شیعیان افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

'''شیعیان افغانستان'''؛ بخشی از جامعۀ مسلمان افغانستان که به آموزه‌های مذهب شیعه، باور دارند.

شیعیان افغانستان، گروهی از [[مسلمانان]] هستند که به جانشینی بلافصل [[امام علی]] پس از [[پیامبر اکرم]] باور دارند و [[اسلام]] را در زمان خلافت امام علی پذیرفتند. آنها به دو فرقۀ امامیه (اکثریت) و اسماعیلیه (اقلیت) تقسیم می‌شوند.

دربارۀ گسترش [[شیعه|تشیع]] در افغانستان، سه دوره تاریخی مورد توجه پژوهشگران است:

* دوران خلافت [[امام علی]]: بر اساس این نظریه، «شنسب» حاکم غور در زمان خلافت امام علی به حضور او رسید و امام عهدنامه و پرچمی به او داد و او را در حکومت کوهستان ابقا کرد.<ref>جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ص۳۲۰ و ۳۱۹. </ref> این فرمان‌نامه تا قرن‌ها در آن خاندان نگهداری می‌شد.<ref>تشيد، هدية اسماعيل يا قيام السادات، 1331ش، ص45؛ نفيسي، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، 1352ش، ج 1، ص346، 445.</ref> پس از انتقال خلافت به امویان، اهالی غور از فرمان آنان مبنی بر لعن علی سرپیچی کردند.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، چ6، 1371ش، ص163. </ref>

==جمعیت‌شناسی ==

در افغانستان، نام هزاره و شیعه پیوند خورده است و اهل‌سنت به مجموعهٔ شیعیان از هر قومی، «هزاره» می‌گویند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص31.</ref> بر اساس برآوردها، شیعیان بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۷.</ref> اکثریت شیعیان افغانستان را هزاره‌ها تشکیل می‌دهند. قزلباش‌ها، سادات، تاجیک‌ها، بلوچ‌ها، ترکمن‌ها و پشتون‌ها از دیگر اقوام شیعه هستند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص ۶.</ref> بیشتر شیعیان به زبان [[فارسی دری]] سخن می‌گویند.<ref>بینش و دیگران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریان‌ها و احزاب، 1390ش، ص11.</ref>  

امامیه یا شیعیان دوازده‌امامی، اکثریت شیعیان افغانستان را تشکیل می‌دهند و به امامت دوازده امام معتقدند.<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.</ref> آنان در تمام نقاط افغانستان پراکنده‌اند، اما تمرکز بیشتر آنان در ولایات [[ولایت دایکندی|دایکندی]]، [[بامیان]]، [[کابل]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، میدان وردک، [[غزنی]] و [[قندهار]] است.<ref>«افغانستان»، ویکی‌شیعه. </ref> اسماعیلیه، اقلیت شیعیان افغانستان هستند و به امامت اسماعیل فرزند امام صادق باور دارند و از شاخهٔ نزاری هستند. آنان در ولایات [[بدخشان]]، [[بغلان]]، [[کابل]]، [[پروان]]، [[بامیان]]، [[سمنگان]] و [[زابل افغانستان|زابل]] زندگی می‌کنند.<ref>شفق خواتی، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، ۱۳۸۲ش، ص۶۸ـ۵۲.</ref>

 

فرهنگ شيعيان افغانستان برگرفته از آموزه‌های اسلام است. آنها خود را پای‌بند به باورها و ارزش‌های اسلامی می‌دانند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص113.</ref>

* سوگواری‌ها: در [[عاشورا]]، [[اربعین حسینی|اربعین]] [[اربعین حسینی|حسینی]] و سالروز شهادت ائمه، شیعیان، مراسم عزاداری برگزار می‌کنند که در اصطلاح عامیانه «خواندن» یا «خواندو» نامیده می‌شود.<ref>فرهنگ، جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي شيعيان افغانستان، 1380ش، ص312-315.</ref>

* زیارتگاه‌ها: شیعیان در افغانستان، چندین زیارتگاه‌ مشهور دارند، ازجمله: زیارتگاه حضرت یحیی در سرپل، زیارت شاهزاده قاسم،<ref>کمونه، آرمگاه‌هاي خاندان پاك پيامبر، 1375ش، ص356 . </ref> روضهٔ سخی در مزارشریف<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص244.</ref> و زیارت سخی در کابل.<ref>بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص380.</ref>

* پوشش سنتی: لباس مردان شیعه در افغانستان شامل پیراهن بلند، شلوار گشاد با «ازاربند» و کلاه یا لُنگی (عمامه) است.<ref>بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص337-336.</ref> لباس زنان شامل پیراهن بلند و گشاد، شلوار گشاد، کلاه و چادر بلند است كه سر، بازوان و كمرشان را مي‌پوشاند.<ref>بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص338.</ref>

مراسم عزاداری در روز عاشورا یکی از سنت‌های کهن مذهبی و اجتماعی شیعیان در افغانستان است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D9%80%D8%B3%DB%8C%D9%80%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C/ جعفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وب‌سایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> این آیین با حفظ درون‌مایه سوگواری، همواره با تحولات سیاسی و فرهنگی کشور، تغییر کرده است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D9%80%D8%B3%DB%8C%D9%80%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C/ جعفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وب‌سایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> در دوره‌های سخت‌گیری علیه شیعیان، این مراسم در زیرزمین‌ها برگزار می‌شد؛<ref>ج[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D9%80%D8%B3%DB%8C%D9%80%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C/ عفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وب‌سایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> اما در دوران ظاهرشاه، روز عاشورا تعطیل رسمی اعلام شد<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/08/06/541785/%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9-%D9%85%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه می‌کنند»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و در دورهٔ جمهوری اسلامی، این مراسم حتی در ارگ ریاست‌جمهوری نیز برپا گردید.<ref>«[https://af.sputniknews.com/20200823/%D8%BA%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%85%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%AF-5608242.html غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری می‌باشد»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان.]</ref> امروزه این مراسم از تکایا، مساجد و حسینیه‌ها به کوچه‌ها، خیابان‌ها و میدان‌های شهر منتقل شده است.<ref>ع[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8c-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%88%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3/ ادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وب‌سایت جعفر عادلی.]</ref> روز عاشورا در تقویم افغانستان تعطیل رسمی بود، اما با حاکمیت دوبارهٔ طالبان، از تقویم رسمی حذف شد.<ref>[https://parstoday.com/dari/news/uncategorised-i182978 «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی »، وب‌سایت پارس تودی.]</ref>

