جراحی تغییر جنسیت: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|جراحی تغییر جنسیت،}}''' عمل جراحی برای اعمال تغییراتی در بدن به‌منظور تبدیل شدن مرد به زن یا برعکس.

جراحی تغییر جنسیت شامل اقدامات پزشکی برای هماهنگ‌سازی ظاهر بدن با هویت جنسیتی است و بر دو گروه انجام می‌شود: افراد میان‌جنسی (تطبیق جنسیت) و افراد تراجنسی (تغییر جنسیت). جراحی تغییر جنسیت امروزه به یکی از پر سودترین تجارت‌های جهانی تبدیل شده است. ایران با سهولت نسبی در دریافت مجوز و هزینه‌های پایین‌تر، پس‌از تایلند دومین رتبه جهانی را در این زمینه دارد. باوجود مخالفانی که تغییر جنسیت را ناممکن می‌دانند و موافقانی که آن را تبلیغ می‌کنند، افراد دچار آشفتگی‌های ذهنی بدون آگاهی از عوارض، تحت‌تأثیر فشارهای اجتماعی و ترغیب گروه‌های خاص به این جراحی روی می‌آورند. فرایند ارجاع در ایران با استانداردهای بین‌المللی (نیازمند بررسی حداقل دو ساله) همخوانی کامل ندارد و برخی پژوهشگران از انحصار روش جراحی و نادیده گرفتن درمان‌های روان‌شناختی و هورمونی انتقاد کرده‌اند. پیامدهای این جراحی شامل بهبود کیفیت زندگی و امید در برخی موارد، به‌ویژه در افراد دوجنسیتی، و نیز پشیمانی، اختلال در عملکرد جنسی، عدم پذیرش اجتماعی و ادامه مشکلات روانی در موارد دیگر است، هرچند بسیاری از پژوهش‌ها به‌دلیل کاستی‌های روش‌شناختی، نتایج قابل تعمیقی ارائه نداده‌اند.

جراحی تغییر جنسیت که با نام‌های جراحی تطبیق جنسیت (Gender Affirmation Surgery) یا جراحی بازتخصیص جنسیت (Sex Reassignment Surgery) نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از اقدامات پزشکی و جراحی است که با هدف هماهنگ‌سازی ویژگی‌های ظاهری و عملکردی بدن فرد با هویت جنسیتی او انجام می‌شود. هدف اصلی این جراحی‌ها، کمک به افرادی است که دچار ناسازگاری جنسیتی (Gender Dysphoria) هستند؛ وضعیتی که در آن فرد به‌دلیل عدم تطابق بین جنسیت انتسابی هنگام تولد و هویت جنسیتی درونی خود، دچار پریشانی و ناراحتی شدید می‌شود.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/ پاشایی، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref>

* دسته اول افراد خنثی یا دوجنسی یا هرمافرودیسم (Hermaphrodism)؛ این دسته که به‌آنها میان‌جنسی (Intersex) نیز گفته می‌شود، افرادی هستند که از نظر زیستی دارای ویژگی‌های هر دو جنس یا ابهام در تعیین جنسیت هستند. در این موارد، جراحی با هدف تطبیق جنسیت انجام می‌شود تا جنسیت واقعی و غالب فرد ظاهر شود.<ref>[https://jjfil.ut.ac.ir/article_51929_05558bf8ace99202079de399b4fb8229.pdf عباس‌زاده، «آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازات‌ها»، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، 1392ش، ص306.]</ref> مشکل برخی از افراد این دسته که دچار جهش کروموزومی هستند، با عمل جراحی نیز حل نمی‌شود.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

* دسته دوم افراد تراجنسی (ترنس‌سکشوال)؛<ref>[https://sjfm.ir/browse.php?a_id=1038&slc_lang=fa&sid=1&printcase=1&hbnr=1&hmb=1 محمودی، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده وتغییر جنسیت نداده»، 1398ش، ص772.]</ref> این دسته افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس را دارا هستند، اما از جهت روانی خود را به گروه مقابل متعلق می‌دانند. برای این دسته افراد اصطلاح تغییر جنسیت به کار می‌رود.<ref>کریمی‌نیا و همکاران، «تحلیلی بر عمل جراحی تغییر جنسیت به منظور کشف جنسیت»، 1401ش، ص461.</ref><ref name=":4">[https://jjfil.ut.ac.ir/article_51929_05558bf8ace99202079de399b4fb8229.pdf عباس‌زاده، «آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازات‌ها»، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۳۹۲ش، ص306.]</ref> در واقع، تراجنسیتی‌ها از نظر اندام‌های تناسلی مشکلی ندارند، اما در عین داشتن اندام یک جنس (نر یا ماده)، رفتارها و هویت جنس مخالف را از خود بروز می‌دهند.<ref>[https://sid.ir/paper/222544/fa عابدینی، «بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل»، 1394ش، ص28.]</ref> ازجایی‌که افراد دارای اختلال هویت جنسی بیشتر خواهان تغییر جنسیت هستند، عمل جراحی تغییر جنسیت،<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص69.]</ref> مهاجرت جنسی از بدن جعلی تصور می‌شود که از منظر داوطلب راه رهایی از بیماری است.<ref>کاهانی، اختلال هویت جنسی، دگر جنسیت جوها، 1382ش.</ref>

