشد پذیرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref> | با وجود پیوند معنایی میان ریا و تظاهر، در منابع اخلاق اسلامی هر نوع تظاهر، مذموم شمرده نشده است. در این چارچوب، اگر نمایاندن عمل با قصد تقرب الهی همراه باشد، در مواردی از شمول ریا خارج دانسته میشود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وبسایت آپارات.]</ref> از جمله این موارد تبلیغ و الگوپروری است؛ اگر آشکار کردن عمل با هدف ترویج [[دین]]، ارائه چهرهای مثبت از مناسک یا تشویق دیگران به کار نیک صورت گیرد مانند امر به معروف عملی، مذموم نبوده و حتی در برخی منابع پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وبسایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> همچنین رعایت [[آداب]] و رفتار اخلاقی در حضور دیگران برای حفظ [[آبرو]] و شخصیت اجتماعی امری عقلایی تلقی میشود و لزوماً به معنای ریاکاری نیست؛ زیرا میان [[حریم خصوصی]] و رفتار اجتماعی تفاوتهای عرفی وجود دارد.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وبسایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> بر همین اساس، در منابع اسلامی حضور در مراسم [[عزاداری|سوگواری]]، دیدار با خانواده متوفی و ابراز همدردی با آنان دارای فضیلت شمرده شده و مسئولیتی اجتماعی معرفی گردیده است؛ چنین حضوری ریا یا خودنمایی تلقی نمیشود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وبسایت آپارات.]</ref> همچنین در برخی متون، تباکی و اظهار حزن در [[عزاداری امام حسین]] نیز در همین چارچوب عملی پسندیده دانسته شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/node/96898 «آیا عزاداری هر چند که از روی ریا باشد پذیرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref> | ||
| خط ۵۲: | خط ۵۰: | ||
== پیامدهای ریا در فرهنگ اسلامی == | == پیامدهای ریا در فرهنگ اسلامی == | ||
در قرآن، ریاکاران مورد نکوهش قرار گرفتهاند<ref>سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.</ref> و کسانی که برای نمایش، به مردم انفاق میکنند همنشین [[شیطان]] معرفی شدهاند.<ref>سوره نساء، آیه ۳۸.</ref> احادیث متعددی نیز در مذمت ریا نقل شده است؛ از جمله [[حضرت محمد]] ریا را شرک اصغر دانسته<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/303 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.]</ref> و تصریح کرده است که هر کس در عمل عبادی خود غیر خدا را شریک سازد، خداوند از او و عملش بیزار است<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/140 فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140].</ref> و عملی که با ریا آمیخته باشد پذیرفته نمیشود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/304 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304].</ref> [[امام جعفر صادق|امام صادق]] نیز ریا را گونهای شرک معرفی کرده است، زیرا در آن، عمل برای مردم انجام میگیرد نه برای خدا.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/293 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.]</ref> بطلان انفاق،<ref>سوره بقره، آیه 264.</ref> محرومیت از محبت الهی<ref>سوره نساء، آیه | در قرآن، ریاکاران مورد نکوهش قرار گرفتهاند<ref>سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.</ref> و کسانی که برای نمایش، به مردم انفاق میکنند همنشین [[شیطان]] معرفی شدهاند.<ref>سوره نساء، آیه ۳۸.</ref> احادیث متعددی نیز در مذمت ریا نقل شده است؛ از جمله [[حضرت محمد]] ریا را شرک اصغر دانسته<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/303 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.]</ref> و تصریح کرده است که هر کس در عمل عبادی خود غیر خدا را شریک سازد، خداوند از او و عملش بیزار است<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/140 فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140].</ref> و عملی که با ریا آمیخته باشد پذیرفته نمیشود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/304 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304].</ref> [[امام جعفر صادق|امام صادق]] نیز ریا را گونهای شرک معرفی کرده است، زیرا در آن، عمل برای مردم انجام میگیرد نه برای خدا.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/293 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.]</ref> بطلان انفاق،<ref>سوره بقره، آیه 264.</ref> محرومیت از محبت الهی<ref>سوره نساء، آیه ۳۶–۳۸.</ref> و همسویی با شیطان از دیگر پیامدهایی است که برای ریا گفته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج4، ص355.</ref> از منظر فقهی نیز ریا در عبادات موجب بطلان عمل و حرام است.<ref>نجفی، جواهرالکلام، 1362ش، ج9، ص187.</ref><ref>خوئی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، بیتا، ج5، ص7-8.</ref> | ||
