حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
جز ویکی سازی و تمیزکاری |
||
| خط ۱۱: | خط ۱۱: | ||
| عنوان عربی = | | عنوان عربی = | ||
| عنوان علمی = | | عنوان علمی = | ||
| شاخه علمی = صنایع دستی و هنرهای سنتی | | شاخه علمی = [[صنایع دستی]] و هنرهای سنتی | ||
| نوع مفهوم = رودوزی سنتی | | نوع مفهوم = رودوزی سنتی | ||
| معنای اصطلاحی = ایجاد طرح‌های برجسته با پنبه و دوخت میان دو لایه پارچه | | معنای اصطلاحی = ایجاد طرح‌های برجسته با پنبه و دوخت میان دو لایه پارچه | ||
| حوزه کاربرد = تزئین پوشاک، روبالشی، سجاده، روتختی | | حوزه کاربرد = تزئین پوشاک، روبالشی، سجاده، روتختی | ||
| گستره جغرافیایی = | | گستره جغرافیایی = [[کرمان]]، [[اصفهان]]، [[کاشان]]، [[خراسان]]، [[استان گلستان|گلستان]]، [[گیلان]] | ||
| منشأ تاریخی = ایران باستان | | منشأ تاریخی = ایران باستان | ||
| نخستین کاربرد = | | نخستین کاربرد = | ||
| خط ۲۹: | خط ۲۹: | ||
{{درشت|'''آجیده‌دوزی؛'''}} نوعی سوزن‌دوزی ظریف و رودوزی سنتی ایرانی بر روی پارچه. | {{درشت|'''آجیده‌دوزی؛'''}} نوعی سوزن‌دوزی ظریف و رودوزی سنتی ایرانی بر روی پارچه. | ||
آجیده‌دوزی یا [[سوزن‌دوزی]] آجیده، یکی از [[صنایع دستی]] و هنرهای سنتی ایرانیان است که در آن از نخ‌های رنگی و سوزن برای ایجاد طرح‌های زیبا و متنوع روی پارچه استفاده می‌شود. این هنر بیشتر در مناطق مرکزی | آجیده‌دوزی یا [[سوزن‌دوزی]] آجیده، یکی از [[صنایع دستی]] و هنرهای سنتی ایرانیان است که در آن از نخ‌های رنگی و سوزن برای ایجاد طرح‌های زیبا و متنوع روی پارچه استفاده می‌شود. این هنر بیشتر در مناطق مرکزی [[ایران]]، به‌ویژه در شهرهای [[کرمان]]، [[اصفهان]] و [[کاشان]]، رواج دارد. آجیده‌دوزی به‌دلیل استفاده از گره‌های کوچک و متراکم، با دیگر روش‌های سوزن‌دوزی مانند [[قلاب‌دوزی]] یا [[گل‌دوزی]] متفاوت است. این گره‌ها باعث می‌شوند طرح‌ها برجسته‌تر و بادوام‌تر به‌نظر برسند. این هنر زیبا نه‌تنها نشان‌دهنده خلاقیت و مهارت هنرمندان ایرانی است، بلکه بخشی از [[فرهنگ]] و هویت [[ایران|ایرانی]] محسوب می‌شود. | ||
== واژه‌شناسی == | == واژه‌شناسی == | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
آثار برجای مانده از دوران [[ایران باستان]]، نشان از حضور این هنر در آن روزگار دارد. در دوران [[هخامنشیان]]، در زیر تسمه‌های تیردان‌ها، از یک لایهٔ پنبه‌دوزی آسترکشی شده استفاده می‌کردند تا سنگینی وزن تیرها، آسان‌تر تحمل شود.<ref>ضیاءپور، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۴۳ش، ص114؛ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104.</ref> [[برگستوان]] که پوشش جنگی [[اسب]]، [[فیل]] و [[انسان]] بود ازجمله نمونه‌های دیگر استفاده از این هنر در دوران باستان است. در قسمت تنهٔ این وسیله، نوعی لایه‌دوزی شبیه [[لحاف]] وجود داشته و از [[منگوله]]، [[قبه]] و [[ریشه‌دوزی]] به‌منظور تزئین آن استفاده می‌شد.<ref>گزنفن، کورش‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۴؛ گزنفن، سیرت کورش کبیر، ۱۳۵۰ش، ص227.</ref> نگاره‌های برجای مانده از سوارکار پارتی، در دوره [[اشکانیان]] و نقش برجستهٔ پادشاه سوار بر اسب در منطقهٔ [[طاق‌بستان]]، نیز استفاده از برگستوان برای پوشش اسب‌ها در این دوره‌ها را نشان می‌دهد.