در سال ۱۹۶۸ میلادی، رابرت استولر با ارائه مفهوم هویت جنسی، بنیان‌های نظریِ مشروعیت جراحی اصلاح جنسیت را پی‌ریزی کرد. دو دهه بعد، در سال ۱۹۸۹م، مجمع پارلمانی شورای اروپا این نوع جراحی را به‌عنوان اقدامی در چارچوب احترام به حق آزادی فردی به رسمیت شناخت.<ref>[https://www.ghazavat.org/article_222481_1aca67f03e0687d18bc56410f9f3fba2.pdf ضیایی و همکاران، «مطالعه تطبیقی روند تغییر جنسیت در ایران و اتحادیه اروپا»، 1397ش، ص116.]</ref> در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی، بسیاری از پزشکان آمریکایی بر این باور بودند که جراحی تغییر جنسیت جز خودکشی و روان‌پریشی نتیجه‌ای در پی ندارد. این نگرش تا سال ۱۹۷۹م ادامه یافت و در همین سال، دانشگاه جان‌هاپکینز به‌عنوان بزرگ‌ترین مرکز جراحی تغییر جنسیت در آمریکا، انجام این عمل را متوقف کرد. اما پژوهش‌های بعدی دو نکته را روشن ساخت: نخست آن‌که نارضایتی پس‌از عمل، تنها به مسائل پزشکی محدود نبوده و به عواملی اجتماعی نیز وابسته است؛ دوم آن‌که تنها حدود ۲۲درصد از متقاضیان این جراحی، دوجنسیتی‌ها هستند. تحقیقات بعدی نشان داد که افراد دوجنسیتی معمولاً از نتیجهٔ عمل رضایت دارند و بخش عمدهٔ نارضایتی‌ها را باید به عوامل اجتماعی نسبت داد.<ref>[https://sjku.muk.ac.ir/article-1-104-fa.html حجازی و همکاران، «بررسی میزان تطابق نقش و هویت جنسی 12 بیمار ترنس سکسوال با جنسیت جدیدشان پس از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1387ش، ص79.]</ref>

براساس گزارش‌های موجود، نخستین جراحی تغییر جنسیت در ایران در سال ۱۹۳۰ میلادی، در انگلستان در سال ۱۹۴۲م، در آمریکا در سال ۱۹۵۲م و در مصر در سال ۱۹۸۲م انجام شده است. در سال ۱۹۸۸م، در مصر مفهوم خنثای روانی مطرح شد که به افرادی اشاره داشت که از نظر بدنی دارای جنسیتی مشخص، اما از نظر روانی تمایل به جنسیت دیگر دارند. مفتیان الازهر نیز در این باره فتوا صادر کردند.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص68 و 76.]</ref>

== دیدگاه‌ها دربارهٔ جراحی تغییر جنسیت ==

=== دیدگاه موافقان ===

برخی متخصصان و پژوهشگران، نتیجه‌بخش بودن جراحی تغییر جنسیت را امری قطعی و مسلم دانسته<ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.</ref> و بر وجود اتفاق‌نظر جهانی در مورد آن تأکید دارند.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65.]</ref> حتی برخی از این جراحی‌ها به‌عنوان یک پدیدهٔ روبه‌گسترش در کشورهای مختلف یاد کرده و به بحران‌های پس‌از آن نیز اشاره می‌کنند.<ref>ناظم‌زاده قمی، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، 1401ش، ص20.</ref>

