پرش به محتوا

سوزن‌دوزی بلوچی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
اصلاح عنوان مدخل
 
(۲۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''بلوچ‌دوزی؛''' دوخت انواع نقوش بلوچ‌دوزی روی پارچه و لباس.<ref group="دیدگاه">این شناسه دقیق است؟</ref>
[[پرونده:بلوچ‌دوزی.png|جایگزین=سوزن دوزی بلوچی-مدل پرکار|بندانگشتی|سوزن دوزی بلوچی-مدل پرکار]]
'''سوزن‌دوزی بلوچی؛''' مجموعه‌ای از انواع نقوش ویژه قوم بلوچ در سوزن‌دوزی.


سوزن‌دوزی بلوچی (بلوچ‌دوزی)، هنری اصیل با ریشه‌هایی که به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد، در ادوار ایلخانی، تیموری و صفوی به بلوغ هنری رسید. پراکندگی این هنر امروزه فراتر از مرزهای ایران (شامل خراسان، کرمان و هرمزگان) تا بخش‌هایی از پاکستان و هندوستان نیز گسترده است. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، سجاده و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.
سوزن‌دوزی بلوچی که بلوچ‌دوزی نیز گفته می‌شود، هنری اصیل و باستانی است که در ادوار ایلخانی، تیموری و [[صفویه|صفوی]] به بلوغ هنری رسید. امروزه گسترهٔ این هنر از مرزهای [[ایران]] فراتر رفته و علاوه بر استان‌های [[خراسان جنوبی|خراسان]]، [[استان کرمان|کرمان]] و [[هرمزگان]]، در بخش‌هایی از کشورهای [[پاکستان]]، [[افغانستان]] و [[هندوستان]] نیز رواج دارد. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، [[سجاده]] و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.


== <ref group="دیدگاه">تعریف بلوچ‌دوزی؟</ref>تاریخچه ==
== تعریف بلوچ‌دوزی ==
مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که اطلاعات دقیقی از تاریخچهٔ سوزن‌دوزی بلوچ در دسترس نیست؛ اما آثار کشف شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/7239/نحول-کاربرد-و-تزیین-در-سوزن-دوزی-بلوچ-و-ترکمن-به-شیوه-سنتی-و-مدرن خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.]</ref> اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از اسلام برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به دوران مادها اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در دورهٔ مغول گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید ابریشم یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش کرم ابریشم در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>
سوزن‌دوزی بلوچی که در زبان بلوچی سُوچِندوزی یا سیچِن‌دوزی گفته می‌شود و با نام‌های بلوچ‌دوزی و بلوچی‌دوزی نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از انواع خاص [[سوزن‌دوزی]] است که توسط [[زنان بلوچ]] و با الهام از طبیعت، باورها، آرزوها و تخیلات‌شان خلق می‌شود. این هنر اصیل که ریشه در تاروپود زندگی عشایری دارد از صنایع دستی رایج در استان [[سیستان و بلوچستان]] است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref> این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش [[مصرف انرژی]] و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات [[سوزن‌دوزی]] به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.<ref>[https://www.diyareayyar.ir/نگاهی-به-هنر-سوزندوزی-بلوچی-و-نقش-آن-د/?print=1 محمودخواه، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.]</ref>


== گسترهٔ جغرافیایی ==
== تاریخچه ==
سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌های فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>
آثار کشف‌شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/7239/نحول-کاربرد-و-تزیین-در-سوزن-دوزی-بلوچ-و-ترکمن-به-شیوه-سنتی-و-مدرن خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.]</ref> اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از [[اسلام]] برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به [[دوران مادها]] اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در [[دوره مغول|دورهٔ مغول]] گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید [[ابریشم]] یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش [[کرم ابریشم]] در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>


مهم‌ترین مراکز تولید سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و زاهدان است.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.</ref>
=== گسترهٔ جغرافیایی ===
سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌ فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref> امروزه مهم‌ترین مراکز سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و [[زاهدان]] است.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.</ref> مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref>


مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref> بلوچ‌دوزی حدود ۷۰ نقش‌مایه دارد که نمونه‌های آن در لباس‌های زنان و دختران بلوچی دیده می‌شود.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref><ref name=":0" group="دیدگاه">این جمله اگر در ابتدای نقوش قرار بگیرد؛ بهتر نیست؟</ref>
== کاربرد بلوچی‌دوزی ==
بلوچ‌دوزی روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.</ref> از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، [[آیینه‌دوزی]] و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref>
[[پرونده:بلوچ‌دوزی۲.jpg|جایگزین=زی آستین لباس بلوچی گل انار|بندانگشتی|زی آستین لباس بلوچی گل انار]]
شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی، سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون [[پرده]]، کوسن، سجاده، سفره‌ عقد و موارد شبیه آن استفاده می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.</ref>


== ویژگی‌ها ==
== تقسیم‌بندی سوزن‌دوزی بلوچی ==
نقش‌های به‌کار رفته در بلوچ‌دوزی اغلب از طبیعت و محیط اطراف منطقه الهام گرفته شده است.<ref name=":0" group="دیدگاه"/> این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش مصرف انرژی و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات سوزن‌دوزی به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.<ref>[https://www.diyareayyar.ir/نگاهی-به-هنر-سوزندوزی-بلوچی-و-نقش-آن-د/?print=1 محمودخواه، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.]</ref><ref group="دیدگاه">مناسب برای تعریف</ref>
سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.</ref> در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref>
 
