خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|خانه‌داری؛}}''' مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای اداره و مدیریت امور خانه و خانواده.

خانه‌داری به مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و مسئولیت‌های مرتبط با ادارهٔ خانه و زندگی خانوادگی گفته می‌شود که ابعاد مدیریتی، مراقبتی، عاطفی و تربیتی را دربر می‌گیرد. این نقش در سنت‌های فرهنگی گوناگون با [[مادری]] و همسری پیوند داشته است. خانه‌داری در خوانش‌های معاصر به‌عنوان نقشی اجتماعی و مدیریتیِ مشترک میان زن و مرد نیز تعریف می‌شود. در مطالعات خانواده و جنسیت، الگوهای خانه‌داری معمولاً به سه دستهٔ محوریت زن، محوریت مرد و مشارکتی تقسیم می‌شوند. از دیدگاه [[اسلام]]، کار خانگی به‌عنوان بخشی از خانه‌داری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که می‌تواند برای آن دستمزد ([[اجرت‌المثل]]) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیت‌های خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است.

خانه‌داری در لغت به‌معنای میانه‌روی، درست‌خرجی و تدبیر امور منزل است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خانه+داری دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> این مفهوم در گذشته مجموعه‌ای از وظایف مرتبط با امور [[خانواده]]<ref>صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانه‌داری در بستر نقش‌های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.</ref> و [[مدیریت خانه]]، مهارت‌های ادارۀ خانه و مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند [[آشپزی]] و [[خیاطی]] را دربر می‌گرفت؛<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری.</ref> با نقش‌هایی مانند مادری و همسری پیوند داشت<ref>کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.</ref> و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/99081308575/مصائب-پنهان-خانه-داری «مصائب پنهان خانه‌داری»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>

در ادبیات معاصر، خانه‌داری به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای که مرتبط با خانواده<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.</ref> و الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی است، تعریف می‌شود. در این خوانش، خانه‌داری شامل مسئولیت‌هایی مرتبط با حیات خانوادگی است.<ref>[https://allarchive.ir/khane-dari-honar-e-masouliyat/ «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل.]</ref> در این چارچوب، خانه‌داری نقشی با مسئولیت‌های مشترک میان زن و مرد تلقی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نقش‌های مادری و همسری در بستر آن معنا می‌یابند.<ref>بدری‌منش و صادقی‌فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲؛ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳–۳۰.</ref> با این حال، در جوامع مختلفی از جمله ایران، سهم زنان در انجام وظایف خانه‌داری بیشتر گزارش شده و در فرهنگ ایرانی از زنان خانه‌دار با عنوان کدبانو یاد می‌شود. از این منظر، خانه‌داری بیش از آن‌که شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب می‌شود.<ref>آزاد ارمکی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.</ref>

الگوهای غالب در ایفای نقش خانه‌داری در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دسته‌بندی می‌شود:

* '''الگو با محوریت مرد:''' مرد، خانه‌داری را به‌عنوان مسئولیت و پیشۀ اصلی خود بر عهده دارد.

* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.<ref>گلشن فومنی، روان‌شناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref>

برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان می‌دهد ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد که اغلب توسط زنان انجام می‌شود، حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیت‌هایی چون نظافت، پخت‌وپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانه‌داری را دربر نمی‌گیرد.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.]</ref>

=== ایران ===

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰درصد از زنان متأهل کشور است.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴ میلیون زن به عنوان خانه‌دار ثبت شده‌اند.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref> بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶درصد از آنان ازدواج نکرده‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>

== تحولات تاریخی و اجتماعی خانه‌داری ==

=== خانه‌داری در جوامع سنتی ===

در جوامع گذشته، نقش خانه‌داری به‌عنوان بخش اصلی هویت زنان شناخته می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> نبود زیرساخت‌های شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل [[آب]]، پخت‌وپز با سوخت‌های سنتی و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت می‌کرد. با این‌حال، خانه‌داری صرفاً به فعالیت‌های فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و تربیت اعضای خانواده را نیز دربر می‌گرفت. با گسترش [[شهرنشینی]] و [[فناوری]]، بخشی از این وظایف دگرگون شد؛ اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.<ref name=":0">امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>

=== خانه‌داری در جوامع صنعتی و مدرن ===

انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصۀ عمومی را افزایش داد. جنبش‌های فمینیستی نیز در سرعت گرفتن این فرایند مؤثر بود.<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲–۲۰۹.</ref> این فرآید بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسان‌تر کرد. محورهای خانه‌داری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شست‌وشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref> با این حال، حضور زنان در بازار کار رسمی و ایجاد پدیدۀ «بار دوگانه» باعث شده تا در برخی دیدگاه‌ها، نیاز به تقسیم عادلانه‌تر کارهای خانه و اجرای سیاست‌های حمایتی مانند مرخصی والدین و بیمه بیش از پیش احساس شود.<ref name=":1">آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288؛ حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱–۱۵۰.</ref> این تجربه در برخی جوامع باعث شد تا دربارۀ ارزش این نقش بازنگری شده و تمایل به مدیریت خانواده تقویت شود. در واکنش به این موضوع، برخی کشورها با پذیرش ارزش اجتماعی و اقتصادی خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند [[بیمه]]، [[تأمین اجتماعی]] و تسهیلات نگهداری از کودک را برای افرادی که این نقش را بر عهده دارند، فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>

