خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>خانه‌داری؛</big>''' مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده.

خانه‌داری مجموعه‌ای از مهارت‌ها و مسئولیت‌های تعریف شده است که مدیریت امور خانه را شامل می‌شود و با نقش‌های همسری، [[مادری]] پیوند خورده است. در گذشته این مسئولیت عمدتاً بر عهده زنان بود، اما تحولات صنعتی و اجتماعی موجب پررنگ‌تر شدن نقش مردان در این حوزه شده و در برخی جوامع اقداماتی برای به رسمیت شناختن اجتماعی و اقتصادی این نقش صورت گرفته است. از دیدگاه [[اسلام]]، کار خانگی به‌عنوان بخشی از خانه‌داری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که می‌تواند برای آن دستمزد ([[اجرت‌المثل]]) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیت‌های خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است. اهمیت این نقش در حفظ [[آرامش خانواده]]، تربیت نسل آینده، انتقال فرهنگ و کاهش آ[[سیب‌های اجتماعی]]، آن را به یکی از پایه‌های اساسی زندگی تبدیل کرده است.

خانه‌داری در لغت به معنای میانه‌روی، درست خرجی، تدبیر امور منزل و نگه‌داری زن از کارهای خانه می‌باشد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87+%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> اصطلاح خانه‌داری در زمان گذشته، به تمام اشتغالات و فعالیت‌هایی اشاره داشت که به [[مدیریت خانه]] و امور [[خانواده]] مرتبط بودند.<ref>صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانه‌داری در بستر نقش‌های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.</ref> در واقع، دامنۀ آن بسیار گسترده بود و کلیه امور معیشتی و مراقبتی داخل خانه را در برمی‌گرفت. این نقش، زمینه‌ساز ایفای مسئولیت‌هایی مانند مادری و همسری،<ref>کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.</ref> نیز بوده و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99081308575/%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «مصائب پنهان خانه‌داری»، وب‌سایت ایسنا.]</ref> مدیریت امور داخلی منزل و مهارت‌های اداره خانه یا مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند [[آشپزی]] و [[خیاطی]] را شامل می‌شد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری.</ref> امروزه خانه‌داری خانه‌داری یک الگوی مدیریت خانواده و یک نقش اجتماعی است<ref>[https://allarchive.ir/khane-dari-honar-e-masouliyat/ «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل.]</ref> که عمدتاْ به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای که مرتبط با خانواده صورت می‌گیرد، شناخته می‌شود.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.</ref>  

هرچند، در اکثر جوامع از جمله [[ایران]]، سهم زنان در انجام این وظایف همچنان پررنگ‌تر است و در [[فرهنگ ایرانی]]، از [[زنان خانه‌دار]] با واژه [[کدبانو]] نام برده می‌شود. بر این اساس، خانه‌داری را می‌توان پیش از هر چیز یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبُعدی دانست که لزوماً در چهارچوب تعریف متعارف شغل با دستمزد مشخص و قرارداد رسمی قرار نمی‌گیرد.<ref>آزاد ارمکی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.</ref>

با توجه به تعریف خانه‌داری به‌عنوان یک نقش اجتماعی، آمارهای رسمی در ایران وسعت این نقش را نشان می‌دهند بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در کشور وجود دارد که حدود ۶۲٪ از کل جمعیت زنان و ۸۰٪ از زنان متأهل را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‏داری در سیاستگذاری‏های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>  پیش‌تر و بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴میلیون زن در گروه‌های سنی مختلف در وضعیت خانه‌داری قرار داشتند، در حالی که تنها حدود ۲.۱میلیون زن معادل ۱۱٪ از نیروی کار رسمی، شاغل محسوب می‌شدند.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref>  تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال بیشترین است و نزدیک به ۶٪ از آنان هرگز ازدواج نکرده‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‏داری در سیاستگذاری‏های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>

انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه، خروج تدریجی زنان به عرصه عمومی و تشدید این روند توسط جنبش‌های فمینیستی را به دنبال داشت.<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲-۲۰۹.</ref> با این حال، اشتغال به کاهش مسئولیت‌های نقش خانه‌داری منجر نشد و پدیده «بار دوگانه» را ایجاد کرد.<ref name=":1">آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref>  [[تکنولوژی]] و صنعتی‌شدن، منجر به توسعه محصولات و خدمات جدیدی شد که تأثیر عمیقی بر محتوا و دشواری کار خانگی داشت. بسیاری از فعالیت‌های پیشین کار خانگی مانند تهیه مستقیم مواد غذایی از چرخه وظایف داخل خانه خارج و به عرصه عمومی تولید منتقل شد. از حدود سال ۱۸۷۰م، تحولاتی نظیر استفاده از اجاق چدنی، تخصصی شدن قصابی و تولید موادغذایی کنسروشده، بار کار خانگی را سبک‌تر کرد، اما هسته مرکزی نقش خانه‌داری شامل مدیریت کلی خانه، نظافت، شست‌وشو و به‌ویژه مراقبت عاطفی و روزمره از کودکان، همچنان به‌عنوان وظیفه‌ای اجتماعی بر عهده زنان باقی ماند. این تداوم، نشان می‌دهد که خانه‌داری بسیار فراتر از مجموع کارهای خانگی است.<ref name=":0" />

این تجربه در برخی جوامع، به بازنگری درباره ارزش این نقش و تقویت تمایل به مدیریت خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با به رسمیت شناختن ارزش اجتماعی و اقتصادی نقش خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات مراقبت از کودک را برای ایفاکنندگان این نقش فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>

=== شهرنشینی ===

شهرنشینی با ارائه زیرساخت‌های مدرن مانند آب، برق، حمل‌ونقل و خدمات شهری گسترده درمانی، آموزشی، تفریحی، ماهیت نقش خانه‌داری را از مجموعه‌ای از کارهای یدی طاقت‌فرسا به مدیریت کیفیت زندگی خانواده در بستر شهری ارتقا داده است. این تحول، پیچیدگی و اهمیت مدیریتی این نقش را افزایش داده و آن را مستلزم مهارت‌هایی مانند بهره‌گیری بهینه از خدمات شهری و برنامه‌ریزی اقتصادی مؤثر می‌سازد. همچنین، فضاهای عمومی و تعاملات شهری، امکان غنی‌تر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی ایفای این نقش را فراهم آورده است.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>

گسترش آموزش، زمینه ارتقای کیفی نقش خانه‌داری را فراهم می‌سازد. همانگونه که برای تصدی مشاغل، آموزش‌های تخصصی ضروری است، ارائه آموزش‌های هدفمند اعم از اولیه و ضمن خدمت توسط بخش دولتی و غیردولتی در قالب رشته‌های مناسب با هدف تربیت علمی زنان خانه‌دار  ضروری است. چنین رویکردی، ضمن به رسمیت شناختن اهمیت این نقش در جهت تربیت نسل آینده و استحکام نهاد خانواده می‌تواند صلاحیت اجتماعی افراد را برای ایفای مؤثرتر این مسئولیت خانوادگی و اجتماعی افزایش دهد.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.</ref>

=== بازار کار ===

ورود زنان به بازار کار رسمی، در کنار ایجاد پدیده بار دوگانه، نقش خانه‌داری را در کانون توجهات اجتماعی و مطالبات عدالت‌خواهانه قرار داده است.<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref> این تغییر، لزوم تقسیم عادلانه‌تر مسئولیت‌های خانگی و طراحی سیاست‌های حمایتی مانند مرخصی والدین و بیمه برای تسهیل ایفای این نقش را به یک ضرورت تبدیل کرده است.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱-۱۵۰.</ref> همزمان، توسعه کسب‌وکارهای خانگی نشان می‌دهد که چگونه فضای خانه می‌تواند همزمان، هم کانون ایفای نقش مراقبتی و هم بستری برای خلاقیت و خلق ارزش اقتصادی باشد، بی‌آنکه ماهیت اصلی آن به عنوان یک مسئولیت خانوادگی تحت‌الشعاع قرار گیرد.<ref>مژدکانلو و سیلاخوری، «تاثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.</ref>

=='''اقسام خانه‌داری'''==

الگوهای غالب در ایفای نقش خانه‌داری  در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دسته‌بندی می‌شود.

* '''الگو با محوریت زن:''' مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه به‌عنوان وظیفه‌ای خانوادگی را بر عهده دارد.

* '''الگو با محوریت مرد:''' ایفای نقش خانه‌داری به‌عنوان مسئولیت و پیشه اصلی وی است.

* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.<ref>گلشن فومنی، روان‌شناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref> از نظر حقوقی و شرعی، وظایف زوجین به دو دسته تقسیم می‌شود: وظایف مشترک میان زوجین و وظایف مختص هر یک. انجام کارهای داخل خانه و کار خانگی شرعاً جزو وظایف الزامی زن نیست.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref>

برخی نظریه‌های جامعه‌شناختی، اگرچه مستقیماً موضوع خانه‌داری را بررسی نکرده‌اند، اما با تحلیل تقسیم کار جنسیتی در خانواده، چارچوبی برای فهم این نقش فراهم می‌کنند:<ref>Primeau, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, 1992, p.981.</ref>

=== کارکردگرایی ===

نخستین تحلیل توسط [[تالکوت پارسونز]] بیان شد. این دیدگاه با تفکیک نقش‌های جنسیتی مانند ابزاری برای مرد و اظهاری برای زن، به تثبیت خانه‌داری به‌عنوان نقش اصلی و طبیعی‌شده زنان در حوزه خصوصی انجامید.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربه زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۵.</ref> پارسونز معتقد بود حفظ این جدایی برای اجتناب از تنش میان حوزه عمومی و خصوصی ضروری است.<ref>بر، جنیست و روانشناسی اجتماعی، ۱۳۸۳ش، ص۱۲۴.</ref>

این رویکرد نشان می‌دهد که چگونه صنعتی شدن با تفکیک قلمرو عمومی و خصوصی، ایفای نقش خانه‌داری را به کاری عمدتاً زنانه درون خانه تبدیل کرد.<ref>Primeau, “A Woman´s Place: Unpaid work in the Home”, 1992, p.983.</ref>

نظریه [[فمینیسم|فمینیستی]] خانه‌داری را مسئله‌ای تعیین‌کننده در روابط جنسیتی می‌داند.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> جامعه‌شناسانی چون آن اکلی و مارگارت بنستون با تأثیر از [[کارل مارکس]]، کار خانگی را در نظام سرمایه‌داری بی‌ارزش شمرده و آن را ابزاری برای سرکوب زنان می‌دانند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌‏های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref> کتاب «زن خانه‌دار» اثر ان اکلی از نخستین مطالعات در این زمینه است.<ref>بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.</ref>

== خانه‌داری از دیدگاه فقه ==

در اندیشه اسلامی، خانواده واحد اصلی برای تحقق آرامش است.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۰.</ref> در [[فقه|فقه اسلامی]]، کارهای مشخص خانه تکلیف واجب زن نیست، بلکه فعالیتی مبتنی بر توافق و معاضدت است. برای برخی از این فعالیت‌های عملی مانند پخت‌وپز یا شست‌وشو در شرایط خاص، امکان دریافت اجرت‌المثل وجود دارد.<ref>بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷-۱۶۶.</ref> این حکم، ناظر به خود نقش‌های همسری و مادری نیست، بلکه به فعالیت‌های عینی و قابل تقویم مرتبط با آنها محدود می‌شود و فعالیت‌هایی مانند آشپزی و فرزندپروری در شمار امور قابل توافق محسوب می‌شوند.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref> برخلاف رویکرد فمینیستی که بر محاسبه مادی تأکید دارد، اسلام ضمن به رسمیت شناختن امکان ارزش‌گذاری اقتصادی برای کار خانگیِ مشخص، بر انتخاب آزادانه، روحیه تعاون و مرکزیت محبت در کانون خانواده تأکید می‌ورزد.<ref>شریفی و همکاران، «عدالت‏سنجی شغل خانه‌‏داری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.</ref>

== خانه‌داری در سبک زندگی اسلامی-ایرانی ==

در چارچوب سبک زندگی اسلامی-ایرانی، خانه‌داری به‌عنوان یک الگوی زیست خانوادگی و یک نقش اجتماعیِ دارای ارزش افزوده است که مادری و همسری را دربر می‌گیرد و بر مشارکت و توافق استوار است. این نگاه، ضمن به رسمیت شناختن امکان حق مالی برای کار خانگی مشخص مانند اجرت‌المثل، بر مدیریت مشترک خانه و الگوی تعاون تأکید می‌ورزد.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲-۳۰۱.</ref>  

در این بستر، خانه کانون اصلی جامعه‌پذیری، انتقال ارزش‌های فرهنگی و هنجاری و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر نهاد خانه‌داری به‌عنوان نقش مدیریتی و تربیتی در خانواده، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی قوی عمل می‌کند که در مقیاس کلان به حفظ هویت جمعی، کاهش ناهنجاری‌ها و تقویت پیوندهای اجتماعی منجر می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/525797/ دولت‌خواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.]</ref>