در سوی دیگر، برخی دیگر از صاحب‌نظران، امکان تغییر جنسیت واقعی از طریق جراحی را با تردید یا انکار مواجه می‌کنند<ref>خرازی، «تغییر جنسیت»، 1379ش، ص104.</ref> و به‌جای آن، اصطلاحاتی چون تطبیق جنسیت (Gender Affirmation Surgery) یا بازتخصیص جنسیت (Sex Reassignment Surgery) را دقیق‌تر می‌دانند.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/#:~:text=عمل%20تغییر%20جنسیت%20یک%20فرآیند، پاشایی، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref> مهم‌ترین استدلال مخالفان به فرایند شکل‌گیری جنسیت حقیقی در دوران جنینی بازمی‌گردد. براساس این دیدگاه، در آغاز دورهٔ جنینی، همهٔ پستانداران ازجمله انسان، قابلیت تبدیل شدن به هر دو جنس نر و ماده را دارند. اما کروموزوم‌های جنسی هستند که مسیر نهایی را تعیین می‌کنند: جنس ماده دارای دو کروموزوم X و جنس نر دارای یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y است. کروموزوم Y حاوی ژن خاصی به نام SRY است که باعث تشکیل بیضه‌ها از غدد جنسی تمایزنیافته در جنین نر می‌شود و ترشح تستوسترون از بیضه‌ها، سایر تغییرات جنسی را به دنبال می‌آورد. در غیاب کروموزوم Y، غدد جنسی به تخمدان تبدیل می‌شوند. همچنین تحقیقات نشان می‌دهند که این فعالیت‌های زیستی، موجب شکل‌گیری مغز متمایز در دو جنس می‌شود؛ به‌گونه‌ای که مغز جنس نر عمدتاً در دوران جنینی و مغز جنس ماده پس‌از تولد تکوین می‌یابد. این تمایزات مغزی، زمینه‌ساز تفاوت‌های رفتاری میان دو جنس خواهد بود. تأثیر این ترشحات هورمونی بر رفتار، محدود به دوران جنینی و نوزادی است و پس‌از آن، چنین اثری بر جای نمی‌گذارد.<ref>کروکلز، اختلال هویت و رشد جنسی، 1396ش، ص9–11.</ref> براساس این دیدگاه، تغییر جنسیت واقعی از طریق جراحی ناممکن بوده و تاکنون در هیچ جای جهان به‌صورت واقعی رخ نداده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> اخبار منتشر شده دربارهٔ موفقیت‌آمیز بودن این جراحی‌ها و حتی ازدواج پس‌از آن، صرفاً یک تغییر ظاهری است و تغییر جنسیت حقیقی، عملاً امکان‌پذیر نیست.<ref>صفایی و امامی، حقوق خانواده، 1374ش، ج1، ص45.</ref>

عواملی مختلفی برای تمایل به جراحی تغییر جنسیت مطرح شده است؛ ازجمله:

* '''اختلال هویت جنسی:''' عده‌ای از افراد باوجود برخورداری از سلامت جسمی، از حیث ذهنی دچار اختلال بوده و از جنسیت خود رضایت ندارند. تبدل‌خواهی جنسی یک اختلال در هویت جنسی است، که افراد مبتلا به آن، خود را متعلق به گروه جنس مخالف می‌دانند، از وضعیت جنسی بدنی خود ناراضی هستند و می‌کوشند با عمل جراحی یا هورمون درمانی وضعیت جسمی خود را به وضعیت دلخواه نزدیک کنند. در این میان تبدل‌خواهان مرد به زن (mtf) دارای اختلال بیشتری هستند، در اروپای غربی و آمریکای شمالی، مردان ۵ تا ۸ برابر، بیش از زنان خواهان تغییر جنسیت هستند. حدود ۸۵درصد افراد خواهان تغییر جنسیت، به افراد همجنس خود تمایل دارند؛ چراکه خود را متعلق به جنس مخالف می‌دانند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/18196/بررسی-برخی-از-ویژگیهای-تبدیل-خواهی-جنسی-در-بیماران-ایرانی مهرابی، «بررسی برخی از ویژگی‌های تبدیل خواهی جنسی در بیماران ایرانی»، 1374ش، ص11.]</ref> برخی از پژوهش‌ها در شهر تهران حاکی از این است که درآمد مناسب و عدم حضور یکی از والدین (به‌ویژه اگر همجنس باشد)، یا هر دوی آنها و پای‌بندی به اعتقادات مذهبی، موجب تسریع فرد دارای اختلال هویت جنسی به تغییر جنسیت می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/53341/fa توسلی و همکاران، «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر در تسریع اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت در افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی»، 1393ش، ص19.]</ref>

* '''ترغیب گروه‌های خاص:''' گروه‌های مختلفی مثل پزشکان، روانشناسان، روانپزشکان و NGOها، عمل جراحی را ترویج و افراد دارای اختلال هویت جنسی را به انجام آن ترغیب می‌کنند. جراحان به‌دلیل منافع اقتصادی، روانشناسان و روانپزشکان به‌دلیل پیروی از الگوهای غربی و گروه‌های مددکاری از روی دلسوزی دست به این ترغیب می‌زنند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

