سالمندآزاری: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''سالمندآزاری'''</big>؛ هر نوع اقدام عمدی یا غیرعمدی در راستای آسیب و آزار سالمندان.

سالمندآزاری (Elder abuse)، به‌معنای وارد کردن هر نوع آسیب جسمی، عاطفی یا جنسی به فرد سالمند و سوء‌استفاده از او است. همچنین، بهره‌برداری مالی یا بی‌توجهی به وضعیت رفاهی آنها توسط اطرافیان و مراقبین، از دیگر جنبه‌های سالمندآزاری به‌شمار می‌رود. امروزه، شرایط خاص اجتماعی مانند شهرنشینی، تجددگرایی، کمرنگ شدن ارزش‌ها و باورهای دینی، تغییر در ارزش‌های سنتی، تضاد نظام ارزشی جدید و قدیم، عدم آمادگی برای پذیرش مراقبت از سالمند، فرسایش بین نسلی در خانواده‌ها و کمبودهای مالی، از جمله دلایل سوء‌رفتار با سالمندان معرفی شده‌اند.

جمعیت‌شناسان، آغاز دوران سالمندی را ۶۰ تا ۶۵ سال دانسته‌اند.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2200-fa.html حسینی ‌مقدم و دیگران، «شیوع سوءرفتار وعوامل مرتبط با آن در سالمندان شهرستان گناباد در سال ۱۳۹۹»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۲.]</ref> از نظر سازمان بهداشت جهانی، خشونت علیه سالمند به انجام یا ترک یک رفتار یا تکرار آن از سوی افراد مورد اعتماد گفته می‌شود که موجب اذیت، آسیب یا اضطراب سالمند شود.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2013-fa.html ستودن‌حق و دیگران، ‌«فراوانی سالمندآزاری و الگوی جنسیتی آن در جمعیت سالمند ساکن در مناطق شهری تبریز»، ۱۳۹۹ش، ص۴۶۱.]</ref>

==انواع==

سالمندآزاری، از جمله اعمال خلاف حقوق انسانی محسوب شده و دلیلی عمده برای بیماری، جراحت، انزوا و یأس در میان سالمندان به‌شمار می‌رود. از جمله انواع سالمندآزاری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:<ref>[https://irimc.org/news/id/44192/%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85-#:~:text=%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%20%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F&text=%D8%A7%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%88%D8%B9%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA%20%DA%A9%D9%87,%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%20 «هر آنچه دربارۀ سالمندآزاری باید بدانیم!»، وب‌سایت سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران.]</ref>  

# آزارهای روانی و عاطفی: شایع‌ترین نوع سالمند آزاری است که شامل بی‌اعتنایی، ترساندن، تهدید و هر عملی است که موجب ترس، فشار روانی و دردهای عاطفی می‌شود.  

# آزار مالی: آزار سالمندان از نظر مالی نیز در ردۀ دوم سالمندآزاری در ایران قرار دارد که شامل استفادۀ نادرست از اموال سالمند، تغییر مالکیت دارایی سالمند به زور، خرید کالاهای گران‌بها با پول افراد سالمند بدون اطلاع آنها و نیز جلوگیری از دسترسی سالمند به خانه یا سرمایۀ او می‌شود.<ref> [https://khc.kums.ac.ir/fa/news/35796/khc رضایی خسروی و یزدانیان، «سالمندآزاری»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی، درمانی کرمانشاه.]</ref>

برخی از سازمان‌های مرتبط با سالمندان نیز انواع سوء‌رفتار با آنها را به دو دستۀ کلی تقسیم کرده‌اند:  

# خانگی: که در خانه و توسط اعضای خانواده یا افراد آشنا با سالمند رخ می‌دهد.  

# سازمانی: که در خانه‌های سالمندان یا سایر مراکز نگهداری طولانی‌مدت از آنها رخ داده و مرتکبین چنین سوء‌رفتارهایی، کارکنان این مراکز یا مراقبان غریبه هستند.<ref> [https://ensani.ir/fa/article/444192/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D8%B9-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-narrative-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C قاسمی و دیگران، «بررسی شیوع سالمندآزاری در ایران: مطالعۀ مروری narrative در مقالات فارسی»، 1399ش، ص68.]</ref>

به هرگونه عمل خشونت‌آمیزی گفته می‌شود که منجر به وارد شدن صدمات جسمی به سالمندان شود.<ref>[https://article.tebyan.net/455635/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 «خشونت علیه سالمندان»، وب‌سایت تبیان.]</ref> مانند سیلی‌زدن، حمله‌ورشدن، نیشگون‌گرفتن، لگدزدن، مشت‌زدن، هل‌دادن، پرتاب اشیاء، کتک‌زدن، کشیدن ‌مو، سوزاندن با اجسام داغ، فشاردادن گلو و دادن داروهای بی‌مورد.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2297-fa.html نوذرپور و دیگران، «تبیین مفهوم خشونت با سالمندان: یک مطالعه هیبرید»،۱۴۰۱ش، ص ۱۴۰، ۱۴۲ و ۱۴۵؛][https://www.sid.ir/paper/448662/fa هروی‌کریموی و دیگران، «تبیین پدیدارشناختی مفهوم سوءرفتار نسبت به سالمندان» ۱۳۸۸، ص۴۵.]</ref>