== سوزن‌دوزی روی لباس‌های زنان بلوچی<ref group="دیدگاه">عنوان دقیق است؟ کاربرد بلوچ دوزی عنوان بهتری نیست؟</ref> ==
سوزن‌دوزی<ref group="دیدگاه">سوزن دوزی یا بلوچ دوزی؟</ref> روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب استان بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.</ref>
 
شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون پرده، کوسن، سجاده، سفره‌عقد و موارد دیگر نیز استفاده می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.</ref>
 
== فرم در سوزن‌دوزی بلوچ<ref group="دیدگاه">نسبت این بحث با انواع نقوش سوزن‌دوزی چیست؟ بهتر نیست این بحث را هم در آنجا ادغام کنید و برخی مطالب تکراری نیز حذف شود؟</ref> ==
در ساختار سوزن‌دوزی بلوچ، اصول زیبایی‌شناختی بر پایه هندسه بنا شده است. قرینه‌سازی نقوش، که اغلب شامل اشکال مثلثی، لوزی و مستطیلی است، محور اصلی کار را تشکیل می‌دهد و حضور قوس‌ها صرفاً جنبه تزئینی دارد. هنرمند با تکیه بر سنت‌های قبیله‌ای، از مثلث به عنوان واحد بنیادین طراحی بهره می‌برد؛ شکلی که به دلیل نوک تیز خود، دارای بار نمادین محافظتی در برابر نیروهای منفی تلقی می‌شود. این خشونت فرمی و زوایای تند، بازتابی از محیط سخت جغرافیایی و شیوه زندگی قاطعانه مردمان آن دیار است. نکته مهم، انعطاف‌پذیری بی‌نظیر مثلث است که به طراح اجازه می‌دهد با جابه‌جایی‌های کوچک، ده‌ها ترکیب و نقش جدید را با حفظ چارچوب سنتی خلق کند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص37.]</ref>
 
== تقسیم‌بندی سوزن‌دوزی بلوچ ==
سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.</ref> در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref><ref group="دیدگاه">برای ارتقای کیفیت بصری و جلوگیری از پراکندگی مقاله، مطالب بعدی شما رو در یک جدول گذاشتم. لطفاً محتوا را تطبیق دهید و در صورت صحت، منابع مربوطه را در جدول درج کنید و مطالب دیگر را حذف کنید.</ref>
 
=== سوزن‌دوزی‌های کاربردی ===
این نوع سوزن‌دوزی‌ها جزء اصلی لباس زنان بلوچ به‌شمار می‌رود که در لبهٔ آستین و سر پاچهٔ شلوار به‌منظور دوام و جلوگیری از ساییده شدن آن به‌کار می‌رود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص31.]</ref>
 
=== سوزن‌دوزی‌های تزیینی ===
این دسته از سوزن‌دوزی‌ها اغلب در بین زنان شهرنشین دیده می‌شود که در وضعیت مالی خوبی قرار دارند. مانند قبای بلوچی، پرده و پشتی سوزن‌دوزی شده.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص31.]</ref>
 
=== سوزن‌دوزی‌های تولیدی یا سفارشی ===
با گسترش شهرنشینی و آشنا شدن قومیت‌های داخلی و خارجی با سوزن‌دوزی‌های بلوچی، تقاضا برای سفارش بلوچی‌دوزی رونق گرفت و امروزه نمونه‌های زیادی از آن در بازارهای ایران دیده می‌شود؛ اما به‌دلیل جنبهٔ تولیدی بودن آن، از ظرافت و اصالت کمتری برخوردار است.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص32.]</ref>
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|'''نوع سوزن‌دوزی'''
|'''نوع سوزن‌دوزی'''
خط ۵۰: خط ۳۵:
|'''تولیدی یا سفارشی'''
|'''تولیدی یا سفارشی'''
|با گسترش شهرنشینی و تقاضای قومیت‌های داخلی و خارجی رونق یافته است.
|با گسترش شهرنشینی و تقاضای قومیت‌های داخلی و خارجی رونق یافته است.
|نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.
|نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص31 و 32.]</ref>
|}
|}


== انواع نقوش سوزن‌دوزی ==
== انواع نقوش سوزن‌دوزی ==
نقوش سوزن‌دوزی بلوچی براساس هنرهای سنتی ایران طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند. این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref><ref group="دیدگاه">بسیار عالی و ممنون از زحمت شما
بلوچ‌دوزی حدود ۷۰ نقش‌مایه دارد که براساس [[هنر سنتی ایران|هنرهای سنتی ایران]] طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref> این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که از طبیعت منطقه الهام گرفته و واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref>
 
برای ارتقای کیفیت بصری و جلوگیری از پراکندگی مقاله، مطالبی که در ادامه آورده‌اید باید در یک یا چند جدول قرار بگیرد. شبیه به جدولی که در بالا ملاحظه می‌کنید.</ref>