در روز عاشورا، نمادهای عاشورایی مانند پرچم‌ها و نوشته‌ها در کوچه‌ها و خیابان‌ها نصب می‌شود و صدای نوحه‌خوانی از همه جا به گوش می‌رسد.<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8c-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%88%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3/ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وب‌سایت جعفر عادلی.]</ref> عزاداران در دسته‌های عزا با لباس سیاه و سربندهایی با شعار یا نام ائمه، به خیابان‌ها می‌آیند<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8c-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%88%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3/ عادلی، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وب‌سایت جعفر عادلی.]</ref> و به‌سوی مکان‌های مقدس حرکت می‌کنند و به سينه‌زنی و نوحه‌خوانی مي‌پردازند.<ref>[https://www.isna.ir/news/8312-00264/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85 «آداب مردم افغان در ماه محرم»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> برخی از خودروها نیز مجهز به سیستم صوتی برای پخش روضه و نوحه هستند.<ref>[https://www.adeli-af.com/%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%db%8c-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%85-%d8%b9%d8%a7%d8%b4%d9%88%d8%b1%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%b3/ عادلی «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وب‌سایت جعفر عادلی.]</ref>

نذری‌دادن از آداب قدیمی عاشورا است که در آن طبقات مختلف اجتماعی و حتی اهل‌سنت شرکت می‌کنند.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/44784/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%AD%D9%80%D8%B3%DB%8C%D9%80%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C/ جعفری، «صدای یا حـسیـن از خانه همسایه شرقی»، وب‌سایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref> گاهی اهالی یک مسجد و حسینیه، نذورات خود را جمع‌آوری می‌کنند تا در روز عاشورا به‌صورت دسته‌جمعی از عزاداران پذیرایی شود.<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/5815422/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9 «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> در سال‌های اخیر، دایرکردن سقاخانه‌ها نیز برای توزیع آب و نوشیدنی میان عزاداران، رواج یافته است.<ref>[https://subhekabul.com/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%DB%8C/muharamulharam-ashura-afghanistan/ داهی، «قمه‌زنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا می‌شود»، وب‌سایت صبح کابل.]</ref> ختم قرآن یکی دیگر از آداب روز عاشورا است که مورد توجه اهل‌سنت نیز قرار دارد.<ref>[https://article.tebyan.net/263161/%D8%AE%D8%AA%D9%85-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در دورهٔ جمهوری اسلامی، اهدای خون در روز عاشورا به پویش سراسری با نام [[بانک خون امام حسین]] تبدیل شد و رئیس‌جمهور و شخصیت‌های سیاسی و دینی با اهدای خون، مردم را به این کار تشویق می‌کردند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/100807/%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%D9%85%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%A8%D8%AF%D9%84-%D8%B4%D9%88%D8%AF «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل شود،» وب‌سایت خبرگزاری آوا.]</ref><ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/08/14/549109/%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%BA%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9 «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم.]</ref>

از سال ۱۳۸۰ش، اهل‌سنت به‌صورت گسترده در مراسم عاشورا شرکت کردند که در تاریخ افغانستان بی‌سابقه است.<ref>[http://afghanpaper.com/nbody.php?id=82817 «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بی نظیر است»، وب‌سایت شبکۀاطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref> این الگوی وحدت شیعه و سنی<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/editorial_detail.php?post_id=153839 هدایت، «عـاشورا در افغـانستـان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وب‌سایت افغانستان ما.]</ref> به کم‌رنگ‌شدن شکاف‌های اجتماعی و ایجاد حس مشترک ملی کمک می‌کرد<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/editorial_detail.php?post_id=153839 هدایت، «عـاشورا در افغـانستـان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وب‌سایت افغانستان ما.]</ref> و شکوه این آیین، موجب نشاط مذهبی و اعتمادبه‌نفس شیعیان می‌شد.<ref>[https://ariananews.co/news/%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%B1%D8%A7%DA%A9-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88.html/ «اشتراک رئیس جمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وب‌سایت آریانا نیوز.]</ref>  

این مراسم البته با چالش‌هایی نیز روبرو بوده است؛ در عاشورای سال ۱۳۹۰ش، سه انفجار تروریستی در کابل، مزارشریف و قندهار، ۷۸ کشته و بیش از ۱۵۰ زخمی بر جای گذاشت که مسئولیت آن را گروه جنگوی (مستقر در پاکستان) بر عهده گرفت.<ref>[https://hamsenfi.com/%D8%A8%D9%85%D8%A8%E2%80%8C%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B0-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.html ماهوره، «نگاهی به بمب‌گذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وب‌سایت همصنفی.]</ref> در عاشورای سال ۱۳۹۵ش نیز انفجار بمب در مسیر کاروان عزاداران در شهر بلخ، ۱۵ کشته و بیش از ۳۰ زخمی بر جای گذاشت.<ref>[https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%AF%D9%87-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D8%AE-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF/663593 «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، وب‌سایت خبرگزاری آنالتولی.]</ref> همچنین [[قمه‌زنی]] در سال‌های گذشته در برخی دسته‌های عزاداری در کابل دیده شد، اما با توصیهٔ علما و مسئولان، جای خود را به اهدای خون داد.<ref>[https://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i14395 «آیین‌های محرم و عاشورا در ملل مختلف»، وب‌سایت خبرگزاری پارس تودری.]</ref>