این نوع خشونت موجب درد و رنج روحی، روانی و عاطفی و فشارهای عصبی بر سالمندان<ref>[https://daneshvarmed.shahed.ac.ir/article_1320_c51ef0d6c9ff6c18c0da3e328aa5054a.pdf هروی کریموی و دیگران، «تبیین پدیدارشناختی مفهوم سوءرفتار نسبت به سالمندان»، ۱۳۸۸ش، ص۴۴.]</ref> و همچنین خدشه‌دار شدن عزت نفس و هویت آنها می‌شود<ref>[https://article.tebyan.net/455635/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 «خشونت علیه سالمندان»، وب‌سایت تبیان.]</ref> که در قالب اعمال ذیل انجام می‌شود:

 

* بی‌احترامی، توهین کلامی یا غیرکلامی و رفتار عاطفی ‌آزاردهنده؛ مانند فحاشی‌، تحقیر، غرزدن، هتک حرمت‌، غیبت، تهدید و سرزنش‌کردن،<ref>[https://www.sid.ir/paper/448662/fa هروی‌ کریموی و دیگران، «تبیین پدیدارشناختی مفهوم سوءرفتار نسبت به سالمندان»، ۱۳۸۸ش، ص۴۴.]</ref> تمسخر، اتهام، بی‌اعتنایی فرزندان به احساس دلتنگی آنان، صحبت‌نکردن، جواب‌ندادن به سؤال و درخواست سالمندان، ارزش قایل‌نشدن به نصایح و سخنان آنان.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2297-fa.html نوذرپور، جاسم و دیگران، «تبیین مفهوم خشونت با سالمندان: یک مطالعه هیبرید»، ۱۴۰۱ش. ص۱۴۲.]</ref>

* سلب اختیار؛ مانند نداشتن حق انتخاب برای تعیین محل زندگی، شغل و خدمات داوطلبانه، طرد کردن از منزل و فرستادن به خانه سالمندان با اجبار، فقدان خلوت شخصی، نداشتن حق ازدواج مجدد پس از فوت همسر، منع یا ایجاد محدودیت در برقراری ارتباط با دیگران و تحمیل نظرات و تصمیم‌گیری به جای سالمند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/448662/fa هروی‌ کریموی و دیگران، «تبیین پدیدارشناختی مفهوم سوءرفتار نسبت به سالمندان»، ۱۳۸۸ش، ص۴۴.]</ref>

خشونت جنسی به سخنان‌آزاردهندۀ جنسی، تماس و فعالیت جنسی اجباری و بدون رضایت گفته می‌شود. این نوع خشونت بیشتر از سوی شوهران سالمندان با توسل به اجبار و تهدید انجام می‌شود و زنان سالمند با عذاب، زجر و نفرت آن را به‌دلیل حفظ آبروی خود تحمل می‌کنند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/448662/fa هروی‌ کریموی و دیگران، «تبیین پدیدارشناختی مفهوم سوءرفتار نسبت به سالمندان»، ۱۳۸۸ش، ص۴۵.]</ref> سالمندان زن هر دو نوع خشونت لفظی جنسی و رفتاری را و سالمندان مرد تنها توهین جنسی لفظی را تجربه می‌کنند.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2297-fa.html نوذرپور و همکاران « تبیین مفهوم خشونت با سالمندان: یک مطالعه هیبرید»، ص ۱۴۲ و ۱۴۵.]</ref>

هرگونه رفتاری است که به نوعی سبب زیان مالی سالمند شود<ref>[https://article.tebyan.net/455635/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 «خشونت علیه سالمندان»، وب‌سایت تبیان.]</ref> و با رفتارهای ذیل انجام می‌شود: ۱. تملک اموال سالمند برخلاف رضایت؛ مانند تصاحب مسکن، ماشین، پول، اموال و حقوق ماهیانه یا مستمری سالمند و فروش اموال غیرمنقول. ۲. استفاده بدون اجازه از اموال سالمند مانند ماشین و خانه. ۳. محدود کردن دسترسی سالمند به پول و دارایی او.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2297-fa.html نوذرپور و همکاران « تبیین مفهوم خشونت با سالمندان: یک مطالعه هیبرید»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۱ و ۱۴۲.]</ref>

عبارت است از کوتاهی عمدی و یا غیرعمدی در مراقبت و برآورده کردن نیازهای ضروری سالمندان<ref>[https://article.tebyan.net/455635/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 «خشونت علیه سالمندان»، وب‌‌سایت تبیان.]</ref> و در قالب ترک فعل‌های عمدی یا غیرعمدی ذیل انجام می‌شود:

 

۱. کوتاهی در تأمین نیازهای مراقبتی، بهداشتی، توانبخشی، خدمات پزشکی و نیازهای حیاتی اولیه سالمندان؛ مانند مراقبت‌نکردن، عدم تأمین بهداشت، مواد غذایی، نوشیدنی و پوشاک سالمند، درمان‌نکردن بیماری‌ها، عدم انجام اقدامات احتیاطی ایمنی و عدم تأمین زندگی آبرومندانه و در شأن سالمند با وجود امکانات مالی.

