برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۶۵: | خط ۶۵: | ||
[[پرونده:قوم هزاره۱۶.jpg|جایگزین=دختران هزاره از غزنی|بندانگشتی|دختران هزاره از [[غزنی]]]]قلمرو هزارهجات در متون تاریخی با نام بربرستان شناخته میشد و در شاهنامهٔ فردوسی بهعنوان حکومتی مستقل توصیف شده است. بر اساس پژوهشهای معاصر، قلمرو تاریخی بربرستان از شمال مکران تا جنوب بلخ و از غرب کابل تا زابلستان و شرق هرات امتداد داشت.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://sanad.iau.ir/en/Journal/DownloadFile/934483&ved=2ahUKEwjLhuHB_aOGAxWnVPEDHSqOAmgQFnoECCwQAQ&usg=AOvVaw3Pqe8N5OGjAxtrrrrW-2bC عبدلی، «هزارههای افغانستان. تبارشناسی و پراکندگی جمعیتی»، وبسایت سکوی نشر دانش.]</ref> این منطقه بهدلیل قرارگیری در مسیر جادهٔ ابریشم، از اهمیت تجاری برخوردار بود. در دورهٔ خراسان بزرگ، این ناحیه، غرجستان نامیده میشد، هرچند برخی محققان محدودهٔ غرجستان را محدودتر از قلمرو هزارستان میدانند. اصطلاح هزارهجات یا هزارستان پس از دورهٔ مغول (حدود ۱۲۰۰م) رواج یافت.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص127-128.</ref> | [[پرونده:قوم هزاره۱۶.jpg|جایگزین=دختران هزاره از غزنی|بندانگشتی|دختران هزاره از [[غزنی]]]]قلمرو هزارهجات در متون تاریخی با نام بربرستان شناخته میشد و در شاهنامهٔ فردوسی بهعنوان حکومتی مستقل توصیف شده است. بر اساس پژوهشهای معاصر، قلمرو تاریخی بربرستان از شمال مکران تا جنوب بلخ و از غرب کابل تا زابلستان و شرق هرات امتداد داشت.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://sanad.iau.ir/en/Journal/DownloadFile/934483&ved=2ahUKEwjLhuHB_aOGAxWnVPEDHSqOAmgQFnoECCwQAQ&usg=AOvVaw3Pqe8N5OGjAxtrrrrW-2bC عبدلی، «هزارههای افغانستان. تبارشناسی و پراکندگی جمعیتی»، وبسایت سکوی نشر دانش.]</ref> این منطقه بهدلیل قرارگیری در مسیر جادهٔ ابریشم، از اهمیت تجاری برخوردار بود. در دورهٔ خراسان بزرگ، این ناحیه، غرجستان نامیده میشد، هرچند برخی محققان محدودهٔ غرجستان را محدودتر از قلمرو هزارستان میدانند. اصطلاح هزارهجات یا هزارستان پس از دورهٔ مغول (حدود ۱۲۰۰م) رواج یافت.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص127-128.</ref> | ||
قلمرو هزارهها در این دوره شامل ولایتهای میدان وردک، [[غزنی]]، | قلمرو هزارهها در این دوره شامل ولایتهای میدان وردک، [[غزنی]]، [[ارزگان]]، زابل، [[قندهار]]، هلمند تا مرز [[هرات]]، نیمروز، بادغیس، فراه، [[بامیان]]، [[دایکندی]]، غور، پروان، بغلان، سمنگان، [[بلخ]] و [[سرپل]] بود.<ref>تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره، 1372ش، ص57-60.</ref> برخی پژوهشگران مرزهای تاریخی آن را تا بلوچستان و شاهراه کویته نیز امتداد دادهاند.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص97-108.</ref> | ||
پس از سرکوب قیام هزارهها (۱۸۹۳م) توسط عبدالرحمانخان، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار کیلومتر مربع از اراضی حاصلخیز آنان به تصرف درآمد و مهاجرت اجباری از مناطق ارزگان، غزنی، زابل، قندهار، بلوچستان، هرات، میدان وردک، کابل، هلمند و ننگرهار رخ داد. شواهد این حضور دیرینه، روستاهای هزارگی، قلعهها و قبرستانهای تاریخی باقیمانده است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص97-108.</ref> اگرچه برخی ساکنان فعلی به حقوق تاریخی هزارهها اذعان دارند،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3D19b1tHfgPCs&ved=2ahUKEwi2lLzDxLWGAxUohv0HHfdyALcQtwJ6BAgTEAI&usg=AOvVaw05t1KVC3k_6EOr8-MXV-h9 «قصههای از سرزمین گزگ ولسوالی خاک افغان زابل»، چینل وادی نور.]</ref> فشار برای جابهجایی اجباری تا دورهٔ معاصر ادامه یافت؛ برای مثال هزارههای باغچار ارزگان در ۱۳۸۹ش سرزمین خود را از دست دادند.