پیش‌نویس:قوم پشتون: تفاوت میان نسخه‌ها

امروزه این رقص به انواع مختلف هراتی، خوستی، وردکی، کوچی، لوگری، ختک، نورستانی، پنجشیری و وزیری نام‌گذاری شده است.<ref>«اتن؛ رقص ملی افغانستان»، خبرگزاری فرهنگ.</ref> برای مثال، اتن خوستی در ۹ مرحله و همراه با داشتن دستمال در دست اجرا می‌شود و اتن کوچی با بالا بردن دو دست و گردش حلقوی انجام می‌شود و به تدریج سرعت گردش اجرا کنندگان بیشتر می‌شود. در این اواخر با رواج آهنگ‌های مزاری در [[کابل]]، نوعی اتن کابلی نیز ظهور یافته است که ابتدا آهنگ اتن پخش می‌شود و بعد از چند دقیقه یک نفر از میان جمع برخاسته و رقص را آغاز می‌کند و سپس گروهی، اجرا می‌شود. اتن خوستی نیز به‌صورت معمول همراه با شمشیر اجرا می‌شود.<ref>«اتن ملی»، ویکی‌وند.</ref>

جامعهٔ پشتون از دیرباز سبک پوشش متمایزی داشته است که ریشه در فرهنگ و سنت‌های محلی دارد. پوشش سنتی پشتون‌ها به‌عنوان یکی از بارزترین نمادهای هویت فرهنگی این قوم، ترکیبی منحصربفرد از لباس‌های بومی و اصیل را شامل می‌شود که مردان با پوشیدن لُنگی، پیراهن‌های گشاد، تنبان‌های سنتی و چپلی‌های چرمی و زنان با تنبان‌های فراخ، پیراهن‌های بلند، [[چادر]] و پیزار، نه تنها به حفاظت از این میراث فرهنگی می‌پردازند، بلکه آن را با افتخار در زندگی روزمره به نمایش می‌گذارند. این سبک پوشش که در میان جوامع روستایی و قبایلی به‌طور کامل رایج است، حتی در میان پشتون‌های شهری (به استثنای کارمندان دولتی) به‌عنوان نشانه‌ای از تعلق قومی و مقاومت فرهنگی در برابر تغییرات اجتماعی حفظ شده است، به‌طوری که بسیاری از پشتون‌ها این پوشش را نه تنها یک انتخاب شخصی، بلکه بیانگر اصالت و هویت تاریخی خود می‌دانند.<ref>مثلاً گند یکی از لباس‌های معروف زنان پشتون است. از این قبیل نمونه برای مردان هم پیدا کنید.</ref>

در میان قوم پشتون، زیورآلات سنتی جایگاه ویژه‌ای در [[سبک پوشش زنان افغانستان|پوشش زنان]] دارد و نشان‌دهندهٔ وضعیت اجتماعی و خانوادگی آنان است. دختران جوان پشتون که هنوز [[ازدواج]] نکرده‌اند، با پوشیدن شلوار سفید و رهاکردن موهای نابافته، وضعیت تأهل خود را به نمایش می‌گذارند. این شیوهٔ پوشش که در عین سادگی از ظرافت خاصی برخوردار است، به‌عنوان نمادی از پاکدامنی و [[جوانی]] در فرهنگ پشتون محسوب می‌شود. زیورآلات سنتی پشتون‌ها شامل مجموعه‌ای از تزئینات ظریف است که با دقت انتخاب و ترکیب می‌شوند. ردیفی از سکه‌های قدیمی و پولک‌های ونیزی که به دور سر آویخته می‌شود، همراه با زنجیرهای طلایی و نقره‌ای که به‌صورت هنرمندانه دور سر پیچیده شده و روی پیشانی آویزان می‌ماند، از عناصر اصلی این تزئینات محسوب می‌شود. در انتهای این زنجیرها، دو گوی طلایی نزدیک گوش‌ها آویزان است که همراه با گوشواره‌های سنتی، ترکیبی چشمگیر ایجاد می‌کند.