 

۲. تأمین‌نکردن نیازهای عاطفی سالمندان؛ مانند کم‌محبتی، عدم همدلی، همدردی، عدم ابراز علاقه، عدم تماس تلفنی به موقع.

 

با توجه به ضعف و برخوردار نبودن سالمندان از منابع تسهیلات حمایتی و مالی، اعضای خانواده اصلی‌ترین منبع حمایتی برای آنان هستند. خشونت‌ورزی از طریق قصور و غفلت علیه سالمندان بسیار شدید و کمرشکن است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/448662/fa هروی‌ کریموی و دیگران، «تبیین پدیدارشناختی مفهوم سوءرفتار نسبت به سالمندان»، ۱۳۸۸ش، ص۴۶.]</ref>

این نوع خشونت به رانده‌شدن سالمندان درمانده از خانه و رها کردن آنها در بیمارستان‌ یا محیط‌های عمومی گفته می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/448662/fa هروی‌ کریموی و دیگران، «تبیین پدیدارشناختی مفهوم سوءرفتار نسبت به سالمندان»، ۱۳۸۸ش، ص۴۵.]</ref>

خشونت اجتماعی در قالب رفتارهای ذیل انجام می‌شود:‌ انزوای اجتماعی، ایجاد محدودیت یا ممانعت از برقراری روابط با دیگران،<ref>[https://vista.ir/m/a/76xgx «سالمندآزاری» وب‌سایت‌ مجلۀ ویستا.]</ref> عدم حمایت اجتماعی، نگرش منفی به سالمند، بی‌عدالتی، تبعیض اجتماعی، فقدان مراکز فرهنگی، تفریحی و ورزشی برای سالمند، محدودیت تردد در سطح شهر و معابر.<ref>[https://journals.sbmu.ac.ir/spip/article/view/25494/17953 ایران‌فر، «تجارب خشونت علیه سالمندان شهرتهران سال ۱۳۹۷»،۱۳۹۷ش، ص۲۲۶.]</ref>

==عوامل==  

# عوامل شخصی: شامل ریسک‌ها و عواملی است که در سطح شخصی قرار دارند مانند ضعف سلامت جسمی و روانی قربانی و نیز به‌هم‌ریختگی‌های ذهنی فرد آزاردهنده.  

# جنسیت: هرچند، سالمندآزاری برای هر دو گروه سالمندان زن و مرد صورت می‌گیرد اما در بسیاری از کشورها، به‌دلیل فرهنگ‌های متفاوت، سالمندان زن بیشتر از سالمندان مرد مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرند.  

# روابط: کارشناسان بر این باورند که معمولا میزان وابستگی یک آزاردهنده به سالمند، ریسک آزار او را افزایش می‌دهد.  

# عوامل مالی: بر اساس پژوهش‌های صورت‌گرفته، در خانواده‌های فقیر، زمانی‌که سالمند نیاز به مراقبت دارد، از طرف خانوادۀ خود بیشتر مورد آزار قرار می‌گیرد. هرچند، در میان خانواده‌های ثروتمند نیز مسائل مالی، منجر به بروز برخی اختلافات در خانواده‌ها و در نتیجه و آزاررسانی به سالمندان می‌شود.  

# عوامل شغلی: امروزه در زندگی‌های شهری، نداشتن زمان کافی برای نگهداری والدین، احتمال آزار رساندن به سالمندان را افزایش داده است.

# عوامل اجتماعی: کمبود کمک‌های اجتماعی (خدمات محدود بهزیستی) و انزوای اجتماعی فرد نگهدارندۀ سالمند نیز از جمله عوامل افزایش سالمندآزاری شناخته شده است.  

# عوامل فرهنگی: کلیشه‌های سنی و معرفی شدن سالمندان به‌عنوان افراد ضعیف و ناتوان؛ رو به کاهش بودن کیفیت ارتباط بین نسلی خانواده‌ها؛ تأثیرگذاری نظام‌های مالکیتی بر توزیع قدرت و کالا در بین خانواده‌ها؛ ترک وطن توسط زوج‌های جوان و کمبود منابع مالی برای هزینه‌های نگهداری سالمندان از جمله عوامل اجتماعی و فرهنگی تأثیرگذار بر افزایش سالمندآزاری هستند.<ref>[https://irimc.org/news/id/44192/%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%86%DA%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85-#:~:text=%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%20%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F&text=%D8%A7%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%88%D8%B9%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA%20%DA%A9%D9%87,%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%20 «هر آنچه دربارۀ سالمندآزاری باید بدانیم!»، وب‌سایت سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران.]</ref>

# غفلت: بالاترین میزان شیوع سوء‌رفتار با سالمندان، مربوط به غفلت از آنها است. کارشناسان، فراوانی غفلت از سالمندان را به‌دلایل مختلفی ازجمله پررنگ شدن مشکلات فردی در زندگی فرزندان و در نتیجه کمبود وقت و تمرکز آنها می‌دانند. همچنین فشارها و معضلات اقتصادی، مانع از حمایت‌های مالی فرزندان برای والدین خود شده و بروز سوء‌رفتارهای مالی از سوی آنها را شکل می‌دهد.  