=== نقوش انسانی ===
=== نقوش انسانی ===
نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند:<ref>مبارکی و مبارکی، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، 1395ش، ص4.</ref>
نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند.<ref>[https://civilica.com/doc/695926/ مبارکی و مبارکی، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، 1395ش، ص4.]</ref>
 
{| class="wikitable"
==== تِلِنگَک ====
|'''نام نقش'''
در زبان بلوچی تلنگک به‌معنی پاهای باز است. فرم کلی این نقش نیز ارتباط مستقیمی با نام آن دارد. این نقش شامل یک لوزی است که دو خط مورب بالا و پایین آن با فاصله‌ای کوتاه از یکدیگر قرار گرفته‌اند و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر وصل شده‌اند. استفاده از این نقش قدیمی به‌صورت پی‌درپی در حاشیهٔ لباس و همچنین برای جدا کردن مرز بین دو نقش کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
 
|'''کاربرد و ویژگی'''
==== دَحتوک دَس بِ سَر ====
|-
نقش دحتوک دس ب سر برگرفته از کوزه‌ای است که دختران بلوچ برای آوردن آب، آن را روی سر خود می‌گذارند. این نقش از سه لوزی در مرکز تشکیل شده که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند. در دو طرف نقش نیز دو زائده‌ای اِل (L) مانند به‌صورت قرینه قرار دارد. این نقش بیشتر در حاشیهٔ لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>
|'''تِلِنگَک'''
 
|نقش یک لوزی با دو خط مورب که با فاصلهٔ کوتاه و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر متصل شده‌اند.
==== سَروک ====
|حاشیهٔ لباس و مرزبندی میان دو نقش مختلف.
نقش سروک از یک محور مرکزی و دو زائدهٔ Lشکل در دو طرف آن تشکیل شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/414545/انتزاع-نمادین-در-زیبایی-شناسی-هنر-بلوچستان-نمونه-موردی-سوزن-دوزی-بلوچ کشاورز و جوادی، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، 1398ش، ص12.]</ref> این نقش، شکل ساده‌شدهٔ نقش دحتوک دس ب سر است که به‌صورت پی‌درپی و در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>
|-
 
|'''دَحتوک دَس بِ سَر'''
==== عاشق و معشوق ====
|نقشی با سه لوزی در مرکز که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند و به‌همراه دوزائدهٔ Lمانند به‌صورت قرینه در دو طرف نقش.
نقش عاشق و معشوق از یک چندضلعی تشکیل شده که درحالت کلی فرم بدن انسان را نشان می‌دهد. درگذشته از این نقش بیشتر درحاشیهٔ لباس استفاده می‌شد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>
|اغلب در حاشیهٔ لباس.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>
 
|-
==== گورچَم ====
|'''سَروک'''
نقش گورچم از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود می‌آیند که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار گرفته است. نقش گورچم یادآور چشم‌های باز و بسته است که در بعضی مناطق بلوچستان به‌نام تورتوپ شناخته می‌شود. از این نقش به‌صورت یک نوار برای جدا کردن نقش‌ها از یک‌دیگر در لباس یا اطراف آینه استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>
|نقشی با یک محور مرکزی و دو زائدهٔ Lشکل به‌صورت قرینه در دو طرف آن.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/414545/انتزاع-نمادین-در-زیبایی-شناسی-هنر-بلوچستان-نمونه-موردی-سوزن-دوزی-بلوچ کشاورز و جوادی، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، 1398ش، ص12.]</ref>
 
|به‌صورت متوالی و در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس.
==== قلب ====
|-
نقش قلب شامل یک لوزی در مرکز است که روی هریک از چهار رأس آن یک قلب قرار دارد. این نقش در بین مردم بلوچ یادآور عبارت «دل پیام‌آور دل است»، می‌باشد.<ref>بخش‌کشاورز، قبل گنج و بلوچی زبان گالوار: 6243 ضرب‌المثل بلوچی، 1393ش، ص400.</ref>
|'''عاشق‌ومعشوق'''
|نقش یک چندضلعی با حالت کلی فرم بدن انسان.
|اغلب در حاشیهٔ لباس.
|-
|'''گورچَم'''
|از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود آمده که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار دارد.
|یادآور چشم‌های باز و بسته است و به‌صورت نوار برای جدا کردن نقش‌ها در لباس و اطراف آینه برای تزیین کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>
|-
|'''قلب'''
|نقش یک لوزی در مرکز با چهار قلب در اطراف آن.
|یادآور عبارت «دل پیام‌آور دل است» می‌باشد که اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.<ref>کشاورز، بتل گنج و بلوچی زبان گالوار: 6243 ضرب‌المثل بلوچی، 1393ش، ص400.</ref>
|}


=== نقوش جانوری ===
=== نقوش جانوری ===
نقوش جانوری به دو دستهٔ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقهٔ بلوچستان قرار دارد:<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص129.]</ref>
نقوش جانوری به دو دستهٔ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقهٔ بلوچستان قرار دارد.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص129.]</ref>
 