شیعیان افغانستان روز بیستم ماه [[ماه صفر|صفر]] را که مقارن با اربعین شهادت امام حسین است با برنامه‌هایی چون ختم قرآن، عزاداری، سینه‌زنی و پذیرایی با نذری، گرامی می‌دارند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3578547 «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خیرگزاری صدا و سیما.]</ref> مراسم اربعین حسینی در افغانستان پیشینه‌ای دیرینه دارد و به دوران گسترش تشیع در مناطق هزاره‌نشین بازمی‌گردد<ref>حبیبی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، 1359ش، ص123؛ تشیید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات، بنگاه مجله تاریخی اسلام، تهران، 1331ش، ص45؛ بیهقی، تاریخ بیهق، ج1، بی‌تا، ص345، 346، 445؛ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، 1360ش، ص388.</ref> و به‌عنوان یکی از ارکان سبک زندگی مذهبی شیعیان، همواره پابرجا مانده است. اربعین در افغانستان حتی شمار قابل‌توجهی از اهل‌سنت را که امام حسین را رهبر آزادمردان می‌دانند، جذب کرده است.<ref>[https://tahlilroz.com/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ «مراسم اربعین در افغانستان؛ فرصتی برای مردم و طالبان»، وب‌سایت تحلیل روز.]</ref> امروزه این مراسم در قالب گردهمایی‌های گسترده در مساجد و تکایا، همراه با نوحه‌خوانی و سینه‌زنی برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3578547 «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خیرگزاری صدا و سیما.]</ref>  

افغانستانی‌ها پس از اتباع عراق و ایران، سومین جامعه بزرگ حاضر در پیاده‌روی اربعین هستند. مهاجران مقیم ایران، افغانستانی‌های ساکن کشورهای غربی، و زائرانی از دورافتاده‌ترین نقاط افغانستان در مراسم پیاده‌روی اربعین در عراق مشارکت می‌کنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/06/17/2771467/%D8%A8%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-1401-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7 «بیم و امیدهای زیارت اربعین 1401 برای افغانستانی‌ها»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> نخستین زائران افغانستانی در ۱۳۹۴ش به این کاروان پیوستند.<ref>[https://alshirazi.org/news-item/3927?langs=FA «اعزام اولین کاروان زیارتی ][[اربعین حسینی]]<span> از پایتخت کشور افغانستان»، وب‌سایت شیرازی.</span></ref> از ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ش، بیش از ۳۵ هزار نفر از افغانستان در این آیین شرکت کردند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/274720/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%88%DB%8C%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86 «عراق زائران افغانستانی را در لیست ویزای اربعینی قرار داده است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref> در ۱۳۹۸ش، حدود ۵۰ هزار زائر از مرز دوغارون وارد ایران شدند.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/562478/%D8%B1%D9%86%D8%AC-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%D8%B3%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «رنج و گنج: سفر اربعین شیعیان افغانستان»، خبرگزاری میزان.]</ref> در ۱۴۰۳ش، حدود ۷۰ هزار روادید ویژه توسط نمایندگی‌های ایران صادر شد و روزانه حدود ۵ هزار زائر امام حسین وارد ایران شدند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85582130/%DB%B6%DB%B6-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «۶۶ هزار روادید ویژه اربعین برای اتباع افغانستان صادر شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

زائران افغانستانی برای حضور در پیاده‌روی اربعین با مشکلات متعددی مواجه هستند، ازجمله اخذ پاسپورت و ویزای ایران و عراق، بسته‌شدن مرزها، مشکل‌تراشی مقامات طالبان و عدم پاسخ‌گویی شرکت‌های زیارتی.<ref>« [https://www.farhangpress.af/%DB%B1%DB%B2-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ 12هزار زائر اربعین حسینی از افغانستان به ایران وارد شدند»، خبرگزاری فرهنگ.]</ref><ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/06/17/2771467/%D8%A8%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-1401-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7 «بیم و امیدهای زیارت اربعین 1401 برای افغانستانی‌ها»، خبرگزاری تسنیم]؛ [https://www.avapress.com/fa/video/258890/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A2%D9%88%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B9-1401-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C «زیبایی‌ها و سختی‌های اربعین حسینی 1401 برای شهروندان افغانستانی» خبرگزاری آوا.]</ref> مهاجران افغانستانی در ایران نیز با موانعی مانند منع خروج برای برخی، مشکلات سامانه ثبت‌نام و صدور دیرهنگام دفترچه‌های زیارتی مواجه هستند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/275290/%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B9-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8% «بدون تلاش ایران امکان حضور اتباع و مهاجرین افغانستان در اربعین حسینی میسر نمی‌بود/ زمینه سفر مهاجرین دارای برگه سرشماری و اتباع به صورت انفرادی به عراق فراهم شود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref> کمبود وسایل نقلیه برای رسیدن به مرز چذابه نیز از دیگر چالش‌ها است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5868773/%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D9%88%DB%8C%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D9%85%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%88%D8%B شیخ‌الاسلامی، «از تأخیر در صدور ویزای تا کمبود اتوبوس در مرز دوغارون»، خبرگزاری مهر.]</ref>

شیعیان افغانستان، پیش‌از مرگ، پسر بزرگ و در نبود او، دختر بزرگ، برادر یا یکی از نزدیکان خود را به‌عنوان وصی تعیین می‌کنند و [[وصیت‌نامه]] توسط ملای قریه یا اشخاص باسواد نوشته می‌شود.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص649.</ref> فرد در آستانهٔ مرگ، به‌ویژه هنگام دیدوبازدید ایام عید<ref>[https://www.irna.ir/news/81251966/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%81%D8%B7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «نگاهی به آداب و رسوم بزرگداشت عید سعید فطر در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> یا هنگام عیادت، از دیگران طلب بخشش می‌کند<ref>[https://beitolhoda.com/%D8%B3%D9%87-%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%DB%8C-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%87%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%81%D8%B1/ شاهچراغی، «سه گانۀ حیات/ مهیای سفر»، پایگاه اطلاع‌رسانی بنت الهدی.]</ref> و مردم نیز او را می‌بخشند.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص 81.</ref>

 

* آشنایان، صاحبان مصیبت را تا خانه همراهی کرده و نزدیکان و همسایگان از مشایعین پذیرایی می‌کنند.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص81.</ref> در سه شب نخست، دوستان و نزدیکان، غذا تهیه می‌کنند و در خانهٔ مصیبت‌دار غذا صرف می‌کنند.<ref>[https://www.farhangpress.af/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%9B-%DB%B5%DB%B5%DB%B5%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ 555 هزار در کابل»، وب‌سایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref> به این رسم، شام کَلّه‌گیری می‌گویند.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، 1400ش، ص81.</ref>