* '''فشار اجتماعی:''' افراد دارای اختلال هویتی براساس احساسات جنسی متناقض رفتار می‌کنند و رفتارهای جنس مخالف را از خود بروز می‌دهند. این رفتارها افراد تراجنسی را انگشت‌نما می‌کند و ممکن است آنها را در گروه افراد همجنس‌گرا قرار دهد و موجب نگرش منفی و انتقادی نسبت به آنها شود.<ref>[https://sid.ir/paper/395060/fa محمودی و همکاران، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده و تغییر جنسیت‌نداده»، 1398ش، ص776.]</ref> در ظاهر به نظر می‌رسد که این افراد همجنس‌گرا هستند درحالی‌که آنها خود را متعلق به جنس مقابل می‌دانند. این نگرش اجتماعی منفی و انتقادی، فشار روانی و اجتماعی زیادی بر این بیماران تحمیل می‌کند و آنها را به انجام عمل جراحی تغییر جنسیت سوق می‌دهد.<ref>[https://sid.ir/paper/53468/fa صابری و همکاران، «بررسی مقایسه‌ای روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت به کمیسیون پزشکی قانونی تهران با توجه به استانداردهای بین‌المللی»، 1389ش، ص206.]</ref>

== مواضع عمل جراحی تغییر جنسیت ==

# '''عمل جراحی آلت تناسلی:''' بدون امکان ایجاد اعضای جنسی داخلی و غدد جنسی،<ref>[https://sid.ir/paper/164815/fa#downloadbottom مهرآور مؤمنی و شعاع کاظمی، «مقایسه ویژگی‌های شخصیتی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی و افراد بهنجار»، 1390ش، ص83.]</ref> کاملاً شکلی و بدون کارکرد اصلی (نعوذ، انزال و حتی امکان تخلیه ادرار) آن صورت می‌گیرد و در حقیقت جنسیت فرد تغییر نمی‌کند.<ref>[https://sid.ir/paper/53341/fa#downloadbottom توسلی و همکاران، «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر در تسریع اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت در افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی»، 1393ش، ص20.]</ref> برای عمل جراحی مرد به زن، واژینوپلاستی (ساخت واژن)، بیضه‌برداری، مراقبت مداوم از واژن ایجادشده برای جلوگیری از تنگ یا بسته شدن و برای عمل جراحی زن به مرد، ایجاد آلت تناسلی مردانه (فالوپلاستی یا متودیوپلاستی) یا استفاده از پروتز بیضه یا فالوپلاستی صورت می‌گیرد. عمل فالوپلاستی پیچیده‌تر بوده و در چندین مرحله انجام می‌شود. این جایگزینی اندام جنسی با دو روش انجام می‌شود. در یک روش با استفاده از پوست سایر بخش‌های بدن، عضوی صرفاً شبیه آلت مرد را می‌سازند و در روش روده‌ای از دیواره روده برای این منظور استفاده می‌کنند. هریک از این موارد ممکن است به چندین عمل جراحی مجزا نیازمند باشد.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/ پاشایی، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref>

# '''پیوند اعضای مربوط به تولیدمثل:''' از جایی که در عمل جراحی تغییر جنسیت فقط تاحدی شکل آلت جنسی تغییر می‌کند و امکان پیوند اعضای مربوط به تولیدمثل مانند بیضه، رحم و تخمدان وجود ندارد، برخی از افراد خواهان تغییر جنسیت، تخمک یا اسپرم خود را در بانک‌های مربوطه، اگر حقیقی باشند، ذخیره می‌کنند تا در آینده امکان فرزندآوری بیولوژیک داشته باشند.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/ پاشایی، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref> یکی از ادله فتوای برخی از فقها به عدم جواز تغییر جنسیت، نیز به‌دلیل عقیم شدن مردان و زنان، پس‌از عمل مذکور است.<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص72.</ref>

# '''تغییرات ظاهری:''' مانند برداشتن برآمدگی زیر گلو برای ایجاد ظاهر زنانه و از بین بردن موهای زائد برای مردان و هورمون درمانی برای رشد موی صورت، کلفت‌تر شدن صدا و افزایش حجم عضلانی برای زنان، تا حدی ممکن و موفقیت‌آمیز بوده است.<ref>[https://doctoreto.com/blog/sex-change-operations/ پاشایی، «عمل تغییر جنسیت چگونه انجام می‌شود و آیا در ایران مجاز است؟»، وب‌سایت دکترتو.]</ref>

== احکام فقهی عمل جراحی تغییر جنسیت ==

بررسی احکام اصلی و فرعی تغییر جنسیت افراد سالم در آثار فقهی به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست؛ چراکه فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان وقوعی آن، مورد بررسی قرار می‌دهند؛ بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت، قبل<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص23.</ref> یا بعداز تولد،<ref>ملکی ابرده، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، 1401ش، ص27.</ref> در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. حتی برخی از فقها به‌دلیل باور به عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند.<ref>مدنی، المسائل المستحدثه، 1379ش، ج2، ص24-72.</ref> البته افرادی هم آن را مسلم گرفته و دربارهٔ احکام فرعی آن صحبت کرده‌اند.<ref>علم هدایی، بررسی فقهی تغییر جنسیت، 1400ش، ص72.</ref><ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص197.</ref>