{| class="wikitable"
==== بز ====
|'''نام نقش'''
نقش نسبتاً واقع‌گرایانه از بز است که در تزیین وسایل خانگی، کوسن، پرده و تزیین لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
 
|'''کاربرد و ویژگی'''
==== پروانه ====
|-
نقش پروانه که بیشتر در جنوب استان بلوچستان دیده می‌شود، از نقش‌های جدید، واقع‌گرایانه و به‌دور از فضاهای هندسی است. این نقش به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>
|'''بز'''
 
|نقشی واقع‌گرایانه از بز است.
==== مُرگ ءُ چورگ ====
|در تزیین وسایل خانه، کوسن، پرده و تزیین لباس کاربرد دارد.
نقش مرگ ء چورگ یک لوزی را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن لوزی‌های کوچکی قرار دارد. درون لوزی‌ها خطوطی به‌شکل ضربدر طراحی شده‌اند و روی رأس هریک از لوزی‌های کوچک‌تر نیز مثلث‌های کوچکی نصب شده‌اند. این نقش به‌معنی مرغ و جوجه است. و لوزی بزرگ مرکزی نمادی از مرغ بوده و لوزی‌های کوچک‌تر جوجه‌ها را تداعی می‌کند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>
|-
 
|'''پروانه'''
==== مُرگ پانچ ====
|نقشی جدید و واقع‌گرایانه از پروانه و به دور از فضاهای هندسی است.
نقش مرگ پانچ به‌معنی پای مرغ است. این نقش شبیه عدد هفتی است که یک فلش از مرکز آن به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص160.</ref>
|به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس تزیین می‌شود.
 
|-
==== بال مُرگ ====
|'''مُرگءُچورگ'''
نقش بال مرگ از یک محور مرکزی تشکیل شده که پایین آن شبیه علامت + است و روی آن چهار لوزی نقش بسته‌اند. از اطراف دو لوزی اول زائده‌های اِل مانند و از طرفین لوزی دوم زائده‌های دندانه‌دار به‌صورت قرینه خارج شده‌اند. نقش بال مرگ، پرنده‌ای را با بال‌های باز نشان می‌دهد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63 و 64.]</ref>
|نقش یک لوزی در مرکز با چهار لوزی کوچک‌تر در چهار رأس آن. درون لوزی‌ها علامت ضربدر طراحی شده و روی هریک از رأس‌های لوزی‌های کوچک‌تر مثلث‌های کوچکی دیده می‌شود.
 
|به‌معنی مرغ و جوجه است که در تزیین لباس کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>
==== بال کبوتر ====
|-
نقش بال کبوتر یک لوزی را با دایره‌ای کوچک در مرکز نشان می‌دهد. روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویهٔ تیز و فواصل بین آن‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است. این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز را نشان می‌دهد و بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص64.]</ref>
|'''مُرگ پانچ'''
 
|نقشی شبیه عدد هفت است که یک فلش از مرکز به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.
==== پنجه پلنگ ====
|به معنی پای مرغ است که در تزیین لباس و منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد.<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص160.</ref>
نقش پنجه پلنگ متشکل از یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های L مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن نیز یک لوزی کوچک قرار دارد. درون این طرح با نقش‌های مختلفی سوزن‌دوزی می‌شود و به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود. نقش پنجه پلنگ از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته و جزء نقش‌های قدیمی در بین هنرمندان بلوچی است که با نام چلیپا یا گردونهٔ خورشید نیز شناخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص64.]</ref>
|-
 
|'''بال مُرگ'''
==== پادگورَبک ====
|نقش یک محور مرکزی با چهار لوزی روی آن و علامتی+ در پایین را نشان می‌دهد. از اطراف لوزی‌های اول زائده‌های Lمانند و از اطراف لوزی‌های دوم زائده‌های دندانه‌دار از دو طرف به‌صورت قرینه خارج شده‌اند.
نقش پادگوربک از چهار مستطیل باریک تشکیل شده که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است. این نقش که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد، ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص138.</ref>
|پرنده‌ای با بال‌های باز را نشان می‌دهد که در تزیین لباس کاربرد دارد.
 
|-
==== گوش‌گربه ====
|'''بال کبوتر'''
گوش‌گربه از نقوش قدیمی سوزن‌دوزی بلوچی است که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد. این نقش از یک لوزی با مربعی درون خود تشکیل شده است. درون مربع نیز یک لوزی قرار دارد که از تقاطع رأس‌های آن با اضلاع مربع، چهار مثلث را به‌وجود آورده است که شبیه به گوش‌های گربه هستند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>
|یک لوزی با دایره‌ای کوچک در مرکز است و روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویهٔ تیز که فواصل بین آن‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است.
 
|این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز است که این مدل دوخت بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار کاربرد دارد.
==== کانت گاومیش ====
|-
فرم کلی این نقش شبیه لوزی است که روی دو رأس بالایی و پایینی آن نقشی شبیه سر قوچ و روی دو رأس کناری آن یک لوزی طراحی شده است. فاصلهٔ بین این اشکال با زائده‌های L مانندی پر شده است. این نقش که نمادی از نیرومندی مردم بلوچ را نشان می‌دهد به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>
|'''پنجه پلنگ'''
 
|این نقش شامل یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های «L» مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن یک لوزی کوچک قرار دارد.
==== کَل سیه مار ====
|این نقش قدیمی از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته شده که به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.<sup><ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63 و 64.]</ref></sup>
نقش کل سیه مار، تکرار متوالی خطوط L روی یک خط صاف است که اثرات به‌جامانده از حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد که با زندگی عشایری مردم بلوچ ارتباط دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref>
|-
 