شهرنشینی با ایجاد امکاناتی مانند آب، برق، حمل‌ونقل و خدمات شهری، نقش خانه‌داری را به مدیریت کیفیت زندگی در شهر تغییر داده است. این تغییر، اهمیت و پیچیدگی این نقش را بیشتر کرده و نیازمند مهارت‌هایی مانند استفاده از خدمات شهری و برنامه‌ریزی اقتصادی دقیق است. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنی‌تر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>

== خانه‌داری در فقه اسلامی ==

در [[فقه|فقه اسلامی]]، بر تعاون و محوریت محبت در زندگی خانوادگی تأکید می‌شود. در احکام فقهی، خانه‌داری وظیفه واجب شرعی زن محسوب نمی‌شود<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref> و انجام آن بر پایه توافق و همکاری میان زوجین استوار است. همچنین در مواردی مانند پخت‌وپز یا شست‌وشو، امکان دریافت دستمزد وجود دارد.<ref>بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷–۱۶۶؛ شریفی و همکاران، «عدالت‌سنجی شغل خانه‌داری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.</ref> این حکم تنها شامل فعالیت‌های عینی و قابل ارزیابی است و نقش‌های عاطفی و تربیتی زن از جمله مادری و همسری را دربر نمی‌گیرد.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref>

نظریات فمینیستی از جمله نخستین دیدگاه‌های اجتماعی هستند که خانه‌داری را به‌عنوان مسئله‌ای کلیدی در نابرابری‌های جنسیتی مطرح کرده‌اند.<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> اثر «زن خانه‌دار» از مطالعات اولیۀ این حوزه به‌ شمار می‌رود.<ref>بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.</ref> جامعه‌شناسان فمینیست از جمله مرلین فرنچ،<ref>فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.</ref> [[آن اکلی]]،<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.</ref> [[اسکات هیلدا]] و [[مارگارت بنستون]]<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.</ref> با تأثیر از اندیشه‌های مارکسیستی، کار خانگی را در نظام سرمایه‌داری فاقد ارزش اقتصادی برای زن دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید [[تقسیم کار جنسی]]، تداوم نظام [[مردسالاری]] و خدمت به نظام سرمایه داری تفسیر کرده‌اند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref>

علی‌رغم اشتراک نظر فمینیست‌ها در نقد ماهیت خانه‌داری،<ref>شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.</ref> رویکردهای عملی آن‌ها متفاوت است. برخی معتقدند تعیین دستمزد در برابر خانه‌داری می‌تواند این مسئله را حل کند. در نقطه مقابل، گروهی دیگر این دیدگاه را رد می‌کنند و معتقدند که دستمزدی‌کردن خانه‌داری، زنان را در انزوا نگه می‌دارد، نهاد [[خانواده هسته‌ای]] را تحکیم می‌بخشد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمی‌کند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.</ref>

== دیدگاه‌های فرهنگی و اجتماعی معاصر ==

پس از [[جنگ جهانی دوم]]، بازتعریف نقش خانه‌داری با گسترش اشتغال و برجسته‌شدن ارزش اقتصادی کار شتاب گرفت و به تقابل میان ارزش‌های اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند [[تربیت]] و ایجاد [[آرامش]]، انجامید.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> این تقابل در نگاه‌های معاصر نیز ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانه‌داری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش به‌ویژه از سوی مردان مورد توجه است.<ref>ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، ۱۴۰۴ش.</ref> برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانه‌داری با اشکالاتی همراه است؛ زیرا ابعاد غیرقابل‌تقویم آن، از جمله ایجاد آرامش روانی،<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸–۱۶۷.</ref> [[فرهنگ‌پذیری]]، [[جامعه‌پذیری]] و [[سرمایه اجتماعی]]، را نادیده می‌گیرد و می‌تواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.</ref> در این میان، گسترش [[کسب‌وکارهای خانگی]] در برخی جوامع، نشان‌دهنده امکان هم‌زیستی نقش‌های مراقبتی با فعالیت‌های اقتصادی در فضای خانه است؛ بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.<ref>مژدکانلو و سیلاخوری، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.</ref>

== خانه‌داری در سبک زندگی اسلامی‌ایرانی ==

در [[سبک زندگی اسلامی‌ایرانی]]، خانه‌داری الگویی برای زیست خانوادگی و دارای نقش اجتماعی ارزشمند است که مادری و همسری را دربر می‌گیرد و بر مشارکت و توافق بنا شده است. این دیدگاه ضمن پذیرش حق مالی برای کارهای مشخص خانگی مانند اجرت‌المثل، بر مدیریت مشترک خانه و الگوی همکاری تأکید دارد.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲–۳۰۱.</ref> مدیریت مؤثر خانه‌داری  علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی در مقیاس کلان به حفظ هویت جمعی، کاهش آسیب‌های اجتماعی و تقویت پیوندهای اجتماعی عمل می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/525797/ دولت‌خواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.]</ref>

== راهکارهای حمایت از خانه‌داری ==

برخی راهکارهای پیشنهادشده برای حمایت از خانه‌داری عبارتند از:

# افزایش حمایت‌های مالیاتی و [[یارانه‌|یارانه‌ای]] برای خانواده‌های دارای زن خانه‌دار.

# درج فعالیت‌های خانگی در نظام آماری و محاسبه در [[تولید ناخالص داخلی]].<ref>سنجری‌مقدم، «بررسی جایگاه اشتغال زنان»، ص۷۶.</ref>

# گسترش آموزش با ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی، آموزش‌های هدفمند اولیه و ضمن‌ خدمت.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.</ref>

* دهخدا، علی‌اکبر، ''لغت‌نامه''، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 1 بهمن 1404ش.