# تضاد نظام ارزشی بین نسلی: فرهنگ ایرانی و باورهای سنتی حاکم بر مردم، نقش برجسته‌ای در زندگی ایرانیان ایفا می‌کند؛ اما ایران نیز متأثر از روند جهانی صنعتی‌شدن است و سالمندان، توانایی کمتری برای تطبیق با آن دارند و نمی‌توانند همگام با جوانان در جامعه، حرکت کنند. این موضوع، سالمندان و فرزندان آنها را در وضعیتی متضاد قرار داده است.<ref> [https://ensani.ir/fa/article/444192/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D8%B9-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-narrative-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C قاسمی و دیگران، «بررسی شیوع سالمندآزاری در ایران: مطالعۀ مروری narrative در مقالات فارسی»، 1399ش، ص73.]</ref>

۲.عدم توانایی اعضای خانواده در مراقبت و نگهداری سالمند؛ مانند زمین‌گیر شدن سالمند و مهاجرت اعضای خانواده به شهرهای دیگر یا محل دیگر با فاصله زیاد به‌خاطر اشتغال.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=1277&sid=1&slc_lang=fa عباسیان و دیگران، «علل اقامت زنان در سرای سالمندان شهر تبریز: تحلیل محتوا» ۱۳۹۷ش،‌ ص۴۱۲.]</ref>

۳. تحصیلات پایین و ناآگاهی مراقبان از حقوق سالمندان.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2200-fa.html حسینی ‌مقدم و دیگران، «شیوع سوءرفتار وعوامل مرتبط با آن در سالمندان شهرستان گناباد در سال ۱۳۹۹»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۷.]</ref>

۴. خستگی و فشار روانی مراقبان؛ وابستگی سالمندان به مراقبان سبب می‌شود که آنان زمان کمتری برای رفع نیازهای فیزیکی، عاطفی و اجتماعی خود داشته باشند و این امر موجب خستگی، انزوا، درماندگی، پریشانی، خشم و سوءرفتار آنان نسبت به سالمندان می‌شود.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2200-fa.html حسینی ‌مقدم و دیگران، «شیوع سوءرفتار وعوامل مرتبط با آن در سالمندان شهرستان گناباد در سال ۱۳۹۹»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۹.]</ref>

۲. فقر سالمند، نداشتن درآمد و سرپناه برای زندگی و احتیاج و وابستگی سالمند به اعضای خانواده.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2200-fa.html حسینی ‌مقدم و دیگران، «شیوع سوءرفتار وعوامل مرتبط با آن در سالمندان شهرستان گناباد در سال ۱۳۹۹»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۸؛ ][https://resalat-news.com/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86/ «خشونت پنهان علیه سالخوردگان»، وب‌سایت روزنامۀ رسالت.]</ref>

فرهنگ غرب در رشد روحیۀ فردگرایی، تضعیف سبک زندگی دینی و افول ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی چون تکریم والدین، احسان به آنان، احترام به سالمند و اجتناب از عاق والدین و خشونت ورزی علیه آنان، نقش مهمی دارد.<ref>[https://socialwork.ir/%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86/ «نگرانی از افزایش خشونت علیه سالمندان» وب‌سایت انجمن مددکاران اجتماعی ایران.]</ref>

جامعه‌شناسان نیز نظریه‌های مختلفی در بارۀ عوامل سالمند آزاری بیان داشته‌اند از جمله:

۱. نظریۀ تبادل اجتماعی؛‌ سالمندان نمی‌توانند پاداش مادی یا معنوی در إزاء حمایت مراقبان ارائه دهند و این امر موجب خشم و خشونت آنان علیه سالمندان می‌شود.

۲. نظریۀ فمنیست‌ها: زنان سالمند به‌دلیل قدرت کمتر در مقایسه با مردان، قربانی خشونت از سوی همسران خود می‌شوند.

۳. نظریۀ اقتصادی سیاسی؛ سالمندان به‌دلیل از دست دادن نقش خود در جامعه و وابستگی به دیگران، مورد خشونت واقع می‌شوند.

۴. نظریۀ تجمعی؛ اعضای خانواده قادر به کنترل و مدیریت استرس خود نیستند، برای کنارآمدن با این استرس، سالمند را آزار می‌دهند.

 

 

 