|'''پادگورَبک'''
==== زومک ====
|نقشی با چهار مستطیل باریک است که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است.
زومک، نقش یک لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو شکل L به‌صورت قرینه قرار دارند و بین آن‌ها نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است. فرم کلی این نقش شبیه عقربی است که دم خود را به دور بدن به‌صورت مارپیچ جمع می‌کند.<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص130.</ref>
|این نقش ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.<sup><ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص138.</ref></sup>
 
|-
==== کِنارِ پادَک ====
|'''گوش‌گربه'''
نقش کنار پادک طرح یک لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد. اطراف لوزی، خطوطی منشعب شبیه پاهای حشره به بیرون طراحی شده‌اند. سوزن‌دوزی این نقش در قسمت‌های مختلف لباس از جمله پیش‌سینه کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص66.]</ref>
|یک لوزی اصلی با مربعی درون آن و یک لوزی کوچک درون مربع که از تقاطع رأس‌های لوزی با اضلاع مربع، چهار مثلث به‌وجود آمده است.
|از نقوش قدیمی که اغلب در حاشیهٔ لباس به‌کار می‌رود.
|-
|'''کانت گاومیش'''
|یک لوزی اصلی که بر رأس‌های بالا و پایین آن نقش‌هایی شبیه سر قوچ قرار دارد. بر رأس‌های کناری، دو لوزی کوچک طراحی شده و زائده‌های Lمانند فاصلهٔ بین اشکال را پر می‌کند.
|نمادی از نیرومندی مردان بلوچ را نشان می‌دهد که به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.
|-
|'''کَل سیه مار'''
|تکرار متوالی خطوط L روی یک خط صاف.
|این نقش حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد.<sup><ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref></sup>
|-
|'''زومک'''
|نقش یک لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو زائدهٔ Lمانند به‌شکل قرینه قرار دارد که میان آن نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است.
|در قسمت‌های مختلف لباس کاربرد دارد.<sup><ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص130.</ref></sup>
|-
|'''کِنارِ پادَک'''
|طرح یک لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد که از اطراف لوزی خطوطی منشعب شبیه پای حشره به بیرون طراحی شده است.
|در قسمت‌های مختلف لباس ازجمله پیش‌سینه دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص66.]</ref>
|}


=== نقوش گیاهی ===
=== نقوش گیاهی ===
سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند:<ref>قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.</ref>
[[پرونده:بلوچ‌دوزی۱۱.jpg|جایگزین=گل هشت‌برگ استفاده شده در سوزن‌دوزی بلوچی|بندانگشتی|گل هشت‌برگ استفاده شده در سوزن‌دوزی بلوچی]]
سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند.<ref>قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.</ref>
{| class="wikitable"
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''مِرچُک'''
|نقشی طبیعت‌گرا از یک لوزی کوچک با گوشه‌های گرد است.
|اغلب در تکمیل نقش‌های دیگر به‌کار می‌رود.
|-
|'''گل چهار برگی'''
|از چهار لوزی کشیده و نزدیک به‌هم تشکیل شده است.
|از تکرار متوالی آن در حاشیهٔ لباس به‌همراه غنچه‌های گل سوزن‌دوزی می‌شود.
|-
|'''گل هشت برگی'''
|شکل کامل‌شدهٔ گل چهار برگی که از هشت لوزی کشیده و


==== مِرچُک ====
نزدیک هم تشکیل شده است.
نقش مرچک نقشی طبیعت‌گرا که از یک لوزی کوچک با گوشه‌های گرد تشکیل شده است. مرچک نوعی فلفل تند و کوچکی است که در بلوچستان از آن به‌عنوان چاشنی غذا استفاده می‌شود. این نقش بیشتر در تکمیل نقش‌های دیگر به‌کار می‌رود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص69.]</ref>
|اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
 
|-
==== گل چهار برگی ====
|'''گل لاله'''
نقش گل چهاربرگی از چهار لوزی کشیده و نزدیک هم تشکیل شده که از تکرار نقوش آن در حاشیهٔ لباس یا همراه با غنچه‌های گل، سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص69.]</ref>
|گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است.
 
|این دوخت در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور کاربرد دارد.
==== گل هشت برگی ====
|-
گل هشت برگی شکل کامل شده‌ای از گل چهاربرگی است که از هشت لوزی کشیده و نزدیک به‌هم تشکیل شده است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص69.]</ref>
|'''بورُک'''
 
|بورک، از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. در انتهای هریک از خطوط دایره‌های کوچکی دیده می‌شود.
==== گل لاله ====
|در زبان بلوچی به‌معنای شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند.
گل لاله، گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است. نقش گل لاله بیشتر در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور روی لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>
|-
 
|'''گل سرخ (گل سُهر)'''
==== بورُک ====
|نقشی که از علامت + حجیم تشکیل شده که از چهارگوشهٔ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند.
بورک در زبان بلوچی به‌معنی شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند. این نقش از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. انتهای هریک از این خط‌ها دایره‌های کوچکی قرار دارد که بیانگر طرح شکوفه است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>
|متعلق به شمال بلوچستان است.
 