== مناقشات فرهنگی و اجتماعی معاصر ==

=== تغییر نگرش و تقابل الگوها ===

بازتعریف ارزش‌های نقش خانه‌داری پس از [[جنگ جهانی دوم]] شتاب گرفت، هنگامه‌ای که نیاز به نیروی کار در غرب، ارزش اقتصادی اشتغال را در تقابل با ارزش غیرمادی این نقش مانند ایجاد آرامش و تربیت قرار داد.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref>

امروزه تقابل نگرش‌ها ادامه دارد و زنان با محوریت ارزش انتخاب، حق تصمیم‌گیری بین نقش خانه‌دار، شاغل یا هردو را مطالبه می‌کنند. درحالیکه بسیاری مردان خواهان حفظ ارزش‌های سنتی این نقش در کنار پذیرش ارزش مشارکت اقتصادی زنان هستند.<ref>ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، ۱۴۰۴ش.</ref>

راه‌کارهای پیشنهادی برای حمایت از خانه‌داری در ۶ محور خلاصه می‌شود:

# ایجاد نظام [[بیمه]] ویژه (بازنشستگی و درمان).<ref>سنجری‌مقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ۱۴۰۴ش، ص۷۵.</ref>

# ترویج فرهنگی پرداخت اجرت‌المثل.

# درج فعالیت‌های خانگی در نظام آماری و محاسبه در [[تولید ناخالص داخلی]].<ref>سنجری‌مقدم، همان، ص۷۶.</ref>

# ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی.  

== پانویس ==

== منابع ==

* آزاد ارمکی، تقی، ''جامعه‌شناسی خانواده ایرانی''، تهران، سمت، ۱۳۹۰ش.

* ابوالحسنی، فضه؛ مهدی‌زاده اردکانی، محمد؛ دانافر، فاطمه، «فهم مردان و زنان از نقش خانه داری»، ''خانواده‌پژهی''، سال۲۱، شماره۱، ۱۴۰۴ش.

* تانگ، روزماری، ''نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی''، ترجمه منیژه نجم‌عراقی، تهران، نی، ۱۳۸۷ش.

* حسین‌پور، فاطمه؛ علیزاده اقدم، محمدباقر؛ عباس‌زاده، محمد، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، دوره۱۲، شماره۴۶، ۱۴۰۰ش.

* حسینی اکبرنژاد، حوریه، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال۲۲، شماره۸۸، ۱۳۹۹ش.

* «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۴ش.

* دولت‌خواه، لیلا؛ حیدری، حسن؛ حسینی، سیدحسام‌الدین، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، خانواده درمانی کاربردی، دوره۳، شماره۵، ۱۴۰۱ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، ''لغت‌نامه''، سایت واژه‌یاب.

* ساروی، فتیحه‌کرمان؛ منتظری، علی؛ بیات، معصومه، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ''پایش''، سال۱۱، شماره۱، ۱۳۹۰ش.

* سنجری‌مقدم، فریبا؛ رئیسی، روح‌الله؛ آذریان، حبیب‌الله، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‏داری در سیاستگذاری‏های جمهوری اسلامی ایران»، ''رهیافت انقلاب اسلامی''، دوره۱۹، شماره۷۰، ۱۴۰۴ش.

* شیری، حامد و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربۀ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ''زن در توسعه و سیاست''، سال۲۳، شماره۱، ۱۴۰۴ش.

* غمامی، زهرا سادات؛ علوی، سیدیحیی علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، مطالعات زنان و خانواده، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.

* فرنچ، مارلین، ''جنگ علیه زنان''، ترجمه توراندخت تمدن، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.

* کریمی، نسیم؛ میرزادارائی، حمیده، ''چند لقمه حرف حلال برای خانواده''، اصفهان، حدیث راه عشق، ۱۳۹۷ش.

* گلشن فومنی، محمدرسول، ''روان‌شناسی اجتماعی''، تهران، وانیا، ۱۳۹۱ش.

* مژدکانلو، داود؛ سیلاخوری، زهرا، «تاثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، هفتمین کنفرانس ملی افق های نوین در علوم انسانی، اقتصاد، کارآفرینی، اصفهان، د انشگاه شهید اشرفی اصفهانی، ۱۴۰۲ش.

* «مصائب پنهان خانه‌داری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۹ش.

* مطهری، مرتضی، ''نظام حقوق زن در اسلام''، تهران، صدرا، 1369ش.

* لگیت، مارلین، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، تهران، نی، ۱۳۹۴ش.