<ref>ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص10، تصویر شماره 74؛ منفرد، «برگستوان»، ج3، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۱.</ref> در سده‌های نخستین دوران اسلامی نیز نمونه‌هایی از آجیده‌دوزی مشاهده شده است. برای مثال، جامهٔ متوکل، از [[خلافت بنی‌عباس|خلفای عباسی]]، دارای نقوش پنبه‌دوزی شده بود.<ref>حسن، تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج3، ۱۹۵۳م، ص443؛ چیت‌ساز، «تاریخ پوشاک ایرانیان»، (از ابتدای اسلام تا حملهٔ مغول)، ۱۳۸۶ش، ص85.</ref> | آثار برجای مانده از دوران [[ایران باستان]]، نشان از حضور این هنر در آن روزگار دارد. در دوران [[هخامنشیان]]، در زیر تسمه‌های تیردان‌ها، از یک لایهٔ پنبه‌دوزی آسترکشی شده استفاده می‌کردند تا سنگینی وزن تیرها، آسان‌تر تحمل شود.<ref>ضیاءپور، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۴۳ش، ص114؛ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104.</ref> [[برگستوان]] که پوشش جنگی [[اسب]]، [[فیل]] و [[انسان]] بود ازجمله نمونه‌های دیگر استفاده از این هنر در دوران باستان است. در قسمت تنهٔ این وسیله، نوعی لایه‌دوزی شبیه [[لحاف]] وجود داشته و از [[منگوله]]، [[قبه]] و [[ریشه‌دوزی]] به‌منظور تزئین آن استفاده می‌شد.<ref>گزنفن، کورش‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۴؛ گزنفن، سیرت کورش کبیر، ۱۳۵۰ش، ص227.</ref> نگاره‌های برجای مانده از سوارکار پارتی، در دوره [[اشکانیان]] و نقش برجستهٔ پادشاه سوار بر اسب در منطقهٔ [[طاق‌بستان]]، نیز استفاده از برگستوان برای پوشش اسب‌ها در این دوره‌ها را نشان می‌دهد.<ref>ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص10، تصویر شماره 74؛ منفرد، «برگستوان»، ج3، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۱.</ref> در سده‌های نخستین دوران اسلامی نیز نمونه‌هایی از آجیده‌دوزی مشاهده شده است. برای مثال، جامهٔ متوکل، از [[خلافت بنی‌عباس|خلفای عباسی]]، دارای نقوش پنبه‌دوزی شده بود.<ref>حسن، تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج3، ۱۹۵۳م، ص443؛ چیت‌ساز، «تاریخ پوشاک ایرانیان»، (از ابتدای اسلام تا حملهٔ مغول)، ۱۳۸۶ش، ص85.</ref> | ||
در دوران [[تیموریان]]، پوشیدن لباس‌های چین‌دار و حاشیه‌دوزی شده مخملی و آجیده رایج بوده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۴۴ش، ص267 و 268.</ref> در سیاحت‌نامه‌هایی از دوران [[صفویه | در دوران [[تیموریان]]، پوشیدن لباس‌های چین‌دار و حاشیه‌دوزی شده مخملی و آجیده رایج بوده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۴۴ش، ص267 و 268.</ref> در سیاحت‌نامه‌هایی از دوران [[صفویه]] به [[قبا]] در پوشش ایرانیان اشاره شده است که میان آستر و رویه آن از یک لایه [[پنبه]] استفاده می‌شده است.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص216.</ref> همچنین در آن دوران، پوشیدن جلیقه‌هایی از پارچه‌های لطیف هندی با گل و بوته‌های رنگین و پنبه‌دوزی شده، رواج داشت.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج6، ۱۳۶۸ش، ص94؛ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص422.