مشهد: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''مشهد'''}}؛ مرکز استان خراسان رضوی واقع در شمال شرقی ایران

مشهد، کلان‌شهری در شمال شرقی ایران است که با مساحت ۳۵۱ کیلومتر مربع، دومین شهر بزرگ ایران پس از [[تهران]] محسوب می‌شود. در سال ۱۳۸۸ش، مشهد به‌عنوان «پایتخت معنوی ایران» و در هفتمین اجلاس آیسسکو (۲۰۱۷م)، به‌عنوان پایتخت فرهنگ اسلامی انتخاب شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/81759389/از-پايتخت-معنوي-تا-پايتخت-فرهنگي-جهان-اسلام-475روز-تا-مشهد2017 «از پایتخت معنوی تا پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وب‌سایت ایرنا.]</ref>

===مشهد پیش از اسلام===

بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، ۳۳۰ سال قبل از میلاد مسیح، اسکندر در ادامه کشورگشایی‌های خود، به این منطقه رسیده است. در این منابع از مشهد با نام «سوسیا» یاد شده<ref>Keall, "Places: 952108 (Tusa/Sousia)", 2015.</ref> که برگردان یونانی واژه «توس» است و آن را قلب منطقهٔ پارت می‌دانستند.<ref>Justi, Iranisches Namenbuch, 1963, p157.</ref>  

===مشهد در عصر صفویان===

در دوره [[صفویه|صفویان]]، [[شیعه|تشیع]] در ایران رسمیت یافت و شهر مشهد به‌واسطهٔ حرم امام رضا از رونقی دوچندان برخوردار شد.<ref>سیدی، تاریخ شهر مشهد، ۱۳۷۸ش، ص94.</ref> ساخت‌وساز گسترده‌ای در مشهد آغاز شد و مرکزیت خراسان نیز از شهر هرات به مشهد انتقال یافت.<ref>مخلصی، «مشهد؛ پایتخت افشاریان»، پایتخت‌های ایران، چ1، 1374ش، ص626 و 627.</ref> در این دوره و برای مدتی، شهر مشهد بارها مورد حمله [[قوم ازبک|ازبک‌ها]] قرار گرفت.<ref>Houtsma, E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1993, p496.</ref> پس از آزادی کامل مشهد از تصرف ازبکان، بر اعتبار و رونق این شهر افزوده شد. شاهراهی میان [[اصفهان]]، [[هرات]] و مشهد احداث گردید و کاروانسراها و آب‌انبارهای بزرگی در این مسیر ساخته شد. حرم امام رضا نیز در این دوره گسترش یافت.<ref>مخلصی، «مشهد؛ پایتخت افشاریان»، پایتخت‌های ایران، چ1، 1374ش، ص626 و 627.</ref> شاه عباس، خیابانی را از غرب به شرق مشهد احداث کرد که در میان آن نهری جاری بود و نیز آب چشمه‌گیلاس (روستایی در ۵۰ کیلومتری مشهد) را به این شهر انتقال داد.<ref>منجم یزدی، تاریخ عباسی، ۱۳۶۶ش، ص328.</ref> در این دوره، مشهد به‌عنوان «شهر مقدس ایران» شناخته شد و [[زیارت امام رضا]] در فرهنگ ایرانیان نهادینه گردید.<ref>سیوری، ایران عصر صفوی، ۱۳۹۳ش، ص97.</ref>

===مشهد در عصر قاجاریان===

در دوران حکومت شاهرخ، آخرین پادشاه افشاریان، که حدود ۵۰ سال طول کشید، قلمرو حاکمیتی افشاریان، به بخشی از خراسان محدود شد و در این زمان، [[خراسان]] از [[ایران]] جدا و تحت حاکمیتی جداگانه قرار گرفته بود.<ref>رمضانی مشهدی، تحولات سیاسی خراسان در دوره افشاریه (۱۲۱۸–۱۱۴۸ ه‍.ق)، 1383ش.</ref> این وضعیت، تا زمان آقامحمد خان، مؤسس [[قاجاریه]]، در ۱۲۱۰ش ادامه یافت. پس از آن، آقامحمدخان، توانست قلمرو حکومتی شاهرخ را تصاحب کرده و بر جدایی خراسان از ایران پایان دهد. در این دوره، مشهد دارای یک حصار و قلعهٔ نظامی به‌منظور حفاظت از شهر، ۶ محله بزرگ و ۱۰ محلهٔ کوچکتر بود. خیابان اصلی شهر که نهری در میان آن جاری بود و آب شهر را تأمین می‌کرد، مشهد را به دو نیمه تقسیم کرده بود. منبع اصلی درآمد این شهر، از حرم رضوی و زائران آن بود.<ref>Patai, Jadīd Al-Islām: The Jewish "new Muslims" of Meshhed, 1997, p20-21.</ref>