بیشتر مراجع تقلید بر منع عمل جراحی تغییر جنسیت فتوا داده‌اند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> بدیهی است فقهایی که تغییر جنسیت را جایز نمی‌دانند، عمل جراحی آن را نیز مجاز نمی‌شمارند. اما آن دسته فقهایی که تطبیق جنسیت یا شقوقی از آن را جایز<ref name=":5">[https://www.hawzahnews.com/news/1034598/نظر-مراجع-عظام-تقلید-درباره-تغییر-جنسیت «نظر مراجع عظام تقلید درباره تغییر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> بلکه واجب می‌دانند، عمل جراحی تغییر جنسیت را نیز جایز می‌دانند.<ref>[https://www.leader.ir/fa/content/23872/عمل-تغییر-جنسیت «عمل تغییر جنسیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> شرط عمل جراحی نیز این است که مستلزم نگاه یا لمس حرام نباشد، مگر این‌که ضرورت داشته باشد<ref>[https://www.makaremshirazi.net/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=46871 «حکم شرعی تغییر جنسیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref> یا ترک آن مستلزم حرج و مشقت باشد.<ref>[https://www.sistani.org/persian/qa/0863/ «پرسش و پاسخ: تغییر جنسیت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی.]</ref>

== عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران ==

=== جایگاه ایران میان متقاضیان خارجی ===

بسیاری از افراد غیرایرانی به‌ویژه همسایگان ایران، برای انجام جراحی تغییر جنسیت، ایران را انتخاب می‌کنند و آن را در مقابل تایلند و آمریکا، بهشت تبدل‌خواهان جنسی می‌دانند؛ زیرا افراد متقاضی در ایران با سهولت بیشتری حتی نسبت به کشورهای غیرمسلمان، مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند. علاوه‌بر این هزینه عمل تغییر جنسیت در ایران ارزان‌تر از کشورهای دیگر است. بیشترین عمل‌ها در تهران و مشهد صورت می‌گیرد.<ref>[https://setare.com/fa/news/251939/تغییر-جنسیت/ ضیایی، «عمل تغییر جنسیت؛ همه چیز درباره تطبیق جنسیت ترنس‌ها»، وب‌سایت ستاره.]</ref>

آمار تغییر جنسیت در ایران روبه‌فزونی است، تا جایی‌که در دههٔ ۹۰، ایران پس‌از تایلند دومین رتبه تغییر جنسیت در جهان را داشته است، به‌طوری که سالانه بیش از ۷۲۰ نفر جنسیت خود را با اخذ مجوز از سازمان پزشکی قانونی تغییر داده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/867881/fa کرمی و بابالو، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، 1395ش، ص4.]</ref> بااین‌وجود آمار دقیقی از متقاضیان و اقدام کنندگان به عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران وجود ندارد. براساس برخی گزارش‌ها در سال ۱۳۹۲ش، به‌طور متوسط ۶۰ نفر به پزشکی قانونی معرفی شده‌اند و پس‌از مراحل تشخیصی ۴۰ نفر مجوز عمل گرفته‌اند. در دهه‌های ۷۰ و ۸۰، جوان‌ترین و مسن‌ترین افرادی که درخواست عمل جراحی تغییر جنسیت داشته‌اند، ۱۸ و ۵۳ ساله بوده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2161099/شرایط-تغییر-جنسیت-در-ایران-تمایل-بیشتر-مرد «شرایط تغییر جنسیت در ایران، تمایل بیشتر مردان برای زن شدن»، خبرگزاری مهر.]</ref>

یکی از پژوهشگران موضوع جنسیت در ایران مدعی است؛ تجربه بررسی بیش از ۱۸۰۰ پرونده درمانی، انجام مطالعات عمیق، نگارش رساله‌ای با ۳۴۶ صفحه، و تحقیق گسترده در این زمینه، منجر به این نتیجه شده است که ماهیت اختلال هویت جنسی، به‌عنوان یک اختلال، مستلزم آن است که درمان آن از مسیرهای مختلفی دنبال شود،<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> اما برای درمان این اختلال در ایران، عمل جراحی تغییر جنسیت باوجود مشکلات فراوان و هزینه‌های بالا به‌عنوان تنها شیوه در دستور کار قرار دارد و به شیوه‌های دیگر توجهی نمی‌شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/392976/باور-به-جهان-عادل-در-مبتلایان-به-اختلال-هویت-جنسیتی-نقش-جراحی-تغییر-جنسیت دلیر و رسانه، «باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص26.]</ref> درحالی‌که افراد زیادی را با درمان‌های روانشناختی یا هورمون‌تراپی می‌توان معالجه کرد و از انجام عمل جراحی منصرف کرد؛ زیرا بسیاری از درخواست‌های تغییر جنسیت ناشی از اختلالات روانی مثل وسواس است که درمان روانشناختی می‌طلبد و برخی دیگر با تأخیر یک ساله بلوغ به‌وسیله دارو از انجام عمل منصرف می‌شوند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