==سالمندآزاری در ایران==  

براساس پژوهش‌های صورت‌گرفته در ایران، در سال‌های اخیر، سالمندآزاری شیوع بیشتری داشته است. برخی از گزارش‌ها، حکایت از افزایش سالمندآزاری در خانواده‌ها در حدود 5.28% دارند.<ref>[https://cjhaa.mubabol.ac.ir/article-1-93-fa.html درویش‌پور و دیگران، «ارتباط بین سالمندآزاری توسط خانواده با ویژگی‌های جمعیت‌شناختی سالمندان بستری در مراکز آموزشی درمانی»، 1398ش، ص31.]</ref>  امروزه، سالمندآزاری در ایران، پس از کودک‌آزاری و [[همسرآزاری]]، در رتبۀ سوم خشونت‌های خانگی قرار گرفته و نیاز به برنامه‌ریزی‌های مناسب و دقیقی دارد.<ref>[https://akharinkhabar.ir/girly/5470528 «سالمندآزاری رتبۀ سوم خشونت‌های خانگی در ایران»، اخرین خبر.]</ref>  کارشناسان بر این باورند که سالمندآزاری حتی در سطح کلان توسط جامعه یا متخصصین، بیشتر به‌صورت پنهان نگه داشته شده و به‌همین دلیل، به اندازۀ سایر اشکال خشونت‌، مورد توجه قرار نگرفته‌اند.<ref>Pritchard, Male Victims of Elder Abuse: Their Experiences and Needs (Violence and Abuse), 2001, P7.</ref>  با وجود تأکید فرهنگ و دین ایرانیان بر ارتباط و احترام سالمندان، آمار نگران‌کننده‌ای از سوء‌رفتار با آنها در سال‌های اخیر ارائه شده است؛ برای مثال، براساس آمار ثبت شده در ایران، شایع‌ترین شکل سالمندآزاری در ایران، سالمندآزاری عاطفی (30.7%)، سالمندآزاری روانی (25.4%)، غفلت از سالمندان (25.1%)، سالمندآزاری مالی (19.7%)، سالمندآزاری جسمی (13.1%) و طردشدگی (11.7%) است. به این ترتیب، سالمندان ایرانی نیز همچون سایر کشورها، با شرایط نامساعدی از نظر کیفیت زندگی مواجه بوده و نارضایتی‌هایی را در محیط [[خانواده]] تجربه می‌کنند.<ref>حبیب‌پور گتابی و دیگران، «سالمندی و ناخشنودی در روابط خانوادگی (مطالعه‌ای پدیدارشناسانه در بین سالمندان تهرانی)»، 1398ش، ص82.</ref><br>

این در حالی است که تکریم و احترام به سالمندان در میان ایرانیان، ریشه‌ای دیرینه دارد. براساس منابع موجود، در دوران ایران باستان، علاوه بر تمامی ایام سال، روزهای خاصی را به جشن و خدمت به سالمندان اختصاص می‌دادند؛ برای مثال، می‌توان به اَشی، بیست‌وپنجمین روز از ماه در گاه‌شمار ایرانیان اشاره کرد. ایرانیان، در این روز لباس‌های نو پوشیده، به سفر رفته و سالمندان را یاری می‌کرده‌اند.<ref> [https://amordadnews.com/11343/ «ایزد ارد یا اشی ونگوهی، به چم توانگری، خواسته و دارایی»، تارنمای خبری زرتشتیان.]</ref>  در فرهنگ ایرانیان، بیشتر سالمندان تا لحظۀ مرگ در جمع خانواده و مورد احترام بوده‌اند. در سال‌های نه‌چندان دور، سالمندان همواره در رأس امور و برنامه‌ها بوده و در جایگاه ناظر یا مدیر در برنامه‌های خانوادگی و اجتماعی شرکت داشتند؛ برای مثال، می‌توان به برنامه‌های گلریزان اشاره کرد که در طی آن، سالمندان به کمک دولت‌ها آمده و برنامه‌های کمکی ویژه‌ای را برای آزادی زندانیان و تهیۀ جهیزیه برای دختران تدارک می‌دیدند. حضور اجتماعی سالمندان و تکریم آنها، امکان سالمندآزاری را نیز در حد زیادی کاهش می‌داده است.<ref> [https://dolat.ir/detail/193711 «دولت زمینۀ حضور مستمر سالمندان را در جامعه فراهم می‌کند»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref>  

امروزه، در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته در سراسر جهان، بر گذار از مراقبت رسمی مؤسسه‌محور، به مراقبت رسمی خانواده‌محور و جامعه‌محور تأکید و اقداماتی عملیاتی در این زمینه اجرایی شده است. جمهوری اسلامی نیز با پشتوانۀ اعتقادی و فرهنگی غنی خود و نیز الگوبرداری از برنامه‌های موفق جهانی در کشورهایی همچون ژاپن، چین، ترکیه، فرانسه و برزیل، تلاش کرده تا با کاهش اثرات منفی اجتماعی و اقتصادی ناشی از گذار جمعیتی و پیری جمعیت، ترویج دوبارۀ مراقبت از سالمندان در منزل را صورت داده و به دوران سالمندی به‌عنوان دورانی طلایی زندگی نگاه کرده و از این طریق، پدیدۀ سالمندآزاری را کاهش دهد.<ref>شیرعلی و شهبازی، «ارائۀ خدمات رفاهی به سالمندان در کشورهای منتخب و درس‌هایی برای ایران»، 1398ش، چکیده.</ref>  جمهوری اسلامی ایران، راهکارها و برنامه‌های بسیاری را در زمینۀ سالمندان ارائه کرده‌ تا با توانمندسازی آنها، سالمندآزاری در ایران کاهش یابد. از جملۀ این برنامه‌ها می‌توان به برنامه‌های حمایتی در زمینه‌های پزشکی، بهداشتی، روانی، اقتصادی، اجتماعی و نیز بها دادن به سالمندان که در گذشته همواره موجب تحول و پویایی کشور بوده‌اند، اشاره کرد. کارشناسان امیدوارند که با اجرای دقیق این برنامه‌ها، پویایی سالمندان در جمع خانواده و جامعه، احیا شود.<ref> [https://dolat.ir/detail/193711 «دولت زمینۀ حضور مستمر سالمندان را در جامعه فراهم می‌کند»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref>