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/11862/ ابراهیمی، «قلع و قمع. گزارشی از دور جدید نسلکشی هزارهها در ارزگان»، وبسایت هفتهنامۀ راه جادۀ ابریشم.]</ref> | پس از سرکوب قیام هزارهها (۱۸۹۳م) توسط عبدالرحمانخان، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار کیلومتر مربع از اراضی حاصلخیز آنان به تصرف درآمد و مهاجرت اجباری از مناطق ارزگان، غزنی، زابل، قندهار، بلوچستان، هرات، میدان وردک، کابل، هلمند و ننگرهار رخ داد. شواهد این حضور دیرینه، روستاهای هزارگی، قلعهها و قبرستانهای تاریخی باقیمانده است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص97-108.</ref> اگرچه برخی ساکنان فعلی به حقوق تاریخی هزارهها اذعان دارند،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3D19b1tHfgPCs&ved=2ahUKEwi2lLzDxLWGAxUohv0HHfdyALcQtwJ6BAgTEAI&usg=AOvVaw05t1KVC3k_6EOr8-MXV-h9 «قصههای از سرزمین گزگ ولسوالی خاک افغان زابل»، چینل وادی نور.]</ref> فشار برای جابهجایی اجباری تا دورهٔ معاصر ادامه یافت؛ برای مثال هزارههای باغچار ارزگان در ۱۳۸۹ش سرزمین خود را از دست دادند.<ref>[https://jade-abresham.com/slideshow/11862/ ابراهیمی، «قلع و قمع. گزارشی از دور جدید نسلکشی هزارهها در ارزگان»، وبسایت هفتهنامۀ راه جادۀ ابریشم.]</ref> | ||
| خط ۷۶: | خط ۷۶: | ||
هزارهجات سرچشمهٔ رودخانههای کابل (گذرگاه اونی)، ارغنداب (سنگماشه)، هیرمند (حوزهٔ غوربند)، هریرود (لعل و سرجنگل)، مرغاب، بلخاب و کندز است که موقعیت راهبردی آن را در تأمین منابع آب شیرین افغانستان تثبیت کرده است.<ref>علیآبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص27-34.</ref> رشتهکوههای اصلی آن شامل سلسلهکوههای بابا (از بامیان تا ۲۰۰ کیلومتر به سمت غرب)، سفیدکوه، سیاهکوه، تیربند ترکستان، سنگشانده، کوهدامن، پسکوه، پیتاب، هزاردره، حاجیگک، درزهدرختان و بند امیر است<ref name=":9">پولادی، هزارهها، 1401ش، ص114-118.</ref> که برخی در ادبیات شفاهی و هنرهای دستی مردم ستایش شدهاند.<ref name=":10">موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص105.</ref> | هزارهجات سرچشمهٔ رودخانههای کابل (گذرگاه اونی)، ارغنداب (سنگماشه)، هیرمند (حوزهٔ غوربند)، هریرود (لعل و سرجنگل)، مرغاب، بلخاب و کندز است که موقعیت راهبردی آن را در تأمین منابع آب شیرین افغانستان تثبیت کرده است.<ref>علیآبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص27-34.</ref> رشتهکوههای اصلی آن شامل سلسلهکوههای بابا (از بامیان تا ۲۰۰ کیلومتر به سمت غرب)، سفیدکوه، سیاهکوه، تیربند ترکستان، سنگشانده، کوهدامن، پسکوه، پیتاب، هزاردره، حاجیگک، درزهدرختان و بند امیر است<ref name=":9">پولادی، هزارهها، 1401ش، ص114-118.</ref> که برخی در ادبیات شفاهی و هنرهای دستی مردم ستایش شدهاند.<ref name=":10">موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص105.</ref> | ||
هزارجات دارای ذخایر معدنی غنی از جمله گوگرد، مس، یشم سبز، زبرجد، کوارتز، میکا، مرمر، سنگ سرمه، سرب، آلومینیوم، روی، آهن، گرانیت و سنگ گچ است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص127-128.</ref> بزرگترین معدن آهن در حاجیگک (مرز بهسود و بامیان) و بزرگترین منابع ذغالسنگ در | هزارجات دارای ذخایر معدنی غنی از جمله گوگرد، مس، یشم سبز، زبرجد، کوارتز، میکا، مرمر، سنگ سرمه، سرب، آلومینیوم، روی، آهن، گرانیت و سنگ گچ است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص127-128.</ref> بزرگترین معدن آهن در حاجیگک (مرز [[بهسود]] و بامیان) و بزرگترین منابع ذغالسنگ در [[بامیان]]، درهصوف، بغلان و بلخاب قرار دارد.<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص104.</ref>[[پرونده:قوم هزاره۱۵.jpg|جایگزین=مردان هزاره ۱۸۴۰ (میلادی) - شهر غزنی، نقاشی جیمز اتکینسون|بندانگشتی|مردان هزاره در حدود ۱۸۴۰م در روستاهای [[غزنی]]، نقاشی جیمز اتکینسون]] | ||