در میان قوم پشتون، بازی‌های سنتی جایگاه ویژه‌ای در زندگی اجتماعی دارد که گاه برای ناظران خارجی ساده‌لوحانه به نظر می‌رسد، اما در بافت فرهنگی این قوم از عمق و معنای خاصی برخوردار است. تیله‌بازی که در میان مردان بالغ نیز رواج دارد، یکی از محبوب‌ترین این بازی‌ها است و در سراسر مناطق پشتون‌نشین طرفداران بسیاری دارد. بازی «خوبی و ناچیکان» از دیگر سرگرمی‌های مرسوم است که در آن بازیکنان با گرفتن پای چپ توسط دست راست، سعی در سبقت گرفتن از یکدیگر دارند. این بازی که به‌صورت گروهی و با تقسیم بازیکنان به دو تیم انجام می‌شود، اگرچه در نگاه اول ساده می‌نماید، اما از قواعد پیچیده‌ای برخوردار است. بازی‌های دیگری مانند درد و پادشاه، لیس‌بازی با سنگ‌های صیقلی و کلاهیاری نیز در میان پشتون‌ها محبوبیت خاصی دارد. از سرگرمی‌های خاص پشتون‌ها می‌توان به جنگ‌اندازی حیوانات اشاره کرد که در آن جانورانی مانند سگ، خروس، قوچ و حتی [[شتر]] به مبارزه با یکدیگر می‌پردازند. این مسابقات که به‌طور معمول در فصل جفت‌گیری حیوانات با شدت بیشتری برگزار می‌شود، تماشاگران بسیاری را به خود جلب می‌کند. در این میان، جنگ شتران صحنه‌های تماشایی خاصی ایجاد می‌کند که با فرار شتر مغلوب و تعقیب آن توسط شتر پیروز به اوج خود می‌رسد. شرط‌بندی بر روی نتایج این بازی‌ها به‌صورت جایزه‌های نمادین مانند مرغ یا حیوانات دیگر انجام می‌شود، اما رایج‌ترین پاداش، برپایی سور و مهمانی توسط طرف بازنده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref>

* '''غوشتنه:''' سنت [[خواستگاری]] در قوم پشتون، مانند بسیاری از اقوام دیگر، شامل مراحل و آداب و رسوم خاصی است که به مرور زمان شکل گرفته‌اند. مراسم خواستگاری به‌طور معمول به‌صورت رسمی و با حضور بزرگان خانواده‌ها انجام می‌شود. خانوادهٔ داماد با هدایایی مانند میوه و شیرینی به خانهٔ عروس می‌روند.

در قوم پشتون ازدواج اجباری مرسوم است که به «رسم غگ» شناخته می‌شود که طبق آن مرد ادعا می‌کند که زنی به زور نامزد وی می‌شود. این رسم به روش‌های مختلفی انجام می‌شود و به‌طور معمول مردی با اسلحه به قلمروی دختر یا آستان خانه او می‌رود و با این جمله که «دختر مال من است» تیراندازی هوایی انجام می‌دهد و بقیه افراد جامعه را تهدید می‌کند که هرکس بخواهد به او نزدیک شود باعث ایجاد [[خشونت خانوادگی در افغانستان|خشونت]] و خونریزی خواهد شد. رسم غگ بیشتر در ایالت پختونخوا در شمال غربی پاکستان که با افغانستان هم‌مرز است، رواج دارد. پارلمان محلی ایالت خیبر پختونخوا در ۲۰۱۳م ازدواج اجباری غگ را ممنوع اعلام کرد و مجازات تعیین‌شده برای خاطیان را ۷ سال حبس یا پرداخت جریمهٔ سنگین تعیین کرد. اما اکثر موارد غگ گزارش داده نمی‌شوند و زمانی که پرونده‌های مرتبط با آن در دادگاه باز می‌شوند اغلب پس از عذرخواهی و تعیین وثیقه برای افرادی که ادعای غگ را مطرح کرده‌اند پرونده بسته می‌شود.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/20402/سنت-ازدواج-در-قوم-پشتون «سنت ازدواج در قوم پشتون»، وب‌سایت پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