کارشناسان معتقدند که بسیاری از نشانه‌های سالمندآزاری با زوال عقل مشابهت دارد. از جمله علائم سالمندآزاری، دعوا و بحث‌های مکرر بین مراقب و سالمند بوده که به تغییر در رفتار یا شخصیت سالمند منجر می‌شود. از دیگر علائم سالمندآزاری می‌توان به کاهش وزن و سوء‌تغذیه، کم‌آبی، مشکلات جسمانی درمان‌نشده مانند زخم بستر، محیط زندگی آلوده، لباس‌های نامرتب و کثیف، استحمام نکردن یا عدم پوشیدن لباس مناسب در هوای سرد و گرم، محیط زندگی ناامن از نظر سرما و گرما، خوراندن داروهای زیاد یا کم به آنها، ناسزاگویی و بی‌احترامی به آنها و نیز تهدید سالمندان به فرستادن به خانۀ سالمندان اشاره کرد.<ref> [https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1509273 «سالمندآزاری چیست؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

== پیامدهای خشونت علیه سالمند ==

خشونت علیه سالمندان آسیب‌های فردی و جمعی ذیل را به دنبال دارد: ۱. آسیب به جسم، روان و حقوق سالمندان؛ چون بی‌میلی به زندگی، سرزنش خود، نداشتن اعتمادبه‌نفس و نگرش مثبت، إحساس تنهایی، یاس، ناامیدی، درماندگی، ترس از مردم، اضطراب، حقارت، احساس عدم شایستگی و خودارزشمندی، انزوای سالمند،<ref>[https://resalat-news.com/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86/ «خشونت پنهان علیه سالخوردگان»، وب‌سایت روزنامه رسالت.]</ref>  از دست دادن حیات، کاهش کیفیت زندگی، از دست‌دادن سلامتی و کارایی.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-2297-fa.html نوذرپور و همکاران «تبیین مفهوم خشونت با سالمندان: یک مطالعۀ هیبرید»، ۱۴۰۱ش، ص۱۳۸ و ۱۴۷.]</ref> ۲. آسیب  به عموم افراد جامعه؛ مانند صدمه به ارزش‌‌های اخلاقی و انسانی مربوط به سالمندان و آسیب به سبک زندگی مطلوب یک خانوادۀ مسلمان و از بین بردن احساس وابستگی و مسؤلیت‌پذیری اعضای خانواده‌ها در برابر یکدیگر. <ref>[https://socialwork.ir/%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86/ «نگرانی از افزایش خشونت علیه سالمندان»، وب‌سایت انجمن مددکاران اجتماعی ایران.]</ref>

از دیگر راهکارهای مقابله با سالمندآزاری می‌توان به تنظیم قوانین، لوایح و طرح‌های حمایتی از سالمندان، اتخاذ سیاست‌های تشویقی و حمایتی برای ایجاد تشکل‌های غیردولتی حوزۀ سالمندی، پیش‌بینی سیاست‌های سلبی و آموزش‌های اجباری برای مرتکبین سالمندآزاری، طراحی سیاست‌های حمایتی مراقبت از مراقبت‌کنندگان، حمایت از ایجاد پناهگاه‌های اضطراری و مراکز نگهداری شبانه‌روزی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های اطلاع‌رسانی و شبکه‌های ارتباطی برای حساس‌سازی جامعه و افکار عمومی در مواجهه با پدیدۀ سالمندآزاری، تشکیل گروه‌های خودیاری در سطح محلی و گسترش ظرفیت و قدرت مددکاران اجتماعی برای ورود جدی به مسئلۀ سالمندآزاری اشاره کرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/83824237/%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%87%DB%8C%D9%85 «سالمندآزاری را همین امروز پایان دهیم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> <br>

پژوهش‌هایی که در ایران پیرامون پدیدۀ سالمندآزاری صورت گرفته نشان می‌دهد که غفلت عاطفی شایع‌ترین نوع سالمندآزاری یا بدرفتاری با سالمندان است.<ref>حبیب‌پور گتابی و دیگران، «سالمندی و ناخشنودی در روابط خانوادگی (مطالعه‌ای پدیدارشناسانه در بین سالمندان تهرانی)»، 1398ش، ص88-89.</ref> این در حالی است که بر اساس سنت‌های ایرانی و فرهنگ اسلامی، «موی سپید» حرمت دارد و احترام به بزرگ‌ترها در هر حالتی، مورد توجه بوده است. این سنت و رسم فرهنگی، امروزه کم‌رنگ شده و کارشناسان یکی از راه‌های مقابله با سالمندآزاری و به‌ویژه غفلت عاطفی را احیا و تقویت همین سنت ایرانی ـ اسلامی در جامعه می‌دانند. از این منظر، ضرورت دارد که نسل جدید ایرانی بازاجتماعی شود و بیاموزد که در چارچوب فرهنگ ایرانی و با تکیه بر آموزه‌های اسلامی، توجه کاملی را به سالمندان، معطوف کند و مثلا هرگاه انسان سالمندی به مترو و اتوبوس یا مسجد و مهمانی وارد می‌شود جوان‌ترها به احترام او برخیزند و جای خود را به او بدهند، تا جایی که او احساس توجه اجتماع را به‌خوبی لمس کند و تحسین و دعای خیر خود را با جملاتی مانند «خیر از جوانی‌ات ببینی» بدرقه راه جوانان کند.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13981004000795/%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D9%86%D8%AF%D9%87%DB%8C%D8%AF «گناهم سالمندی است؛ آزارم ندهید»، خبرگزاری فارس].</ref>