== ریشهیابی و درمان == | == ریشهیابی و درمان == | ||
در منابع اخلاق اسلامی، ریشه اصلی ریا در دنیاخواهی، حب جاه و مقام، و نیز ضعف [[ایمان]] دانسته شده است. از منظر کلامی، ریا نوعی شرک پنهان و مرتبط با نفاق تلقی میشود؛ زیرا فرد ریاکار در ظاهر خود را خداپرست نشان میدهد، اما در عمل به دنبال جلب نظر دیگران است.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وبسایت پرسمان.]</ref><ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 127-128.]</ref> | در منابع اخلاق اسلامی، ریشه اصلی ریا در دنیاخواهی، حب جاه و مقام، و نیز ضعف [[ایمان]] دانسته شده است. از منظر کلامی، ریا نوعی شرک پنهان و مرتبط با نفاق تلقی میشود؛ زیرا فرد ریاکار در ظاهر خود را خداپرست نشان میدهد، اما در عمل به دنبال جلب نظر دیگران است.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وبسایت پرسمان.]</ref><ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 127-128.]</ref> | ||
بنابر تحلیلهای اخلاقی، باور به توحید افعالی، مانع اصلی شکلگیری ریا در انسان بهشمار میرود. بر این اساس، فردی که به توحید افعالی ایمان داشته باشد، عزت و آبرو را تنها از جانب خدا میداند و برای خوشایند مردم دست به ریاکاری نمیزند؛ همانگونه که بر پایه متون دینی، تلاشهای فرعون برای نابودی موسی نافرجام ماند و | بنابر تحلیلهای اخلاقی، باور به توحید افعالی، مانع اصلی شکلگیری ریا در انسان بهشمار میرود. بر این اساس، فردی که به توحید افعالی ایمان داشته باشد، عزت و آبرو را تنها از جانب خدا میداند و برای خوشایند مردم دست به ریاکاری نمیزند؛ همانگونه که بر پایه متون دینی، تلاشهای فرعون برای نابودی موسی نافرجام ماند و ارادهٔ الهی بر پرورش او در دربار فرعون قرار گرفت.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وبسایت پرسمان.]</ref> | ||
در متون اخلاقی، راه درمان ریا به دو دسته کلی تقسیم شده است:<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | در متون اخلاقی، راه درمان ریا به دو دسته کلی تقسیم شده است:<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | ||
* راه شناختی: این رویکرد بر تقویت مبانی معرفتی استوار است و شامل شناخت نظارت و مراقبت حضوری خداوند بر اعمال و درک قدرت و حاکمیت الهی بر قلوب انسانها میشود. در این دیدگاه، باور به اینکه عزت و محبوبیت تنها به اراده خداوند است، | * راه شناختی: این رویکرد بر تقویت مبانی معرفتی استوار است و شامل شناخت نظارت و مراقبت حضوری خداوند بر اعمال و درک قدرت و حاکمیت الهی بر قلوب انسانها میشود. در این دیدگاه، باور به اینکه عزت و محبوبیت تنها به اراده خداوند است، انگیزهٔ جلب توجه دیگران را از بین میبرد.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وبسایت پرسمان.]</ref><ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | ||
* راه عملی: این روش بر تغییر الگوهای رفتاری تأکید دارد و راهکار اصلی آن پنهانرفتاری نیکوکارانه است؛ فرد برای تثبیت اخلاص، تمرین میکند تا عبادات و کارهای نیک خود را به دور از چشم دیگران و در خفا انجام دهد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | * راه عملی: این روش بر تغییر الگوهای رفتاری تأکید دارد و راهکار اصلی آن پنهانرفتاری نیکوکارانه است؛ فرد برای تثبیت اخلاص، تمرین میکند تا عبادات و کارهای نیک خود را به دور از چشم دیگران و در خفا انجام دهد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | ||
== ریا در تاریخ و فرهنگ ایرانیان == | == ریا در تاریخ و فرهنگ ایرانیان == | ||