|-
==== گل سرخ (گل سُهر) ====
|'''کَلَمپُرَک'''
نقش گل سرخ متعلق‌به شمال بلوچستان است. این نقش از علامت مثبت حجیم تشکیل شده که از چهارگوشهٔ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>
|نقش علامت ضربدری است که مرکز آن دایرهٔ کوچکی قرار دراد.
 
|در زبان بلوچی به‌معنای گل میخک است.
==== کَلَمپُرَک ====
|-
نقش کلمپرک از دو خط به‌صورت ضربدر تشکیل شده که در مرکز آن دایرهٔ کوچکی سوزن‌دوزی می‌شود. این نقش در زبان بلوچی به‌معنی گل میخک است و زنان بلوچ تصویر ساده‌شده‌ای از این گل را سوزن‌دوزی می‌کنند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>
|'''سَبزو'''
 
|مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار دارد.
==== سَبزو ====
|نماد بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص69 و 70.]</ref>
سبزو، مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار گرفته است. این نقش نمادی از بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص70.]</ref>
|}


=== نقوش جانوری_گیاهی ===
=== نقوش جانوری_گیاهی ===
==== هُشتِردُمَک\مَچ و پیچ ====
{| class="wikitable"
نقش هشتردمک از تکرار پی‌درپی علامت «<» به‌وجود آمده است. در زبان بلوچی هشتر به‌معنی شتر و دمک به‌معنی دم است. به‌همین دلیل در برخی مناطق این نقش را با نام دُم شتر می‌شناسند. اما در چابهار به‌دلیل این‌که ماهیگیری رونق دارد، هشتر در این منطقه نام یک ماهی است و دمک نیز دم آن است. در مناطقی از بلوچستان مانند نیک‌شهر، قصرقند و سرباز که درخت‌های نخل بیشتری دارد به این نقش، مچ و پیچ می‌گویند. این نقش جزء اصلی‌ترین نقش‌های مکمل در سوزن‌دوزی بلوچ به‌شمار می‌رود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>
|+
 
|'''نام نقش'''
==== بُته\ دِلکَش دَس مَرَس ====
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
بته، نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچهٔ گل را نشان می‌دهد. برخی از هنرمندان بلوچی نقش بته را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند و آن را با نام طاووس یا دلکش دس مرس می‌شناسند یعنی آنچه دل آن را می‌خواهد ولی دست به آن نمی‌رسد.<ref>جهاندیده، فرهنگ بلوچی-فارسی، 1396ش، ص1153.</ref>
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''هُشتِردُمَک \ مَچ و پیچ'''
|از تکرار پی‌درپی علامت «>» به‌وجود آمده است.
|از اصلی‌ترین نقش‌های مکمل بلوچی است که در برخی مناطق با نام دُم شیر و در چابهار
به‌نام ماهی معروف است. در نیک‌شهر و قصرقند و سرباز که درخت نخل بیشتری دارد، به مچ و پیچ معروف است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>
|-
|'''بُته\ دِلکَش دَس مَرَس'''
|نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچهٔ گل را نشان می‌دهد.
|هنرمندان بلوچی این نقش را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند که در بخش‌های مختلف لباس کاربرد دارد.<ref>جهاندیده، فرهنگ بلوچی-فارسی، 1396ش، ص1153.</ref>
|}


=== نقوش جمادی ===
=== نقوش جمادی ===
بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است:<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>
بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>


==== نقوش برگرفته از زیورآلات ====
==== نقوش برگرفته از زیورآلات ====
===== چُلومُک =====
{| class="wikitable"
چلومک در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. زنان بلوچ اهمیت زیادی به زیورآلات می‌دهند. از این رو نشانه‌هایی از این علاقه‌مندی را در سوزن‌دوزی‌های خود به‌تصویر می‌کشند. این نقش از یک مربع کوچک در مرکز تشکیل شده که روی هریک از اضلاع آن نقشی شبیه عدد هفت دوخته شده است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.]</ref>
|+
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''چُلومُک'''
|نقشی بایک مربع کوچک در مرکز است که روی هریک از اضلاع آن نقشی شبیه عدد هفت دوخته می‌شود.
|در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. چراکه زنان این منطقه به زیورآلات اهمیت زیادی می‌دهند و نشانه‌هایی از آن را در سوزن‌دوزی به‌کار می‌گیرند.
|-
|'''گِروهِل'''
|نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد.
|این نقش به‌صورت مشبک و با الهام از زیورآلات زنان سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.]</ref>
|}


===== گِروهِل =====
==== نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیا مصرفی زندگی ====
گروهل، نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن با یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.]</ref>
{| class="wikitable"
 
|'''نام نقش'''
==== نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی ====
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
===== جالَر\پت =====
|'''کاربرد و ویژگی'''
نقش جالر شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دوخط افقی محصور شده‌اند. این نقش یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای حفاظت از دام است. در شمال بلوچستان این نقش را با نام پت می‌شناسند. این نقش در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص74.]</ref>
|-
 
|'''جالَر\پت'''
===== کَش\چکن =====
|شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دو خط افقی محصور شده‌اند.
نقش کش خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته شده است. این نقش قدیمی یادآور حصارهای چوبی است که به دو صورت کش یک سر (دوخت‌های موازی روی یک خط افق) و دو سر (قرارگیری دوخت‌های موازی بین دو خط موازی دیگر) دوخته می‌شود و در منطقهٔ ایرانشهر و چابهار آن را به‌کار می‌برند. این نقش با اندکی تفاوت در شمال بلوچستان به چکن معروف است و تنها تفاوت آن با کش دوخت زنجیره در میان دوخت‌های افقی است که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص74.]</ref>
|در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد، یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای محافظت از دام است.
 