=== طبیعت و میراث فرهنگی === | === طبیعت و میراث فرهنگی === | ||
میراث فرهنگی و تاریخی ملموس هزارجات شامل قلعهها و مجسمههای بودا، شهر ضحاک و شهر غلغله در | میراث فرهنگی و تاریخی ملموس هزارجات شامل قلعهها و مجسمههای بودا، شهر ضحاک و شهر غلغله در [[بامیان]]، شهر بربر و قلعهٔ چهلبرج (با بیش از ۳۰۰ برج) در یکهولنگ، دو کتیبهٔ هفتالیت ارزگان (کشف ۱۹۵۳م)، کافرقلعه (دژ سنگی در نزدیکی ترینکوت)، نقاشیهای صخرهای جاغوری (شامل تصاویر بز کوهی و صحنهٔ نبرد) و تپهٔ شاهقورغان در اجرستان زابل است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص142-149.</ref> منار جام در ولایت غور نیز از میراثهای فرهنگی این منطقه محسوب میشود.<ref name=":22">[https://www.beytoote.com/iran/ancient/minaret-01jam.html «منار جام معماری واندیشه اسلامی در غرب افغانستان»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
بند امیر (اولین پارک ملی افغانستان) در قلب هزارجات، شامل پنج دریاچهٔ کوچک به نامهای بند هیبت (بند امیر)، بند قنبر، بند غلامان، بند ذوالفقار و بند پنیر است. بر اساس باور محلی، امام علی برای مهار جریان آب در این مکان حاضر شده و به همین دلیل به «قدمگاه حضرت علی» شهرت یافته است. آب دریاچهها از طریق دیوارههای طبیعی بهصورت آبشار سرازیر میشود و منبع تغذیهٔ رودخانهٔ یکهاولنگ است. این مجموعه توسط کوههای بلند احاطه شده و مملو از ماهیهای گوناگون است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص266.</ref> تپهٔ اژدها در بامیان، دریاچهٔ ناور و کوه عروس (بلندترین قلهٔ بابا) از دیگر مناظر طبیعی هزارجات هستند.<ref name=":23">پولادی، هزارهها، 1401ش، ص142-149.</ref> | بند امیر (اولین پارک ملی افغانستان) در قلب هزارجات، شامل پنج دریاچهٔ کوچک به نامهای بند هیبت (بند امیر)، بند قنبر، بند غلامان، بند ذوالفقار و بند پنیر است. بر اساس باور محلی، [[امام علی]] برای مهار جریان آب در این مکان حاضر شده و به همین دلیل به «قدمگاه حضرت علی» شهرت یافته است. آب دریاچهها از طریق دیوارههای طبیعی بهصورت آبشار سرازیر میشود و منبع تغذیهٔ رودخانهٔ یکهاولنگ است. این مجموعه توسط کوههای بلند احاطه شده و مملو از ماهیهای گوناگون است.<ref>پولادی، هزارهها، 1401ش، ص266.</ref> تپهٔ اژدها در بامیان، دریاچهٔ ناور و کوه عروس (بلندترین قلهٔ بابا) از دیگر مناظر طبیعی هزارجات هستند.<ref name=":23">پولادی، هزارهها، 1401ش، ص142-149.</ref> | ||
غارهای طبیعی منطقه شامل سنگخانه در کوهبرون بهسود، کفترغار در گیزاب، غار لیگان در ورس، غار خرک در دایکندی، غار پسرویه،<ref name=":24">موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص105.</ref> غار منتهگک در یکهاولنگ، غار یخ و غار خرس در درهٔ قازان، و غار فریدون (یادشده در شاهنامه) در شهیدان بامیان است که هرکدام دارای افسانههای محلی هستند.<ref name=":25">[https://8am.media/fa/incredible-ice-caves-kazan-in-bamian/ «غار یخ شگفتانگیز قازان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | غارهای طبیعی منطقه شامل سنگخانه در کوهبرون بهسود، کفترغار در گیزاب، غار لیگان در ورس، غار خرک در دایکندی، غار پسرویه،<ref name=":24">موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص105.</ref> غار منتهگک در یکهاولنگ، غار یخ و غار خرس در درهٔ قازان، و غار فریدون (یادشده در شاهنامه) در شهیدان بامیان است که هرکدام دارای افسانههای محلی هستند.<ref name=":25">[https://8am.media/fa/incredible-ice-caves-kazan-in-bamian/ «غار یخ شگفتانگیز قازان»، وبسایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> | ||