نقد ریا و تزویر از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی و ادبی ایران، بهویژه از سده پنجم هجری است. پژوهشگران رواج این پدیده را با ساختارهای سیاسی استبدادی، ناامنیهای تاریخی و ضعف نهادهای دادخواهی مرتبط | نقد ریا و تزویر از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی و ادبی ایران، بهویژه از سده پنجم هجری است. پژوهشگران رواج این پدیده را با ساختارهای سیاسی استبدادی، ناامنیهای تاریخی و ضعف نهادهای دادخواهی مرتبط دانسته؛ عواملی که منجر به شکلگیری الگوهای رفتاری مبتنی بر پنهانکاری، سازگاری ظاهری با قدرت و دوگانگی میان ظاهر و باطن برای حفظ منافع یا امنیت شده است. پس از حمله مغول و تشدید آشفتگیهای اجتماعی، گرایش به پنهانکردن باورهای واقعی در لایههای مختلف جامعه تقویت شد که بازتاب آن در [[زبان فارسی]] بهصورت گسترش زبان کنایی و استعاری نمود یافت. همچنین، رواج اغراق، تعارفات پیچیده و القاب مبالغهآمیز در زبان رسمی، بهعنوان بازتابی از روابط قدرت و موانع شکلگیری شفافیت اجتماعی تعبیر شده است.<ref>[https://ensafnews.com/463542/قلمرو-ریا-در-ادبیات-محمدعلی-اسلامی-ندو/ اسلامی ندوشن، «قلمرو ریا در ادبیات»، پایگاه خبری و تحلیلی انصافنیوز.]</ref> | ||
در [[دیوان حافظ]]، مبارزه با ریا مرکزیترین درونمایه است. او با استفاده از واژگانی چون سالوس، تزویر، [[خرقه]]، منافق و مدعی، لایههای مختلف جامعه زمان خود را نقد میکند. حافظ گروههایی نظیر واعظان، فقیهان، صوفیان و زاهدان را که از [[دین]] برای مقاصد دنیوی بهره میجستند، مورد خطاب قرار داده و در برابر حاکمان ریاکار، از نماد محتسب استفاده کرده است. گستردگی این مفاهیم نشانگر تلاش او برای افشای تضاد میان ادعاهای دینی و کنشهای سیاسی-اجتماعی عصر خویش است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20170718155836-10124-40.pdf شمشیری و همکاران، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، 1395ش، ص 92.]</ref> در یکی از اشعار [[حافظ]] چنین آمده است:<ref>حافظ، دیوان حافظ، [https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh199 غزل شماره 199]، در وبسایت گنجور.</ref> | در [[دیوان حافظ]]، مبارزه با ریا مرکزیترین درونمایه است. او با استفاده از واژگانی چون سالوس، تزویر، [[خرقه]]، منافق و مدعی، لایههای مختلف جامعه زمان خود را نقد میکند. حافظ گروههایی نظیر واعظان، فقیهان، صوفیان و زاهدان را که از [[دین]] برای مقاصد دنیوی بهره میجستند، مورد خطاب قرار داده و در برابر حاکمان ریاکار، از نماد محتسب استفاده کرده است. گستردگی این مفاهیم نشانگر تلاش او برای افشای تضاد میان ادعاهای دینی و کنشهای سیاسی-اجتماعی عصر خویش است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20170718155836-10124-40.pdf شمشیری و همکاران، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، 1395ش، ص 92.]</ref> در یکی از اشعار [[حافظ]] چنین آمده است:<ref>حافظ، دیوان حافظ، [https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh199 غزل شماره 199]، در وبسایت گنجور.</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=واعظان کاین جلوه در محراب و منبر میکنند\\چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند | {{شعر جدید | ||
مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس\\توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر میکنند | | متن = | ||
گوییا باور نمیدارند روز داوری\\کاین همه قلب و دغل در کار داور میکنند | واعظان کاین جلوه در محراب و منبر میکنند \\ چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند | ||
یا رب این نودولتان را بر خر خودشان نشان\\کاین همه ناز از غلام ترک و استر میکنند | مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس \\ توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر میکنند | ||
ای گدای خانقه برجه که در دیر مغان\\میدهند آبی که دلها را توانگر میکنند | گوییا باور نمیدارند روز داوری \\ کاین همه قلب و دغل در کار داور میکنند | ||
حسن بیپایان او چندان که عاشق میکشد\\زمره دیگر به عشق از غیب سر برمیکنند | یا رب این نودولتان را بر خر خودشان نشان \\ کاین همه ناز از غلام ترک و استر میکنند | ||
بر در میخانه عشق ای ملک تسبیح گوی\\کاندر آن جا طینت آدم مخمر میکنند | ای گدای خانقه برجه که در دیر مغان \\ میدهند آبی که دلها را توانگر میکنند | ||
صبحدم از عرش میآمد خروشی عقل گفت\\قدسیان گویی که شعر حافظ از برمیکنند}} | حسن بیپایان او چندان که عاشق میکشد \\ زمره دیگر به عشق از غیب سر برمیکنند | ||