===مشهد در عصر پهلوی===

در دوره پهلوی، مشهد درگیر رخدادهای اعتراضی و سیاسی بود. مهم‌ترین اتفاق رخ‌داده در زمان حکومت رضاشاه پهلوی را می‌توان واقعهٔ مسجد گوهرشاد دانست. در این واقعه، مردم در اعتراض به قوانین اجباری مدرن‌سازی ایران، در مسجد گوهرشاد تحصن کردند اما مأموران امنیتی با مردم درگیر شدند. تعدادی از مردم درون مسجد کشته شدند و آمار کشته‌ها چنان بود که به‌گفتهٔ برخی شاهدان، چند کامیون جنازه از صحن مسجد خارج شد.<ref>ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۱۳۸۳ش، ص359-372.</ref>

===مشهد در عصر جمهوری اسلامی===

پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، توسعهٔ مشهد طبق طرح جامع پیشین و با اندکی تغییرات ادامه یافت. در همین دوره، شهرستان بینالود به‌عنوان بخش [[گردشگری]] مشهد انتخاب و معرفی شد.<ref>[https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=144698 مرصوصی، «تحلیل جغرافیایی تأثیر اکولوژی اجتماعی بر توسعه کالبدی شهر»، 1388ش، ص73-93.]</ref>

==نقش مشهد در انقلاب اسلامی==

مشهد، به‌دلیل حضور مردمی دین‌مدار و انقلابی، حضور بارگاه امام رضا، وجه اشتراک‌های گوناگون و نیز ارتباطات بین‌المللی و جغرافیایی با کشورهای منطقه، نقشی مؤثر در وقوع [[انقلاب اسلامی ایران]] و صدور آن در منطقه داشته است. فعالیت‌های انقلابی گسترده‌ای توسط مردم مشهد در تاریخ معاصر ایران به وقوع پیوسته که از آن جمله می‌توان به [[واقعه مسجد گوهرشاد]]، به توپ بسته‌شدن حرم رضوی و واقعهٔ ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش اشاره کرد. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که راهپیمایی زنان در دی ماه ۱۳۵۶ش، یکی از شاخص‌ترین نقاط درک انقلاب در میان مردم مشهد بوده است.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/98287/نقش-مشهد-در-پیروزی-انقلاب-اسلامی-و-تأثیر-آن-بر-کشور‌های-جهان-اسلام «نقش مشهد در پیروزی انقلاب اسلامی و تأثیر آن بر کشورهای جهان اسلام»، وب‌سیات شهرآرا نیوز.]</ref>

===جاذبه‌های طبیعی===

[[شاندیز]]، طرقبه، زُشک، پارک ملت، [[روستای کنگ|روستای کَنگ]]، [[روستای نغندر|نُغُندَر]]، جاغَرق، [[چالیدره|چالیدَره]]، پارک جنگلی وکیل‌آباد، باغ وحش وکیل‌آباد، آبشار اُرتُکند، پارک جنگلی نه‌دره، پارک کوهسنگی، [[آبشار قره‌سو]]، دره اَخلَمَد، فِریزی، [[سد ارداک|سد اَرداک]]، هفت‌حوض، چشمه گیلاس و چشمه گلاب نیز از جمله اماکن طبیعی و جذاب برای گردشگران در شهر مشهد هستند.<ref>[https://visit.mashhad.ir/web_directory/100690-تفریحی-طبیعت-گردی.html «گردشگری تفریحی و طبیعت گردی»، پورتال گردشگری و زیارت شهر مشهد.]</ref>

===موزه‌ها===

در شهر مشهد، حدود ۱۵ [[موزه|موزهٔ]] فعال وجود دارد که از آن جمله می‌توان به موزه فردوسی و شاهنامه (توس)، موزه مجموعه فرهنگی آرامگاه نادری، موزه بزرگ خراسان، موزه تاریخ حرم رضوی و موزه سکه اشاره کرد.<ref>[http://www.razavichto.ir/museums.aspx «موزه‌ها و اماکن فرهنگی، تاریخی خراسان رضوی مشهد»، وب‌سایت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خراسان رضوی.]</ref>

===اماکن تجاری===

از مهم‌ترین مراکز خرید در مشهد نیز می‌توان به بازار رضا، مجتمع تجاری پروما، بازار بین‌المللی، آرمیتاژ گلشن، بازار خیام، مجتمع آلتون، مجتمع تجاری الماس شرق و مجتمع تجاری وصال، زیست خاور، یاقوت مصلی، بازار مرکزی، شهر شب، مجتمع تجاری تک، مجتمع تابان و رویال سنتر اشاره کرد.<ref>[https://visit.mashhad.ir/web_directory/100687-بازار-مراکز-خرید.html «بازار و مراکز خرید»، پورتال گردشگری و زیارت شهر مشهد.]</ref> نمایشگاه بین‌المللی مشهد نیز به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین و فعال‌ترین نمایشگاه‌های سراسر ایران، از مهم‌ترین مراکز تجاری این شهر محسوب می‌شود.<ref>[https://expo.ir/ «پایگاه اینترنتی نمایشگاه بین‌المللی مشهد».]</ref>