تحولات نظام آموزشی در میان جامعه پشتون طی یک قرن گذشته، بازتابی از تقابل سنت و تجدد در بستر ارزش‌های [[پشتونوالی]] و برداشت‌های خاص مذهبی بوده است. از زمان امان‌الله‌خان که نخستین تلاش‌ها برای نهادینه‌سازی آموزش مدرن با مخالفت شدید ملاها و رهبران قبیله‌ای مواجه شد، تا دورهٔ طالبان که آموزش زنان را ممنوع و برنامه‌های درسی را به‌شدت ایدئولوژیک کرد، فراز و نشیب‌های بسیاری در این مسیر وجود داشته است. روحیهٔ محافظه‌کارانهٔ پشتون‌والی که بر عصبیت قبیله‌ای، انزواگرایی فرهنگی و تفسیر خاص از شریعت تأکید دارد، همواره به‌عنوان مانعی در برابر پذیرش آموزش مدرن عمل کرده است. در دورهٔ جمهوری اسلامی افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۲۱م) گشایش‌هایی زیاد در زمینه آموزش به وجود آمد، اما بازگشت طالبان در ۲۰۲۱م این روند را تغییر داده و نظام آموزشی را به سیاست‌های سختگیرانهٔ اولیه بازگردانده است، به‌طوری که امروز همان الگوهای آموزشی بازتولید می‌شود که با ارزش‌های سنتی پشتون‌والی و قرائت خاص طالبان از [[اسلام]] همسو باشد.<ref>میرعلی و محسنی، «ویژگی‌های قوم پشتون و تأثیر آن بر شکل‌گیری طالبان»، 1397ش، ص۱۸۴.</ref>

رابطهٔ کوچی‌ها با ساکنان مناطق مختلف افغانستان، همواره تنش‌آلود بوده است و حاکمان هم‌تبار از آن‌ها به‌عنوان ابزار سرکوب اقوام دیگر با هدف تثبیت سیطرهٔ قومی خود بهره گرفته‌اند. برای مثال، امیر عبدالرحمن در ۱۳۱۵ق طی فرمانی به فرماندارانش، اکثر طوایف کوچی را در مناطق هزاره‌نشین، سکونت داد و مزارع و مراتعی را در اختیار آنها قرار داد و قوم هزاره را از سرزمین خود آواره کرد.<ref>کاتب هزاره، سراج التواریخ، 1390ش، ص28.</ref> وارثین پادشاهی او نیز حمایت بی‌دریغ از کوچی‌ها و حملات آنها به مناطق مسکونی و زراعتی هزاره‌ها را ادامه دادند و این روند تا زمان طالبان و جمهوریت سابق تداوم داشته است. تنها در مدت کوتاه حکومت مجاهدین و جنگ‌های داخلی در افغانستان، هزاره‌ها از حملات کوچی‌ها در امان بودند.<ref>قانع‌زاده، «تاریخ و گذشتهٔ کوچی‌ها در هزاره‌جات»، وب‌سایت هزاره انترنیشنال.</ref> در شرایط حاضر نیز طالبان در بسیاری از موارد، اقدامات کوچی‌های مسلح را تأیید می‌کنند.<ref>«معضل کوچی‌ها؛ حکومت سکوت می‌کند، طالبان سوء استفاده»، وب‌سایت خاور میانه.</ref>