* یک روز پس از دفن، مراسم فاتحه در تکیه‌خانهٔ محل برگزار می‌شود.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خودوشت، 1400ش، ص88.</ref> مردم آیاتی از قرآن قرائت می‌کنند و سپس با خواندن سورهٔ فاتحه و توحید، تسلیت می‌گویند.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص654.</ref> برای تهیه غذا در این مراسم، گاهی گوسفند یا گاوی ذبح می‌شود<ref>[https://www.farhangpress.af/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%9B-%DB%B5%DB%B5%DB%B5%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ 555 هزار افغانی»، وب‌سایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref> و گاهی به‌دلیل هزینه‌های سنگین، غذا تهیه نمی‌شود.<ref>[https://www.farhangpress.af/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%9B-%DB%B5%DB%B5%DB%B5%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ 555 هزار افغانی»، وب‌سایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref> اهدای گوسفند، آرد، گندم، پول و نان (گَز) از مساعدت‌های رایج به صاحبان عزا است.<ref>علی‌زاده مالستانی، نامهٔ اعمال: زندگی‌نامهٔ خود نوشت، 1400ش،ص88.</ref>

* تا سالروز وفات، گاهی خیرات انجام می‌شود. با ذبح گاو یا گوسفند، از مهمانان پذیرایی می‌شود و آنها نیز برای شادی روح متوفی، سوره فاتحه و توحید می‌خوانند.<ref>[https://www.farhangpress.af/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%9B-%DB%B5%DB%B5%DB%B5%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «هزینۀ مرگ در کابل؛ 555 هزار افغانی»، وب‌سایت خبرگزاری فرهنگ.]</ref>

* تکالیف شرعی متوفا مانند خمس اموال،<ref>[http://shatori.blogfa.com/post/689 منتظری شاتوری، «احکام خمس مطابق به فتوای مقام معظم رهبری»، وبلاگ مرز دار.]</ref> روزه و نماز قضای او برآورد می‌شود تا ادا گردد.<ref>شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم هزاره، 1393ش، ص655.</ref>

تلویزیون‌های شیعیان افغانستان با شعار وحدت ملی، اخوت اسلامی و ترویج معارف [[اهل‌بیت]]، برنامه‌های خود را تولید و پخش می‌کنند.  

تلویزیون تمدن توسط محمدآصف محسنی،<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/زندگی‌نامه-محمدآصف-محسنی «زندگی‌نامه محمدآصف محسنی»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref> از رهبران جهادی تأسیس شد و ریاست آن بر عهدهٔ نوهٔ او، محمدجواد محسنی، است.<ref>«دیدار مدیران و اصحاب رسانه‌های جمهوری اسلامی ایران از تلویزیون تمدن»، وب‌سایت تلویزیون تمدن.</ref> این شبکه فعالیت آزمایشی خود را در ۸ اردیبهشت ۱۳۸۶ش آغاز کرد و دو ماه بعد رسماً فعالیت خود را شروع نمود.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> شعارهای آن «شایسته مردم» و «تلویزیون اکثریت خاموش» است.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref>  

تلویزیون راه فردا توسط محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی تأسیس شد و دارای یک ایستگاه رادیویی هم‌نام نیز هست. این شبکه ابتدا با نام «فردا» فعالیت خود را آغاز کرد و سپس به «راه فردا» تغییر نام داد.<ref>[https://afjc.media/news/kabul-capital/kabul/فرستنده-زمینی-تلویزیون-راه-فردا-از-سوی-%C2«Ø§Ù…ارت-اسلامی%C2»-غیرفعال-شده-است «فرستنده زمینی تلویزیون راه فردا از سوی امارت اسلامی غیرفعال شده است». وب‌سایت مرکز خبرنگاران افغانستان.]</ref> فعالیت رسمی آن از مهر ۱۳۸۶ش آغاز شد.<ref>[http://mediaresearch.blogfa.com/post/7 «معرفی تلویزیون راه فردا»، وبلاگ بررسی رسانه‌های افغانستان.]</ref> شعار اصلی آن «همگرایی و وحدت بین مردم» است.<ref>[https://youtube.com/@RaheFardatv «معلومات راجع به نشرات شبکه راه‌فردا»، صفحه یوتیوب تلویزیون راه‌فردا.]</ref>

محتوای این شبکه با رویکرد آزادی بیان و محوریت موضوعات دینی، اجتماعی، سیاسی، درمانی، تفریحی، آموزشی، خبری، کودک و نوجوان و خانواده تولید می‌شود. برنامه‌هایی چون «صبح فردا» (اجتماعی)، «زاویه» (سیاسی)، «صحت فردا» (درمانی)، «منبر فردا» (مذهبی) و «نوای فردا» (تفریحی) از جمله تولیدات آن است.<ref>[https://youtube.com/@RaheFardatv «معلومات راجع به نشرات شبکه راه‌فردا»، صفحه یوتیوب تلویزیون راه‌فردا.]</ref> پخش فیلم و سریال‌های کره‌ای، ترکی و ایرانی و نیز سریال‌های مذهبی مانند مختارنامه و یوسف پیامبر از برنامه‌های پرمخاطب آن بود.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/268387/کابل-تمدن-تلویزیون-طالبان-سریال-ایرانی-مذهبی-افغانستان-شیعه-نیوز «ممنوعیت پخش سریال‌های ایرانی در تلویزیون افغانستان»، وب‌سایت شیعه نیوز.]</ref>  

این شبکه از طریق اینترنت، ماهواره (قابل دریافت در افغانستان، خاور نزدیک و آسیای میانه) و فرستنده‌های زمینی در شهرهای مختلف افغانستان قابل دریافت بود؛ اما پس از محدودیت‌های طالبان، فرستندهٔ زمینی آن قطع شده و تنها از طریق ماهواره قابل دریافت است.<ref>[https://afjc.media/news/kabul-capital/kabul/فرستنده-زمینی-تلویزیون-راه-فردا-از-سوی-%C2«Ø§Ù…ارت-اسلامی%C2»-غیرفعال-شده-است «فرستنده زمینی تلویزیون راه فردا از سوی «امارت اسلامی» غیرفعال شده است». وب‌سایت مرکز خبرنگاران افغانستان.]</ref> طالبان فعالیت تلویزیون راه فردا را در ۹ اردیبهشت ۱۴۰۴ش به حالت تعلیق درآورد، اما این شبکه در ۳ تیر ۱۴۰۴ش فعالیت خود را دوباره آغاز کرد.<ref>[https://8am.media/fa/rah-farda-radio-and-television-resumed-its-commentary/ «رادیو و تلویزیون راه فردا نشراتش را از سر گرفت»، وسایت روزنامۀ ۸صبح.]</ref> منش اصلی این شبکه بر تقویت فرهنگ، هنر و وحدت ملی استوار است.<ref>[http://mediaresearch.blogfa.com/post/7 «معرفی تلویزیون راه فردا»، وبلاگ بررسی رسانه‌های افغانستان.]</ref>