بر در میخانه عشق ای ملک تسبیح گوی \\ کاندر آن جا طینت آدم مخمر میکنند | |||
صبحدم از عرش میآمد خروشی عقل گفت \\ قدسیان گویی که شعر حافظ از برمیکنند | |||
}} | |||
=== نمود در حکایات طنز و لطایف اخلاقی === | === نمود در حکایات طنز و لطایف اخلاقی === | ||
در ادبیات عامه، ریاکاری دستمایه طنز و شوخی قرار گرفته است. این روایات با بهرهگیری از اغراق، انگیزههای اجتماعی ریاکاران را به نقد میکشند. این مجموعه حکایات و آثار ادبی، ریا را نه صرفاً بهعنوان یک رذیله فردی، بلکه بهعنوان یک آسیب ساختاری بازنمایی میکنند:<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | در ادبیات عامه، ریاکاری دستمایه طنز و شوخی قرار گرفته است. این روایات با بهرهگیری از اغراق، انگیزههای اجتماعی ریاکاران را به نقد میکشند. این مجموعه حکایات و آثار ادبی، ریا را نه صرفاً بهعنوان یک رذیله فردی، بلکه بهعنوان یک آسیب ساختاری بازنمایی میکنند:<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
* در حکایتی از ابوالعلای مُرائی، واعظی که به ریاکاری شهرت داشت، بر منبر ضمن ادعای [[اخلاص]] و تلاش برای پنهانکردن عبادات، تمامی طاعات پنهانی خود از جمله تعداد رکعات [[نماز]]، [[روزه | * در حکایتی از ابوالعلای مُرائی، واعظی که به ریاکاری شهرت داشت، بر منبر ضمن ادعای [[اخلاص]] و تلاش برای پنهانکردن عبادات، تمامی طاعات پنهانی خود از جمله تعداد رکعات [[نماز]]، [[روزه]]ها و مبالغ [[صدقه]] خود را با جزئیات برای عموم بازگو میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
* حکایتی دیگر به شخصی اشاره دارد که پس از [[قربانی کردن]] یک [[شتر]]، در تمام مجالس آن را بازگو میکرد؛ وی در پاسخ به اعتراض دیگران، عمل خود را با ذکر داستان قربانی اسماعیل در قرآن مقایسه کرده و بزرگی شتر را دلیلی بر لزوم تکرار آن میدانست.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | * حکایتی دیگر به شخصی اشاره دارد که پس از [[قربانی کردن]] یک [[شتر]]، در تمام مجالس آن را بازگو میکرد؛ وی در پاسخ به اعتراض دیگران، عمل خود را با ذکر داستان قربانی اسماعیل در قرآن مقایسه کرده و بزرگی شتر را دلیلی بر لزوم تکرار آن میدانست.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
* در لطیفهای دیگر، فردی که در حین [[نماز]] مورد تمجید قرار گرفته بود، نماز خود را قطع کرده و برای کسب اعتبار بیشتر، روزهدار بودن خود را نیز اعلام میکند. مشابه این مضمون در حکایت طاهر بن حسین و ابوعبدالله مروزی آمده است که فرد در پاسخ به مدت اقامت خود در یک شهر، به پیشینه سی سال روزهداری خویش نیز اشاره میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | * در لطیفهای دیگر، فردی که در حین [[نماز]] مورد تمجید قرار گرفته بود، نماز خود را قطع کرده و برای کسب اعتبار بیشتر، روزهدار بودن خود را نیز اعلام میکند. مشابه این مضمون در حکایت طاهر بن حسین و ابوعبدالله مروزی آمده است که فرد در پاسخ به مدت اقامت خود در یک شهر، به پیشینه سی سال روزهداری خویش نیز اشاره میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
| خط ۱۰۴: | خط ۱۰۵: | ||
* فتاحی، حمید، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۶ش. | * فتاحی، حمید، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۶ش. | ||
* فضلی، علی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | * فضلی، علی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | ||
* فیض کاشانی، | * فیض کاشانی، محمدمهدی، المحجه البیضاء، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق. | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، چاپ علیاکبر غفاری، ۱۴۰۱ق. | * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، چاپ علیاکبر غفاری، ۱۴۰۱ق. | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش. | * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش. | ||
| خط ۱۱۱: | خط ۱۱۲: | ||
* نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش. | * نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
<!-- | |||
== تغییر مسیرهای پیشنهادی == | |||
ریاکاری{{سخ}} | |||
تظاهر{{سخ}} | |||
خودنمایی{{سخ}} | |||
--> | |||
[[رده:اخلاق اسلامی]] | |||
[[رده:اصلاح رباتیک+عکس+تایید]] | |||
[[رده:رذایل اخلاقی]] | |||
[[رده:مصورسازی]] | |||