در قرآن، احسان و فروتنی رفتاری و زبانی در برابر پدر و مادر بخصوص در ایام سالمندی، هم‌تراز اعتقاد به توحید دانسته شده است و در مقابل، هر نوع خشونت‌ورزی و بی‌احترامی به والدین حتی به اندازه گفتن «اف»، گناهی بزرگ معرفی شده است.<ref>سوره إسراء، آیه 23-24.</ref> در سبک زندگی دینی رابطۀ عاطفی میان والدین و فرزندان از مهم‌ترین روابط اجتماعی است که اساس زندگی اجتماعی را تشکیل می‌دهد.<ref>طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج ۱۳، ص۱۰۹.</ref>

در حقوق ایران، قانون خاصی برای مبارزه با خشونت علیه سالمندان وجود ندارد. برخی انواع سالمندآزاری مانند قتل یا ضرب‌وجرح سالمند یا توهین به وی در قالب مقررات کلی در قانون مجازات اسلامی جرم‌انگاری شده است که سالمندان و غیرسالمندان را شامل می‌شود. تنها در دو مورد از سالمندان به‌صورت خاص حمایت کیفری شده است: ۱. عمدی بودن جنایت، حتی بدون قصد ارتکاب، در صورتی که عملی تنها، به‌دلیل ضعف و وضعیت جسمی سالمند نوعا موجب ‌آن جنایت شود، اگرچه نسبت به دیگران فاقد چنین اثر باشد.<ref>قانون مجازات اسلامی، بند پ مادۀ ۲۹۰.</ref>   ۲. جرم‌انگاری پرداخت نکردن نفقۀ سالمندان از سوی فرزندان با وجود استطاعت مالی.<ref>قانون حمایت از خانواده، مادۀ ۵۳.</ref>

قوانین ایران در برخی موارد از سالمندان حمایت حقوقی غیرکیفری کرده است. مانند موظف کردن دولت به بیمه کردن زنان سال خورده<ref>قانون اساسی جمهومی اسلامی ایران، اصل ۲۱.</ref> و بهره‌مندی سالخوردگان از تأمین اجتماعی بازنشستگی و درمانی.<ref>قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۲۹.</ref>

==نهی سالمندآزاری در دین اسلام==

احترام به والدین، به‌خصوص سالمندان، ازجمله مهمترین اصول اخلاقی است که در دین اسلام بسیار بر آن تأکید شده است. در بسیاری از آیات قرآنی، به توجه و احترام به والدین، پس از توحید و یکتاپرستی اشاره شده است. برخی از آیات قرآن، شیوۀ صحیح رفتار با والدین در سنین پیری را به انسان‌ها یادآور شده و از آنها خواسته تا به والدین پرخاش نکرده و با لحنی شایسته با آنها سخن بگویند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_23_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A1 سورۀ اسراء، آیۀ 23.]</ref> علاوه بر آن، در روایات بسیاری از ائمۀ معصومین، به نیکی رفتار کردن با والدین و سالمندان اشاره شده است؛ برای مثال، در روایتی از [[حضرت علی]] آمده است که او بزرگ‌ترین و مهم‌ترین تکلیف الهی را نیکی به والدین دانسته است.<ref>ری شهری و فرزانگان، میزان‌الحکمه، 1391ش، ج10، ص709.</ref> کارشناسان حوزۀ [[دین]] بر این باورند که امروزه، در راستای کاهش و مقابله با سالمندآزاری در جامعۀ اسلامی ایران لازم است تا دعوت دینی و بازگشت به اسلام راستین را یادآوری کرد. آنها معتقدند که ثمرۀ دین اسلام، اخلاق حسنه بوده و تکریم و تعزیز والدین و محبت به سالمندان، چیزی جز اخلاق حسنه نیست.<ref>[https://www.farsnews.ir/amp/13980515000216 «جامعۀ عاری از خشونت نیازمند آموزش و آگاه سازی»، خبرگزاری فارس.]</ref>