در فرهنگ کوچی، زنان مسئول تهیهٔ آب برای [[خانواده]] و فرآوری محصولات لبنی‌اند. دختران کوچی اجازهٔ تحصیل ندارند و از سن ۸ سالگی نباید بدون اجازهٔ مرد خانواده و به‌تنهایی بیرون از خیمه‌گاه قدم بگذارند. [[سن ازدواج]] میان دختران کوچی بسیار پایین است و در بسیاری مواقع در قبال [[پول]] یا برای حل معضلات و اختلافات خانوادگی به فروش می‌رسند.<ref>پژواک، «زنان کوچی، زنجیر محرومیت و شلاق مردسالاری»، خبرگزاری اطلاعات روز.</ref> پوشش بانوان کوچی از پیراهن و تنبان با رنگ‌های متفاوت تشکیل شده است؛ پیراهن آنها بلند و از جنس مخمل و دارای نقش و نگارهای مختلف و دست‌دوزی‌شده است که دامن گشادی دارد و رنگ آستین آنها به‌صورت معمول با کل پیراهن متفاوت است. در پیراهن زنان کوچی اغلب آیینه‌های کوچک نیز تعبیه می‌شود.<ref>«بلوز زنانهٔ کوچی افغان طرح قدیمی»، وب‌سایت آستین.</ref>

[[مراسم عروسی]] میان کوچی‌ها بسیار ساده و مختصر برگزار می‌شود.<ref>«کوچیان؛ زندگی عجیب کوچی‌ها»، وب‌سایت یوتیوب هرات پارادیس.</ref> [[لباس عروس]] کوچی متشکل از چندین پارچه ازجمله [[چادر]] بلند در حدود ۵ متر و روپوش مزین است. تعداد و تغذیهٔ مهمانان عروسی بر اساس بضاعت [[داماد]] و به‌صورت معمول گوشت گوسفند، [[برنج]] و قروت/[[کشک]] است. کوچی‌ها برای اینکه نشان دهند [[عروس]] با سربلندی راهی خانهٔ داماد می‌شود، گردن گوسفند قربانی را به عروس اختصاص می‌دهند.<ref>انوری، «رسم و رواج عروسی کوچی‌ها»، وب‌سایت نجلا مایار.</ref>

کوچی‌ها از وضعیت بهداشتی مناسب بهره‌ای ندارند. آنها بهداشت شخصی را به‌خوبی رعایت نمی‌کنند و به‌دلیل اینکه دائم در سفر هستند دسترسی آسان به پزشک یا مراکز بهداشتی ندارند. آنها در صورتی که از قبرستان بزرگ کوچی‌ها دور باشند، اموات خود را در هر جایی که باشند دفن می‌کنند.<ref>«دیدار از زندگی کوچی‌ها یکی از ثروتمندترین اقوام افغانستان»، وب‌سایت یوتیوب وطن من.</ref>

* '''محیط‌زیستی:''' چرای بی‌رویهٔ دام‌های کوچی‌ها، محیط زیست کشور افغانستان را با آسیب‌های فراوانی روبرو کرده است؛ نابودی پوشش گیاهی مراتع، زمینهٔ خشکسالی‌های متوالی، انقراض نسل‌هایی از حیات وحش، خیزش گرد و خاک‌های موسمی و جریان سیلاب‌های مخرب را در نقاط مختلف افغانستان فراهم آورده است.<ref>«کوچی‌ها و مضرات آنها در چراگاه‌ها»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان.</ref>

* '''فرهنگی:''' برخی، کوچی‌ها را ابزار مافیای اقتصادی، قومی و سیاسی بزرگان پشتون در مناطق اعیان‌نشین پاکستان می‌دانند که نبض اقتصاد ترانزیتی [[پاکستان]] و [[افغانستان]] را در دست دارند.<ref>بخشی، «کوچی در افغانستان انگیزهٔ اقتصادی یا قومیتی؟»، وب‌سایت خبرگزاری جمهور.</ref> در دورهٔ جمهوری اسلامی افغانستان، حتی سیاستمدارانی مانند محمداشرف غنی خود را کوچی می‌نامیدند.<ref>اسکندری، «نگاهی به ساختار قومی و احصائیه‌گیری کوچی‌های افغانستان»، وب‌سایت خراسان زمین.</ref>