==تحولات سیاسی و اجتماعی==

شیعیان در چند سده اخیر همواره در انزوای سیاسی قرار داشتند. با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در دوران معاصر، هزاره‌ها هم در بدنهٔ اصلی حزب و هم در گروه‌های مبارز اسلامی حضور یافتند، ازجمله سلطان‌علی کشتمند چند سال به‌عنوان نخست‌وزیر فعالیت کرد. [[قوم هزاره|هزاره‌ها]] به‌عنوان یک قوم به‌رسمیت شناخته شدند و توانستند نخستین جرگهٔ سراسری خود را تشکیل دهند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش، نیمی از جمعیت کابل را هزاره‌ها تشکیل می‌دادند. از ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵م، وحدت و همبستگی کاملی میان گروه‌های سیاسی شیعه شکل گرفت و حزب وحدت به رهبری عبدالعلی مزاری به نیرومندترین جریان سیاسی تبدیل شد. از ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۷م، مقاومت شیعیان غرب کابل با شکست مواجه شد، اما رهبری سیاسی منجسم، آنان را قادر ساخت تا جامعهٔ خود را بازسازی کنند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۹-۲۳۴. </ref> در دوران جمهوری اسلامی، در کنفرانس بن (۱۳۸۰ش)، نمایندگانی از احزاب شیعه و هزاره حضور داشتند.<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.</ref> با تأکید این اجلاس بر احترام به مذاهب،<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۶.</ref> حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی به رسمیت شناخته شد. شیعیان تا جایگاه معاون دوم ریاست‌جمهوری راه یافتند و عده‌ای از وزیران، معاونان، کارمندان ارشد دولت و نمایندگان پارلمان از میان شیعیان گزینش شدند.<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴4-43.</ref>

سید اسماعیل بلخی (۱۲۹۹-۱۳۴۷ش) در بلخاب از توابع ولایت [[سرپل]] زاده شد. او مادر خود را در کودکی (۱۳۰۰ش) از دست داد و در سال ۱۳۰۴ش همراه خانواده به مشهد مهاجرت کرد و پس از آموزش‌های ابتدایی، به حوزهٔ علمیهٔ مشهد وارد شد و در مدرسهٔ عباس‌قلی‌خان به تحصیل پرداخت.<ref>یادواره علامه شهید سید اسماعیل بلخی، 1368ش، ج1، ص27.</ref> سپس برای ادامهٔ تحصیل به نجف رفت و از درس‌های ضیاءالدین عراقی، ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و حسین آل‌کاشف‌الغطاء بهره برد. در سال ۱۳۱۷ش وارد حوزهٔ علمیهٔ قم شد و در مجالس درس [[سید حسین طباطبایی بروجردی|سید حسین]] [[سید حسین طباطبایی بروجردی|طباطبائی بروجردی]]، شیخ عباس قمی، علامه طباطبایی، سید محمدتقی خوانساری و سید روح‌الله خمینی حاضر شد. وی هم‌زمان به حفظ قرآن، نهج‌البلاغه، نهج‌الفصاحه و صحیفهٔ سجادیه پرداخت.<ref>«[https://fa.wikishia.net/view/ سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه].</ref>

بلخی در سال ۱۳۱۲ش، در محکومیت [[واقعه کشف حجاب|واقعهٔ کشف حجاب]]، در [[مسجد گوهرشاد]] مشهد سخنرانی کرد و مردم را به مبارزه علیه رضاشاه دعوت نمود و پس از آن، به‌همراه پدر به‌صورت مخفیانه به هرات گریخت. در [[مرداد]] ۱۳۱۴ش، در مسجد جامع هرات بار دیگر سیاست‌های رضاشاه را محکوم کرد. تأسیس حزب ارشاد (اتحاد) در [[هرات]] در سال ۱۳۱۷ش، با همکاری چهره‌هایی چون خواجه محمدنعیم، محمداسلم غزنوی و محمدابراهیم گاوسوار، از دیگر فعالیت‌های سیاسی او بود که هدف آن سرنگونی حکومت استبدادی و تشکیل حکومت اسلامی بود.<ref>خسروشاهی، نهضت‌های اسلامی در افغانستان، 1370ش، ج1، ص124.</ref> وی در سال ۱۳۲۷ش، در [[کابل]]، علیه [[اسرائیل]] سخنرانی کرد و مردم را به یاری فلسطینیان تشویق نمود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/ سید اسماعیل بلخی»، ویکی فقه.]</ref> پس از افشای راز حزب ارشاد در سال ۱۳۲۹ش، بلخی به‌همراه یازده تن از اعضای حزب دستگیر و به مدت چهارده سال در زندان پل‌چرخی کابل زندانی شد.<ref>«[https://fa.wikishia.net/view/ سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه؛] دیوان علامه سید اسماعیل بلخی، 1397، ص10-13.</ref>

سید اسماعیل بلخی در کابل با همکاری جمعی از جوانان تحصیل‌کرده، انجمن «شعاع میوند» را تأسیس کرد که در امور فرهنگی و ورزشی فعالیت داشت و اعضای آن به مسائل سیاسی و اجتماعی نیز می‌پرداختند.<ref>بلخی، علامه سید اسماعیل بلخی دیوان، 1397ش، ص9.</ref> او در ماه‌های [[ماه محرم|محرم]]، [[ماه صفر|صفر]]، [[رمضان]] و تعطیلات تابستان به سفرهای تبلیغی می‌رفت و مسائل اعتقادی و اجتماعی را در قالب اشعاری جذاب برای مردم بیان می‌کرد و آنها را به عدالت‌خواهی تشویق می‌نمود.<ref>«[https://fa.wikishia.net/view/ سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه].</ref><ref>بلخی، دیوان علامه سید اسماعیل بلخی ، 1397ش، ص8.</ref>  