براساس استانداردهای بین‌المللی، درخواست جراحی تغییر جنسیت متقاضی براساس تشخیص متخصصان در یک فرایند پیچیده حداقل دو ساله بررسی می‌شود و افراد کمی مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند؛ مثلاً در اروپا و آمریکا از هر ۱۰۰ نفر متقاضی فقط ۶ نفر اجازه تغییر جنسیت پیدا می‌کنند و از این تعداد نیز معمولاً نیمی از آنها از انجام عمل منصرف می‌شوند. اما در ایران افراد بسیاری مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند. روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران با استانداردهای بین‌المللی تطابق کامل ندارد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

== پیامدهای عمل جراحی تغییر جنسیت ==

بسیاری از پژوهش‌های انجام‌شده در زمینهٔ جراحی تغییر جنسیت، به‌دلیل کاستی‌های نظری، اشکالات روش‌شناختی و عدم تفکیک دقیق میان تغییر جنسیت و تطبیق جنسیت، در ارزیابی میزان موفقیت و رضایت پس‌از عمل دچار خطا بوده و نتایج آن‌ها به‌درستی قابل تعمیم نیست. برای نمونه، یک فراتحلیل که بر روی مطالعات منتشرشده میان سال‌های ۱۹۶۱م تا ۱۹۹۱م انجام شده، نشان داده است که مهم‌ترین اشکال این پژوهش‌ها، حجم ناکافی نمونه و ناهمگونی روش‌های اجرا و ارزیابی نتایج بوده است.<ref name=":1">[https://sjku.muk.ac.ir/article-1-104-fa.html حجازی و همکاران، «بررسی میزان تطابق نقش و هویت جنسی 12 بیمار ترنس سکسوال با جنسیت جدیدشان پس از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1387ش، ص78-79.]</ref>

برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که جراحی تغییر جنسیت می‌تواند نگرش امیدوارانه‌تری به زندگی و معنای آن در افراد تراجنسیتی ایجاد کند. بر اساس این یافته‌ها، افراد پس‌از جراحی، تصور مثبت‌تری نسبت به خدا داشته و این عامل در بهبود شرایط آن‌ها مؤثر است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/491328/مقایسه-ی-تصور-از-خدا-و-نگرش-به-زندگی-افراد-دارای-اختلال-هویت-جنسی-پس-از-عمل-جراحی-تغییر-جنسیت-با-همتایان-خود-قبل-از-عمل-جراحی فلاحی تفتی، «مقایسه تصور از خدا و نگرش به زندگی افراد دارای اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با همتایان خود قبل از عمل جراحی»، 1397ش، ص98-99.]</ref> برخی از پیامدهای مثبت جراحی تغییر جنسیت عبارتند از:

کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی با عوامل متعددی نظیر سطح تحصیلات، شغل، درآمد و ثبات روانی افراد در ارتباط است.<ref>[https://ijogi.mums.ac.ir/article_1977.html واثق رحیم‌پرور و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال 1391»، 1392ش، ص18.]</ref> به‌عنوان نمونه میانگین کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی که سابقه علائم روان‌پزشکی ازجمله افسردگی نداشتند، به‌طور معناداری بالاتر از کسانی بود که سابقه علائم روان‌پزشکی داشتند.<ref>[https://ijogi.mums.ac.ir/article_1977.html واثق رحیم‌پرور و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال 1391»، 1392ش، ص16.]</ref>

* در بعد عملکرد جنسی زنان عادی وضع بهتری دارند چراکه زنان تبدل‌خواهان جنسی از درد رنج می‌برند.<ref>[https://ijogi.mums.ac.ir/article_1977.html واثق رحیم‌پرور و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال 1391»، 1392ش، ص13.]</ref>

یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است که افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی پس‌از عمل جراحی تغییر جنسیت، از میزان امید به زندگی بالاتری نسبت به کسانی که عمل جراحی نکرده‌اند، برخوردارند.<ref>[https://ijrn.ir/article-1-353-fa.html ناصری و همکاران، «مقایسه امید به زندگی و خودپنداره بدنی در افراد ترانس سکچوالیسم با و بدون عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص23.]</ref>

برخی تحقیقات حاکی از این است که افراد تراجنسیتی پس‌از عمل جراحی تغییر جنسیت از نظر سلامت اجتماعی تفاوتی با سایر افراد جامعه ندارند. اما در ابعاد جزئی‌تر سلامت اجتماعی تفاوت‌هایی وجود دارد.