با پیشرفت علوم پزشکی و بهبود کیفیت تغذیه و پیشگیری از بسیاری بیماری‌ها، جمعیت دنیا به‌سرعت در حال سالمند شدن است.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=1308&sid=1&slc_lang=fa مولایی و دیگران، «بررسی میزان شیوع سوءرفتار با سالمندان در ایران از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۴ با استفاده از مرور ساختاریافته و متاآنالیز» ۱۲۹۶ش، ص۲۴۵.]</ref> سالمندان ایران در سال ۱۳۹۷ش معادل ۷ میلیون نفر اعلام شده است.<ref>«[https://article.tebyan.net/455635/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86 خشونت علیه سالمندان»، وب‌سایت تبیان.]</ref> براساس پیش‌بینی‌ها، سال ۱۴۰۵ش، سهم سالمندان به ۷/۸ درصد از کل جمعیت خواهد رسید. درسال ۲۰۵۰م، بیش از ۳۰ درصد جمعیت ایران بیشتر از ۶۵ سال خواهد داشت.<ref>[https://salmandj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=1308&sid=1&slc_lang=fa مولایی و دیگران، «بررسی میزان شیوع سوءرفتار با سالمندان در ایران از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۴ با استفاده از مرور ساختاریافته و متاآنالیز» ۱۲۹۶ش، ص۲۴۵.]</ref> برخی ادعا کرده‌اند سالمندآزاری در ایران پس از کودک‌آزاری و همسر آزاری رتبه سوم خشونت‌های خانگی در کشور را دارد که نشان‌دهندۀ نفوذ فرهنگ بیگانه و کم‌رنگ شدن ارزش‌های اجتماعیِ کهن جامعۀ ایرانی همچون [[تکریم سالمندان|تکریم سالمند]] است. بر اساس یک تحقیق، ۸۷ درصد از سالمندان حداقل یک‌بار سوءرفتار را تجربه و مطابق تحقیق دیگر در سال ۱۳۹۶ش، ۹/۷۷ درصد از سالمندان، سوءرفتار را در طول حیات سالمندی خود تجربه کرده‌اند.<ref>[https://resalat-news.com/%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86/ «خشونت پنهان علیه سالخوردگان»، وب‌سایت روزنامۀ رسالت.]</ref>

==پانویس==

==منابع==

* «ایزد ارد یا اشی ونگوهی، به چم توانگری، خواسته و دارایی»، تارنمای خبری زرتشتیان، تاریخ بازدید: 11 تیر 1402ش.

* «جامعۀ عاری از خشونت نیازمند آموزش و آگاه‌سازی»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: 16 مرداد 1398ش.

* حبیب‌پور گتابی، کرم و دیگران، «سالمندی و ناخشنودی در روابط خانوادگی (مطالعه‌ای پدیدارشناسانه در بین سالمندان تهرانی)»، پژوهشنامۀ مددکاری اجتماعی، سال 6، شمار ۀ19، 1398ش.

* حجازی، ناصر و دیگران، «تحلیل جامعه شناختی سالمندآزاری (با تأکید بر پدیدۀ سالمندی در شهر تهران)»، فصلنامۀ تغییرات اجتماعی- فرهنگی، دورۀ 18، شماره 2، پیاپی 69، 1400ش.

* «در مورد سالمندآزاری و راه‌های مقابله با آن بیشتر بدانیم»، وب‌سایت ایزی‌لایف، تاریخ بازدید: 7 خرداد 1402ش.

* درویش‌پور، آذر و دیگران، «ارتباط بین سالمندآزاری توسط خانواده با ویژگی‌های جمعیت‌شناختی سالمندان بستری در مراکز آموزشی درمانی»، مجلۀ سلامت و سالمندی خزر، شمارۀ 1، 1398ش.

* «دولت زمینۀ حضور مستمر سالمندان را در جامعه فراهم می‌کند»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ بارگذاری: 11 مهر 1389ش.

* رضایی خسروی، نسرین و یزدانیان، مریم، «سالمندآزاری»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی، درمانی کرمانشاه، تاریخ بازدید: 7 خرداد 1402ش.

* ری شهری، محمد و فرزانگان، حسن، میزان‌الحکمه، قم، دارالحدیث، 1391ش.

* «سالمندآزاری چیست؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1402ش.

* «سالمندآزاری را همین امروز پایان دهیم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: 27 خرداد 1399ش.

* «سالمندآزاری رتبۀ سوم خشونت‌های خانگی در ایران»، اخرین خبر، تاریخ بارگذاری: 29 تیر 1398ش.

* شیرعلی، ابراهیم و شهبازی، مهدی، «ارائۀ خدمات رفاهی به سالمندان در کشورهای منتخب و درس‌هایی برای ایران»، فصلنامۀ تأمین اجتماعی، سال 14، شمارۀ 4، 1398ش.

* قاسمی، مرضیه و دیگران، «بررسی شیوع سالمندآزاری در ایران: مطالعۀ مروری narrative در مقالات فارسی»، مجلۀ دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال سوم، شمارۀ 27، 1399ش.

* «گناهم سالمندی است؛ آزارم ندهید»، خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار: 14 بهمن 1398ش.

* «نگرانی نسبت به افزایش سالمندآزاری در جامعه»، همشهری آنلاین، تاریخ بارگذاری: 29 اردیبهشت 1397ش.

* «هر آنچه دربارۀ سالمندآزاری باید بدانیم!»، وب‌سایت سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بارگذاری: 26 خرداد 1399ش.