از بلخی آثار مکتوبی در شعر، فلسفه و علوم قرآنی بر جای مانده است. مهم‌ترین اثر او، دیوان شعری شامل پنج هزار بیت در قالب‌ غزل، قصیده، مثنوی، مخمس، ترکیب‌بند و ترجیع‌بند است. او را بنیان‌گذار شعر حماسی در افغانستان می‌دانند.<ref>«[https://fa.wikishia.net/view/ سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه].</ref> بلخی میان مردم و علما از جایگاهی والا برخوردار بود. استقبال گستردهٔ مردم در سفرهایش به شهرهای مختلف، نشان از محبوبیت و نفوذ اجتماعی او دارد.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج2، ص47.؛ «[https://www.payam-aftab.com/ زندگینامه علامه شهید سید اسماعیل بلخی» خبرگزاری پیام آفتاب].</ref><ref>[https://af.shafaqna.com/ نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان» شفقنا افغانستان.]</ref> او انسانی وارسته، بی‌آلایش، سخاوتمند و ساده‌زیست بود و از جمع‌آوری ثروت و مال‌اندوزی پرهیز می‌کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/ نگاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان» شفقنا افغانستان].</ref>

بلخی به صلح و دوستی میان مسلمانان باور داشت و از تعصب مذهبی، قومی و محلی سخت بیزار بود و آن را عامل اختلاف و نفاق می‌دانست.<ref>«ن[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8 گاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان» شفقنا افغانستان].</ref> او به نظام جمهوری و مشارکت همهٔ اقوام در ساختار سیاسی کشور معتقد بود<ref>«[https://fa.wikifeqh.ir/ سید اسماعیل بلخی»، ویکی فقه].</ref> و تنها راه پایان‌دادن به ظلم و استبداد را مبارزهٔ مسلحانه می‌دانست.<ref>بلخی، دیوان علامه سید اسماعیل بلخی  1397ش، ص10.</ref> [[امام خمینی]]، سید اسماعیل بلخی را انسانی انقلابی با همهٔ خوبی‌ها توصیف کرده است.<ref>«[https://www.yjc.news/ ماجرای ملاقات تاریخی علامة بلخی با امام خمینی در نجف»، باشگاه خبرنگاران جوان].</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]] او را عالم مجاهد، روشنفکر و سیاستمدار برجستهٔ آگاه به زمان دانسته<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج2، ص34.</ref> و میرغلام محمد غبار او را روحانی وطن‌پرست، فاضل و دلسوز مردم معرفی کرده است.<ref>«[https://fa.wikishia.net/index.php?title=%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D8%B1&action=edit&redlink=1 سید اسماعیل بلخی»، ویکی شیعه].</ref>

سید اسماعیل بلخی در ۲۳ تیر ۱۳۴۷ش درگذشت<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ج2، ص56.</ref> و پیکر او پس‌از [[تشییع جنازه|تشییع]] باشکوه، در دامنهٔ کوه افشار، نظرگاه حضرت ابوالفضل، [[خاک‌سپاری]] شد.<ref>«ن[https://af.shafaqna.com/ گاهی به زندگی علامه شهید بلخی، بنیانگذار انقلاب اسلامی افغانستان» شفقنا افغانستان.]</ref>

سید منصور نادری، در سال ۱۳۱۵ش در درهٔ کیان از ولایت [[بغلان]] زاده شد. وی کودکی و نوجوانی را نزد پدرش، سید نادر کیان، سپری کرد که مردی تحصیل‌کرده، شاعر، پژوهشگر و رهبر مذهبی اسماعیلیه نزاری آقاخانی در افغانستان بود.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144.</ref> او در ۱۳۳۶ش به خدمت سربازی رفت و پس از بازگشت در ۱۳۳۸ش، برخی مسئولیت‌های مذهبی، اجتماعی و سیاسی پیروان اسماعیلیه را بر عهده گرفت. در آن دوره، فرقهٔ اسماعیلیه در افغانستان به‌عنوان غُلات شناخته می‌شد و تحت فشار بود. نادری در ۱۳۴۶ش توسط حکومت ظاهرشاه دستگیر و در بغلان زندانی شد. پس از آزادی در ۱۳۴۸ش، به فعالیت‌های خود ادامه داد، اما در ۱۳۵۲ش دوباره دستگیر و همراه سه برادرش به زندان دهمزنگ در کابل منتقل شد.<ref>موجانی، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، 1394ش، ص490؛ تنویر، تاریخ و روزنامه‌نگاری افغانستان، 1378ش، ص276؛ بغلانی، چهرۀ واقعی سید منصور نادری و خانوده‌اش را بشناسید»، وبلاگ دوشی.</ref>