* '''در بعد همبستگی اجتماعی:''' نیز افراد قبل‌از عمل به‌طور معناداری نسبت به افراد عادی جامعه نمره پایین‌تری کسب کردند که این تفاوت در افراد تغییر جنسیت‌یافته نسبت به افراد عادی وجود نداشت؛ زیرا افراد مبتلا به اختلال جنسیتی قبل‌از تغییر جنسیت نسبت به افراد عادی همبستگی اجتماعی را کمتر حس می‌کنند و کمتر اجتماع را قابل فهم منطقی و قابل پیش‌بینی می‌دانند. زندگی برای آنها بی‌معناتر از افراد عادی است و به آینده امیدواری کمتری دارند. اما این امر در افرادی که تغییر جنسیت داده‌اند در سطح افراد عادی جامعه است.<ref>[https://sid.ir/paper/1121278/fa فتوت و همکاران، «بررسی سلامت اجتماعی متقاضیان تغییر جنسیت مبتلا به اختلال هویت جنسیتی قبل از عمل تغییر جنسیت و مقایسه با افراد تغییر جنسیت یافته و افراد عادی»، 1401ش، ص14.]</ref>

برخی تحقیقات حاکی از این است که در متغیر اضطراب اجتماعی و افکار خودکشی، افراد تراجنسی قبل‌از عمل، میانگین بالاتری از افراد تراجنسی پس‌از عمل دارند؛ زیرا بستر فرهنگی، افراد تراجنسی را بیمار نمی‌شمارد بلکه رفتار آنها را بزهکاری و انحراف تلقی می‌کند و این امر پذیرش اجتماعی چنین افرادی را کاهش می‌دهد و موجب افزایش اضطراب آنها می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/395060/fa محمودی و همکاران، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده و تغییر جنسیت‌نداده»، 1398ش، ص775.]</ref> اما تحقیقات دیگری حاکی از این است که تفاوت معناداری میان آمار افسردگی، خودآزاری و خودکشی در پیش و پس‌از عمل تغییر جنسیت وجود ندارد و انجام این عمل جراحی به‌صورت قطعی موجب کاهش چشمگیر مشکلات روانی نمی‌شود. در واقع، این موضوع که تغییر جنسیت راه‌حلی قطعی و موفقیت‌آمیز برای رفع اضطراب‌ها و مشکلات روحی افراد ترنس باشد، هنوز به اثبات نرسیده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1261884/ایران-بهشت-ترنس-ها-نگاهی-به-آمارهای-تکان-د٠«ایران؛ بهشت ترنس‌ها؟ نگاهی به آمارهای تکان‌دهنده تغیر جنسیت»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

روحیهٔ شکننده و آسیب‌پذیر، مشکلاتی در روابط بین فردی در محیط کار، انزوای اجتماعی، بیکاری، تاسف، اندوه، شکست در به دست آوردن بدنی که در جست‌وجویش بودند، تمایل و اقدام به خودکشی،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/392976/باور-به-جهان-عادل-در-مبتلایان-به-اختلال-هویت-جنسیتی-نقش-جراحی-تغییر-جنسیت دلیر و رسانه، «باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص27.]</ref> پشیمانی و درخواست بازگشت به حالت قبل‌از عمل و روان‌پریشی،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/392976/باور-به-جهان-عادل-در-مبتلایان-به-اختلال-هویت-جنسیتی-نقش-جراحی-تغییر-جنسیت دلیر و رسانه، «باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص36.]</ref> ازجمله پیامدهای عمل جراحی تغییر جنسیت است. این مشکلات برای تبدل‌خواهان جنسی مرد به زن بیشتر است، زیرا آنها پس‌از جراحی بیشتر با مسائلی چون کاهش درآمد در نقش زنانه، عدم دست‌یابی به جذابیت کافی زنانه، همچنین ویژگی‌های ظاهری مثل کلفتی صدا و برخورد نامناسب دوستان و خانواده مواجه می‌شوند.<ref>[https://ijogi.mums.ac.ir/article_1977.html واثق رحیم‌پرور و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال 1391»، 1392ش، ص11.]</ref> یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است که حدود ۵۲درصد مردان تراجنسیتی پس‌از عمل جراحی از حمایت اجتماعی پایینی برخوردار بودند.<ref>[https://sid.ir/paper/215612/fa فلاح و همکاران، «همبستگی حمایت اجتماعی با عملکرد جنسی در مردان دچار اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1395ش، ص13.]</ref>

افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی همچنین به ذهنیت و تصور از بدن و اندام واقعی خویش از تناسب بیشتری برخوردارند.<ref name=":3">[https://ijrn.ir/article-1-353-fa.html ناصری و همکاران، «مقایسه امید به زندگی و خودپنداره بدنی در افراد ترانس سکچوالیسم با و بدون عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص23.]</ref>

یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است عملکرد جنسی افراد تغییر جنسیت داده از مرد به زن نامطلوب است.<ref>[https://sid.ir/paper/380908/fa جباری و همکاران، «ارزیابی عملکرد جنسی پس از انجام عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص86.]</ref> ۸۴درصد آنها دچار اختلال عملکرد جنسی هستند. ۷۷درصد این نقصان مربوط به درد هنگام آمیزش و ۵۳درصد مربوط به ارگاسم بوده است.<ref name=":2">[https://sid.ir/paper/215612/fa فلاح و همکاران، «همبستگی حمایت اجتماعی با عملکرد جنسی در مردان دچار اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1395ش، ص13.]</ref>

احتمالاً مسائل فرهنگی، تربیتی و اجتماعی زنان ایرانی مانع از این باشد که به راحتی نارضایتی جنسی خود را مطرح کنند و حتی ممکن است معنای رضایت‌مندی جنسی را درک نکرده باشند و این‌که چه موقع رضایت‌مندی جنسی حاصل می‌شود، به‌طوری که رضایت‌مندی از تصویر ذهنی بدنی بعد از انتقال جنسیت و قرار گرفتن در جنسیت دلخواه و ایفای نقش به‌عنوان زن و به‌طور خلاصه انطباق پیدا کردن تصویر ذهنی با جنسیت موجب رضایتمندی شده باشد.<ref>[https://sid.ir/paper/215612/fa فلاح و همکاران، «همبستگی حمایت اجتماعی با عملکرد جنسی در مردان دچار اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1395ش، ص12.]</ref>

بیمارانی که عمل جراحی تغییر جنسیت انجام داده‌اند، به‌منظور پیشگیری از مصرف موادمخدر، نیازمند توجه بیشتری هستند.<ref>[https://sid.ir/paper/380908/fa جباری و همکاران، «ارزیابی عملکرد جنسی پس از انجام عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص86.]</ref>

کمال‌گرایی در دو گروه افراد تغییر جنسیت داده و متقاضی تغییر جنسیت یکسان بوده و زیرمؤلفه‌های کمال‌گرایی نیز که شامل نگرانی در مورد اشتباهات، تردید نسبت به اعمال، انتقاد والدین، استانداردهای فردی و نظم و ترتیب بودند، تفاوت معناداری را نشان ندادند. چون هر دو جنس در افراد عمل کرده و متقاضی عمل، برای رسیدن به هدف اصلی خود، عمل جراحی تغییر جنسیت، تلاش افراطی انجام می‌دهند نتایج اعمال خویش را تنها به‌صورت موفقیت یا شکست کامل تفسیر می‌کنند و به‌صورت کامل موشکاف و انتقادگر هستند. به همین دلیل هر دو جنس کمال‌گرا هستند.<ref>[https://mjms.mums.ac.ir/article_17804.html زارع‌نژاد و همکاران، «ارزیابی میزان کمال‌گرایی در افراد خواستار تغییر جنسیت و افراد تغییر جنسیت داده مبتلا به دیسفوریای جنسیتی»، 1400ش، ص2675-2677.]</ref>

به‌علت نگرش‌های منفی در مورد افراد مبتلا به اختلالات جنسی، عمل جراحی تغییر جنسیت، به‌تنهایی کافی نبوده و لزوم روان‌درمانی<ref name=":0">[https://sid.ir/paper/380908/fa جباری و همکاران، «ارزیابی عملکرد جنسی پس از انجام عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1397ش، ص86.]</ref> و مشاوره‌های اجتماعی، برای درمان قطعی این بیماران همواره احساس می‌شود.<ref>[https://sjku.muk.ac.ir/article-1-104-fa.html حجازی و همکاران، «بررسی میزان تطابق نقش و هویت جنسی 12 بیمار ترنس سکسوال با جنسیت جدیدشان پس از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1387ش، ص85.]</ref>

افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی با مشکلات و آسیب‌های فراوانی مواجه هستند و هرچه زندگی اجتماعی پیچیده‌تر می‌شود، این افراد با موانع بیشتری در سازگاری با محیط مواجه می‌شوند. درحالی‌که قرار گرفتن این افراد در نقش جنسیتی جدید پس‌از عمل جراحی جنسیت، مستلزم آموزش است. پژوهش‌ها حاکی از این است که آموزش گروهی مهارت‌های زندگی باعث بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی بعداز عمل جراحی تغییر جنسیت می‌شود.<ref>احمدی، «آموزش گروهی مهارت‌های زندگی به افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، 1394ش، ص45.</ref>

* «عمل تغییر جنسیت»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آذر ۱۳۹۸ش.

* مهرابی، فریدون، «بررسی برخی از ویژگی‌های تبدیل خواهی جنسی در بیماران ایرانی»، نشریه روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، شماره ۷، زمستان ۱۳۷۴ش.