</ref> برخی دیگر نیز بالاپوش‌های خود را پنبه‌دوزی می‌کردند تا صاف‌تر بایستد.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج7، ۱۳۶۸ش، ص96.</ref> [[افشاریان]] و [[زندیان]]، از قباهای پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کردند که [[یراق]] و [[قیطان]] بر آن‌ها کار شده بود.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص513.</ref> در زمان [[قاجاریه]]، شلوارهای پنبه‌دوزی شده، که به آن‌ها جوراب‌شلواری می‌گفتند، رواج داشت.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص۵۶۳؛ ذکاء، لباس زنان ایران از سدهٔ سیزدهم هجری تا امروز، ۱۳۳۶ش، ص26.</ref> | ||
در دوران | در دوران [[صفویه]]، هنرمندان و خیاط‌های ماهر، به‌منظور زیباتر شدن جامه‌ها، از پارچه‌های [[قلم‌کاری]] شده برای رویهٔ آن استفاده می‌کردند. همچنین، برخی طرح‌های ظریف را روی این پارچه‌ها، [[بخیه‌دوزی]] می‌کردند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۷.</ref> بخشی از جامه‌های کهن، همچون پوشش سر، در موزه مردم‌شناسی پاریس نگهداری می‌شود که جنس آن‌ها از [[ترمه]]، [[مخمل]]، [[کرباس]]، [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[پشم]] است و روی آن‌ها آجیده‌دوزی و [[گل‌دوزی]]های زیبایی دیده می‌شود.<ref>شهشهانی، تاریخچهٔ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص180 و 181.</ref> | ||
== آجیده‌دوزی در مناطق مختلف ایران == | == آجیده‌دوزی در مناطق مختلف ایران == | ||
هنر آجیده‌دوزی از دیرباز میان ایرانیان رایج بوده و امروزه نیز این نوع از رودوزی در [[کرمان]]، [[خراسان]]، [[ | هنر آجیده‌دوزی از دیرباز میان ایرانیان رایج بوده و امروزه نیز این نوع از رودوزی در [[کرمان]]، [[خراسان]]، [[استان گلستان]]، [[گیلان]] و [[اصفهان]] رواج دارد. درویشان در [[خراسان]]، کلاه خود را از [[پشم]] [[شتر]] به‌صورت [[نمد]] درآورده و روی آن را آجیده‌دوزی می‌کردند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۱.</ref> زنان نیز در این منطقه، مابین دو لایهٔ پارچه لحاف، مقداری [[پنبه]] یا [[پشم]] حلاجی‌شده قرار می‌دهند و روی آن‌ها را نیز آجیده‌دوزی می‌کنند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص146.</ref> درویشان [[کرمان|کرمانی]] نیز کلاه‌های خود را با خطوط موازی ظریفی می‌آراستند.<ref>علاء فیروز، «سوزن‌دوزی»، سیری در صنایع دستی ایران، ۱۳۵۶ش، ص221، تصویر شماره 2.</ref> مردان، در مناطق کُردنشین، از کت‌های پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص72.</ref> [[سرپوش مردان ترکمن|مردان ترکمن]] نیز، عموماً کلاه‌های آستردار، پنبه‌دوزی شده و لفاف‌دار به سر می‌نهند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص216.</ref> استفاده از کلاه سفید آجیده‌دوزی، میان قبایل [[قوم بلوچ|بلوچ]] در [[ایران]] نیز رایج است.<ref>سیار، فرهنگ و پوشاک مردم جنوب خراسان، ۱۳۷۰ش، ص۲۶۳.</ref> | ||
== تکنیک‌های آجیده‌دوزی == | == تکنیک‌های آجیده‌دوزی == | ||
| خط ۱۰۶: | خط ۱۰۶: | ||
[[رده:مصورسازی]] | [[رده:مصورسازی]] | ||
[[رده:هنرهای تزئینی]] | [[رده:هنرهای تزئینی]] | ||
[[رده:موسوی+]] | |||