پشتونستان یا پختونستان، اصطلاحی است که در مناطق پشتون‌نشین جنوب و شرق افغانستان، مناطق قبایلی، ایالت‌های شمال‌غربی و بلوچستان پاکستان رایج است و پشتون‌ها که صدها قبیله کوچک و برزگ را تکشیل می‌دهند، از آن برداشت آرمانی دارند. بخش پاکستانی این منطقه که در دوران استعمار [[بریتانیا]] به‌عنوان مناطق قبیله‌ای فدرال شناخته می‌شد، از چترال در شمال تا سیبی در جنوب غربی امتداد دارد و امروزه با عنوان استان خیبر پختونخوا در تقسیمات اداری پاکستان جای گرفته است. با این حال، این ناحیه میان مردم محلی همچنان با نام تاریخی «افغانیه» شناخته می‌شود که نشان‌دهندهٔ پیوندهای عمیق قومی و فرهنگی ساکنان آن با پشتون‌های افغانستان است. زبان غالب در این منطقه پشتو است، اگرچه گویش‌های محلی دیگری نیز در برخی نواحی رواج دارد. این سرزمین به‌دلیل موقعیت حساس مرزی و ویژگی‌های قومی-فرهنگی خاص، همواره در مطالعات جغرافیای سیاسی و قوم‌نگاری مورد توجه پژوهشگران بوده است.<ref>ملازهی، «پشتونستان بزرگ»، 1385ش، ص161.</ref>

منطقهٔ پشتونستان و مسئلهٔ خط دیورند همچون زخمی کهنه در روابط افغانستان و پاکستان خودنمایی می‌کند، زخمی که زندگی روزمرهٔ مردم دو سوی مرز را تحت تأثیر قرار داده است. برای بسیاری از خانواده‌های پشتون در مناطق مرزی، خط دیورند، خط مصنوعی استعماری شناخته می‌شود که باعث جدایی خویشاوندان شده و شیوهٔ معیشت سنتی مبتنی بر [[کوچ]] و [[تجارت مرزی]] را دچار اختلال کرده است. در طول سال‌ها، مردم این نواحی با وجود تقسیم‌بندی‌های سیاسی، پیوندهای فرهنگی و خویشاوندی خود را حفظ کرده‌اند؛ از [[مراسم عروسی]] که گاه میهمانانش از دو سوی مرز می‌آیند تا [[بازار هفتگی|بازارهای هفتگی]] که کالاها و گویش‌های محلی در آن بی‌توجه به خطوط مرزی رد و بدل می‌شود. با این حال، محدودیت‌های مرزی موجب شده بسیاری از خانواده‌ها نتوانند به‌راحتی به دیدار بستگان خود بروند یا دامداران مانند گذشته به چراگاه‌های سنتی خود دسترسی داشته باشند. این شرایط موجب شکل‌گیری سبک زندگی خاصی در مناطق مرزی شده که در آن مردم به شیوه‌های مختلف (گاه قانونی و گاه غیررسمی) با این محدودیت‌ها کنار می‌آیند. تجارت مرزی غیررسمی، بخش جدایی‌ناپذیر از معیشت بسیاری از خانوارها است. زنان با مهارت در [[صنایع دستی]] مختلف، محصولات خود را از مسیرهای کم‌کنترل مرزی به آن‌سو می‌برند. مردان جوان بسیاری نیز به کار در بخش حمل‌ونقل کالاهای مرزی مشغول‌اند، شغلی پرخطر که گاه با درگیری با مرزبانان همراه است. این شرایط زندگی، حس تعلق دوگانه‌ای میان ساکنان ایجاد کرده است؛ از یک سو وفاداری به کشور متبوع خود و از سوی دیگر پیوندهای عمیق فرهنگی با هم‌تباران آن‌سوی مرز.<ref>[https://8am.media/fa/fate-of-free-pashtunistan/ منصف، «سرنوشت «پشتونستان آزاد»، وب‌سایت روزنامۀ ۸صبح.]</ref>