پس از کودتای ۱۳۵۷ش، نادری از زندان آزاد شد، اما دولت کمونیستی او را دوباره در پل‌چرخی زندانی کرد. در ۱۳۶۰ش با تغییر روش حکومت، آزاد شد و به حج رفت.<ref>موجانی، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، 1394ش، ص490؛ گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه دهۀ اخیر، 1379ش.</ref> نادری در ۱۳۶۱ش به درهٔ کیان بازگشت و با ایجاد امنیت، مبارزه با مواد مخدر و تأسیس شفاخانه، فعالیت‌های اجتماعی را آغاز کرد. وی به‌عنوان یک روشنفکر مذهبی،<ref>علوی، «درۀ کیان، سادات کیانی و سید منصور نادری»، وب‌سایت ناگفته‌های جنبش روشنفکری افغانستان.</ref> از ۱۳۶۴ش هم با دولت وقت و هم‌ با گروه‌های جهادی همکاری داشت و همین رویکرد موجب شد که مناطق اسماعیلیه از جنگ‌های داخلی در امان بمانند.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144.</ref> در ۱۳۶۷ش به‌عنوان سناتور ولایت بغلان انتخاب شد.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144؛ دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1385ش، ص49؛ عظیمی، اردو و سیاست، پیشاور، میوند، 1378ش، ص501.</ref> پس از سقوط نجیب‌الله، در تأسیس جنبش ملی-اسلامی شمال نقش داشت و مسئولیت ادارهٔ بغلان را بر عهده گرفت. در ۱۳۷۵ش معاونت ریاست‌جمهوری را در جبههٔ متحد شمال به عهده داشت. با سقوط شمال به‌دست طالبان در ۱۳۷۷ش نادری مجبور شد از کشور خارج شود. او بعد از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش به کشور بازگشت. نادری در ۱۳۸۱ش با همکاری جمعی از نزدیکان خود حزب پیوند ملی افغانستان را تشکیل داد.<ref>عادلی حسینی، کوثرالنبی، 1387ش، ج4، ص143 و 144؛ دولت‌آبادی، شناسنامۀ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، 1371ش، ص298؛ طنین، افغانستان در قرن بیستم، 1384ش، ص299</ref> او در دوره‌های پانزدهم و شانزدهم مجلس نمایندگان افغانستان (۱۳۸۴–۱۳۹۷ش) حضور داشت.<ref>«حضور و غیبت اعضای مجلس نماینده‌گان در سال هشتم تقنینی (۱۶/۱۲/۱۳۹۶ تا ۳۰/۴/۱۳۹۷)»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.</ref> نادری در انتخابات ۱۳۹۳ش از اشرف غنی حمایت کرد، اما بعداً اختلاف پیدا کرد. در ۱۳۹۵ش حزب «حرکت ملی نجات افغانستان» را تأسیس کرد و در انتخابات ۱۳۹۸ش از عبدالله حمایت نمود.<ref>«اختلاف بین اشرف غنی و سید منصور نادری بر سر قدرت» شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان؛ «سید منصور نادری به دسته انتخاباتی ثبات و همگرایی پیوست»، وب‌سایت شفقنا؛ «حزب حرکت ملی نجات افغانستان اعلام موجودیت کرد»، وب‌سایت شفقنا.</ref>

سید منصور نادری در ۱۳۶۷ش کانون فرهنگی حکیم ناصرخسرو بلخی و کتابخانه‌ای با بیش از ۵۰ هزار جلد کتاب تأسیس کرد که در ۱۳۷۷ش توسط [[طالبان]] به آتش کشیده شد. پس از سقوط طالبان، کانون و کتابخانه در کابل دوباره فعال شد.<ref>موسوی، »گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص55.</ref> او به تحصیل و تخصص پیروان اسماعیلیه اهتمام داشت و هزاران جوان اسماعیلی را به تحصیلات عالی و مشاغل گوناگون رساند.<ref>سروری، «اسماعیلیه‌های افغانستان و بقای اجتماعی، مذهبی و فرهنگی»، خبرگزاری راسک؛ موسوی، »گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص55</ref> وی در دورهٔ جمهوریت، سرمایه‌گذاری و امکانات زیادی را به منطقه تحت فرمان خود، جذب کرد.<ref>موسوی، »گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص57.</ref>

دربارهٔ سید منصور نادری دو دیدگاه متضاد وجود دارد؛ گروهی او را سیاست‌مداری کهنه‌کار می‌دانند که اسماعیلیان را از انزوا خارج و به عرصهٔ فعالیت‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی وارد کرده است. گروهی دیگر او را فرصت‌طلب و متهم به قتل، آدم‌کشی، جنایت و بهره‌برداری مذهبی و اقتصادی از مردم می‌دانند و زندگی شاهانه و قصرهایش را نشانهٔ سوءاستفاده می‌شمارند.<ref>موسوی، »گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان»، 1390ش، ص57؛ بغلانی، چهرۀ واقعی سید منصور نادری و خانوده‌اش را بشناسید»، وبلاگ دوشی.</ref>

==پانویس==

==منابع==

* آیتی، عبدالقیوم، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، قم، مرکز ترجمه و نشر بین‌المللی جامعۀ المصطفی العالمیۀ (زلال کوثر)، 1390ش.

* «افغانستان»، ویکی‌شیعه، تاریخ درج مطلب: 25 دسامبر2022م.  

* بختیاری، محمدعزیز، شیعیان افغانستان، قم، موسسۀ شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش

* بینش، محمدوحید و همکاران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریان‌ها و احزاب، تهران، موسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، 1390ش.

* تشيد، علی‌اکبر، هدية اسماعيل يا قيام السادات، تهران، بنگاه مجلۀ تاريخي اسلام، 1331ش.

* جوزجاني، قاضي منهاج، طبقات ناصري (تاريخ اسلام و ايران)، تهران، دنیای کتاب، 1363.

* خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزاره‌ها، ترجمۀ غزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، 1372ش.  

* «شیعه»، ویکی‌زندگی: دانشنامۀ ‌عمومی سبک ‌زندگی، تاریخ درج مطلب: 16 سپتامبر 2022م.

* شفق خواتی، محمد، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، پژوهشنامۀ حکمت و فلسفه اسلامی (طلوع)، مدرسۀ امام خمینی (جامعةالمصطفی)، شماره ۷، پاییز ۱۳۸۲ش.

* عبدالرحمن خان، تاج التواريخ، كابل، بنگاه انتشارات ميوند،‌ بي‌تا.

* فرهنگ، سيد محمدحسين، جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي شيعيان افغانستان، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1380ش.  

* كمونه، حسين، سيد عبدالرزاق، آرامگاه‌‌هاي خاندان پاك پيامبر، ترجمه: عبدالعلي صاحبي، مشهد، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1375ش.

* مفيد، محمد بن محمد، اوائل المقالات، ‌بيروت، دارالمفيد، الطبعة الثانية، 1993م.

* موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمۀ عزیز طغیان، قم، اشک یاس، ۱۳۸۶ش.  

* ناصری، عبدالمجيد، تاريخ تشيع در افغانستان ( از آغاز تاقرن هفتم) قم، مركز جهاني علوم اسلامي، 1386 ش.

* نفيسي، سعيد، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، تهران، کتاب-فروشی فروغي، 1352ش.

* وامبری، آرمینوس، مساحت‌نامۀ دراویش دروغین در خانات آسیای‌میانه، ترجمۀ فتح‌علی خواجه‌نوری، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ ششم، 1378ش.

* یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، چ6، تهران، علمی و فرهنگی، 1371ش.

 

* «آداب و رسوم مردم افغانستان در عزاداری اباعبدالله الحسین»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1385ش.

* «آیین‌های محرم و عاشورا در ملل مختلف»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1395ش.

* «اشتراک رئیس‌جمهور احمدزی در مراسم عاشورا در شهر کابل»، وب‌سایت آریانا نیوز، تاریخ درج مطلب: 3 آبان 1394ش.

* «اشرف غنی در بانک خون امام حسین»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 14 آبان 1393ش.

* «اهدای خون در روز عاشورا به یک کمپاین سرتاسری مبدل شود،» خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: 29 مهر 1399ش.

* «پانزده نفر از عزاداران عاشورا در بلخ افغانستان کشته شدند»، خبرگزاری آنالتولی، تاریخ درج مطلب: 21 مهر 1395ش.

* «حذف تعطیلی عاشورا در افغانستان از تقویم رسمی»، خبرگزاری پارس تودی، تاریخ درج مطلب: 10 مرداد 1401ش.

* «ختم قرآن اهل سنت به مناسبت عاشورای حسینی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 28 آبان 1392ش.

* داهی، سردار، «قمه‌زنی؛ حرامی که عاشقانه اجرا می‌شود»، وب‌سایت صبح کابل، تاریخ درج مطلب: 5 شهریور 1399ش.

* جعفری، عاطفه، «صدای یا حـسیـن از خانۀ همسایۀ شرقی»، وب‌سایت روزنامۀ فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1399ش.

* عادلی، جعفر، «سابقۀ برگزاری مراسم عاشورا در افغانستان» وب‌سایت جعفر عادلی، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1395ش.

* «غنی: عاشورا فرصتی برای تحکیم وحدت ملی، اخوت اسلامی و فرهنگ همدیگر پذیری می‌باشد»، خبرگزاری اسپوتنیک افغانستان، تاریخ درج مطلب: 2 شهریور 1399ش.

* ماهوره، ثریا، «نگاهی به بمب‌گذاری عاشورای ۱۳۹۰ در کابل»، وب‌سایت همصنفی، تاریخ درج مطلب: 2 مرداد 1399ش.

* «محرم در افغانستان: اینجا شیعه و سنی باهم برای حسین مویه می‌کنند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 6 آبان 1393ش.

* «وحدت مردم افغانستان در عاشورا بی‌نظیر است»، وب‌سایت شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: 12 ابان 1398ش.

* هدایت، محمد، «عـاشورا در افغـانستـان؛ نماد همدلی و اقتدار»، وب‌سایت افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1399ش.

 

* «اربعین حسینی؛ شیعیان افغانستان در سراسر افغانستان مراسم سوگواری برگزار کردند» سایت شفقنا افغانستان، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.

* «برگزاری مراسم اربعین حسینی در افغانستان»، خیرگزاری صدا و سیما، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ش.

* «بدون تلاش ایران امکان حضور اتباع و مهاجرین افغانستان در اربعین حسینی میسر نمی‌بود/ زمینهٔ سفر مهاجرین دارای برگهٔ سرشماری و اتباع به‌صورت انفرادی به عراق فراهم شود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اسد ۱۴۰۲ش.

* «پایان فرآیند سفر اربعین ۱۴۰۴ برای زائران افغانستانی؛ صدور ویزا متوقف شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.

* «جاماندگان زیارت اربعین حسینی در افغانستان»، خبرگزاری تسنیم، ۳۰ شهریور، ۱۴۰۱ش.

* شیخ‌الاسلامی، جواد، «از تأخیر در صدور ویزای تا کمبود اتوبوس در مرز دوغارون»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۲ش.

* فیاض، محمدحسین، آسیب‌شناسی روابط گروه‌های قومی شیعه در افغانستان، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ دوم، ۱۳۹۵ش.

* شاهچراغی، سیدعلی، «سه‌گانهٔ حیات/ مهیّای سفر»، پایگاه اطلاع‌رسانی مؤسسهٔ پزوهشی بنت‌الهدی، تاریخ درج مطلب: ۱ ژانویه ۲۰۱۷م.

* شیعه‌علی، علی، احکام میّت در فقه مذاهب اسلامی، مجلهٔ فروغ وحدت، سال هشتم شمارهٔ ۳۰، ۱۳۹۱ش.

* «مراسم بزرگداشت آیت الله محقق کابلی در قم به روایت تصویر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ خرداد ۱۳۹۸ش.

* منتظری‌شاتوری، محمدحسین، «احکام خُمس مطابق به فتوای مقام معظم رهبری»، وبلاگ مرزدار، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۹ش

* «دیدار مدیران و اصحاب رسانه‌های جمهوری اسلامی ایران از تلویزیون تمدن»، وب‌سایت تلویزون تمدن، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.

* «فرستنده زمینی تلویزیون راه فردا از سوی «امارت اسلامی» غیرفعال شده است». وب‌سایت مرکز خبرنگاران افغانستان، تاریخ بازدید: ۲۱ اسفند ۱۴۰۱ش.

* «ممنوعیت پخش سریال‌های ایرانی در تلویزیون افغانستان»، وب‌سایت شیعه نیوز، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ ش.

* «ممنوعیت پخش سریال‌های ایرانی در تلویزیون افغانستان»، شیعه نیوز، تاریخ بازدید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.

* «تلویزیون اکثریت خاموش»، وب‌سایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.

* «تلویزیون راه‌فردا» صفحه یوتیوب تلویزیون راه‌فردا، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۱ش.

* «تلویزیون‌های کابل»، خبرگزاری پژواک، تاریخ بازدید: ۵ مرداد ۱۴۰۴ش

* «حزب حرکت ملی نجات افغانستان اعلام موجودیت کرد»، وب‌سایت شفقنا، درج مطلب: در تاریخ 26 مرداد 1395ش.

* سروری، زین‌الله، «اسماعیلیه‌های افغانستان و بقای اجتماعی، مذهبی و فرهنگی»، خبرگزاری راسک، تاریخ درج مطلب: 4 شهریور 1402ش.

* طنین، ظاهر، افغانستان در قرن بیستم، تهران، عرفان، 1384ش.

* گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه‌دهۀ اخیر، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1379ش.