|-
===== شیرازه =====
|'''کَش\چکن'''
شیرازه، نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک به‌هم است که برخلاف جالر در قسمت بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص74.]</ref>
|خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته می‌شود. در نقش چکن این خطوط به‌صورت زنجیره دیده می‌شود.
 
|نقش قدیمی که در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد و یادآور حصارهای چوبی است.
===== دارُک =====
|-
نقش دارک نشان‌دهندهٔ حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است. این خطوط با فاصلهٔ بیشتری نسبت به سایر نقوش دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>
|'''شیرازه'''
 
|نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک‌به‌هم که در بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.
===== مِحراب تِک =====
|اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
محراب تک، نقش مثلث مشبکی را نشان می‌دهد که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است. این نقش شباهت بسیاری به محراب دارد و به‌همین دلیل به‌این نام خوانده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>
|-
 
|'''دارُک'''
===== کوچکُک =====
|نقشی شبیه جالر و شیرازه که خطوط با فاصلهٔ بیشتری نسبت به‌هم قرار دارند.
نقش کوچکک از چهار لوزی تشکیل شده که به لوزی کوچک‌تر در مرکز متصل هستند. این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره می‌کند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>
|نشان‌دهندهٔ حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است که در حاشیهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
 
|-
===== کلاهی چَگَن \ زه =====
|'''مِحراب تِک'''
نقش کلاهی چگن، دوخت زنجیره‌ای باریک است که در قسمت حاشیه یا کادربندی نقوش دوخته می‌شود. در منطقهٔ مکران به این دوخت زه‌دوزی می‌گویند و به‌معنی جایی است که آب چشمه از آن جاری می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص75.]</ref>
|نقش مثلث مشبکی است که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است.
 
|شبیه محراب است که در قسمت‌های مختلف لباس به‌کار می‌رود.
===== پیکان =====
|-
نقش پیکان نماد قدرت و جنگاوری است که از یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن تشکیل می‌شود. از تکرار این نقش به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص75 و 76.]</ref>
|'''کوچکُک'''
 
|نقشی با چهار لوزی به به لوزی کوچکتر مرکزی متصل است.
===== لَندِروک، درنجوک =====
|این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به‌فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره دارد.
لندروک نقشی شبیه علامت W است که روی زاویهٔ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد. در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که این طرح به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان (ایرندگان) به درنجوک معروف است. درنجوک به‌معنی مشک برای نگهداری آب است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص76.]</ref>
|-
 
|'''کلاهی چَگَن \ زه'''
===== لُنجوک =====
|دوخت متوالی از زنجیرهٔ باریک است.
لنجوک نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص76.]</ref>
|در حاشیهٔ لباس و کادربندی نقوش کاربرد دارد و به‌معنی جایی است که آب چشم از آن جاری می‌شود.
 
|-
===== هَشاس \ بُن‌تاس =====
|'''پیکان'''
فرم کلی نقش هشاس، یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز با فاصله‌ای کم دوخته می‌شود. دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیهٔ لباس کاربرد دارد. این نقش با نام بن‌تاس نیز شناخته می‌شود. بن‌تاس ظرفی است که درگذشته از آن برای آبیاری در کشاورزی استفاده می‌شده است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص76 و 77.]</ref>
|نقش یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن است.
 
|نماد قدرت و جنگاوری است که از تکرار آن به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.
===== مقراضک (مگرازک) =====
|-
مقراضک شکلی شبیه قیچی با دهنهٔ باز است که از تکرار متوالی آن درحاشیهٔ لباس استفاده می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص77.]</ref>
|'''لَندِروک، درنجوک'''
 
|نقشی شبیه علامت W است که روی زاویهٔ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد.
===== بَتَنوک =====
|در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان به درنجوک معروف است.
نقش بتنوک از پنج مربع کوچک تشکیل شده که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند. این نقش بیشتر در سراوان دوخته می‌شود و از آن جهت که شبیه دکمه‌هایی است که به‌دنبال هم تکرار شده‌اند، به این نام معروف است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص77.]</ref>
|-
 
|'''لُنجوک'''
== مواد و ابزار در سوزن‌دوزی بلوچ ==
|نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.
ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس کتان، ابریشم و زربافت است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های ابریشم مصنوعی و کامواهای ظریف جایگزین الیاف طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>
|در قسمت پیش‌سینهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
 
|-
== شیوه‌های دوخت<ref group="دیدگاه">بیشتر به کاربرد نزدیک است. با مطلبی که قبلاً به عنوان کاربرد نزدیک بود، تجمیع شود.</ref> ==
|'''هَشاس\بُن‌تاس'''
از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، آینه‌دوزی و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref>
|نقش یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز بافاصله‌ای کم دوخته می‌شود.
 
|دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
== میراث سوزن‌دوزی بلوچ از اصالت تا اشتغال<ref group="دیدگاه">این عنوان مناسب ویکی نیست.
|-
 
|'''مقراضک (مگرازک)'''
مطالب این بخش و دو بخش بعدی در دو محور است:
|نقشی شبیه قیچی با دهانهٔ باز است.
 
|از تکرار متوالی آن در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.
# ریشه تاریخی در میان زنان بلوچ و امتداد آن که پایتخت و یونسکو است.
|-
# آثار /کارکرد اقتصادی
|'''بَتَنوک'''
لطفاً این مطالب را در ذیل این دو بحث با عنوان مناسبی تنظیم کنید.</ref> ==
|نقشی با پنج مربع کوچک است که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند.
زنان بلوچ، ریشه‌های این هنر اصیل را از مادران و مادربزرگان خود به ارث برده‌اند. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش‌های سنتی در خانه‌داری و یاری رساندن به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مهارت‌های چندگانه‌ای چون بلوچی‌دوزی (شامل سوزن‌دوزی، سکه‌دوزی)، گلیم و قالی‌بافی و حصیربافی را نیز زنده نگه داشته‌اند.<ref group="دیدگاه">ادبیات مناسب ویکی نیست. متن را بازنویسی کنید.</ref><ref group="دیدگاه">مطلب بعدی مستقیماً به بلوچ دوزی مربوط نیست در مقاله صنایع دستی به آن پرداخته خواهد شد. اگر مطلب مستقیماً ناظر به این هنر است حفظ شود. که البته در بند بعدی به خوبی آمده است.</ref>امروزه، صنایع دستی فراتر از زیبایی و کاربرد، به یک بستر قوی برای اشتغال‌زایی و کارآفرینی تبدیل شده‌اند؛ به‌طوری که تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>
|این نقش در منطقهٔ سراوان رایج است و اغلب در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص77-74.]</ref>
 
|}
== ایرانشهر؛ پایتخت ملی سوزن‌دوزی ایران با مهر جهانی یونسکو<ref group="دیدگاه">این عنوان مناسب ویکی نیست.
 
مثلاً پایتخب بلوچ‌دوزی/سوزن٬دوزی ایران</ref> ==
بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد اما ایرانشهر به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت یونسکو را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85940314/سوزن-دوزی-زنان-سیستان-و-بلوچستان-از-میراث-مادری-تا-برند-جهانی «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).]</ref>


مهتاب نوروزی از چهره‌های سرشناس سوزن‌دوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>
== مواد و ابزار در سوزن‌دوزی بلوچی ==
ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[زربافت]] است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های [[ابریشم مصنوعی]] و [[کاموا]]های ظریف جایگزین [[الیاف]] طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>


== پیشنهادات لازم جهت افزایش اشتغال‌زایی ==
== کارکرد اقتصادی ==
به‌منظور افزایش میزان اشتغال‌زایی زنان بلوچ در حوزه سوزن‌دوزی و تقویت اقتصاد منطقه، می‌توان<ref group="دیدگاه">«میتوان» تعبیر مناسب ویکی نیست/ بگویید راهکارهایی ارائه شده است …</ref> مجموعه‌ای از راهکارهای مؤثر را اجرا کرد؛ از جمله:
[[پرونده:بلوچ‌دوزی۳.png|جایگزین=زن بلوچ در حال بلوچی‌دوزی|بندانگشتی|زن بلوچ در حال بلوچی‌دوزی]]
هنر سوزن‌دوزی بلوچ، که به عنوان بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، میراثی فرهنگی است که ریشه‌های عمیق آن توسط زنان بلوچ سینه‌به‌سینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به [[ارث]] رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش در [[خانه‌داری]] و یاری‌رسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده نگه داشتن مهارت‌های چندگانه‌ای از جمله سوزن‌دوزی‌های پیچیده، [[سکه‌دوزی]]، [[گلیم]] و [[قالی‌بافی]] و [[حصیربافی]] را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>


اختصاص حقوق ثابت به سوزن‌دوزان فعال و تضمین خرید محصولات آنان با قیمت منصفانه، برگزاری دوره‌های آموزشی با محوریت بازاریابی اینترنتی، برپایی نمایشگاه‌های متعدد در شهرهای گوناگون، و حمایت از سوزن‌دوزان توانمند برای حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی، همراه با تأمین هزینه‌های سفر و اسکان توسط نهادهای مسئول.
== ایرانشهر؛ پایتخت بلوچ‌دوزی ==
بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد، اما [[ایرانشهر]] به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت [[یونسکو]] را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85940314/سوزن-دوزی-زنان-سیستان-و-بلوچستان-از-میراث-مادری-تا-برند-جهانی «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).]</ref>


همچنین ایجاد بازارچه‌های دائمی صنایع‌دستی در شهرهای استان و واگذاری غرفه‌های فروش به هنرمندان برجسته، برگزاری کلاس‌های آموزشی در زمینه طراحی نوآورانه و توسعه تنوع محصولات از نظر کاربرد، بسته‌بندی و شیوه‌های بازاریابی، در کنار نظارت مؤثر دولت بر بازار صنایع‌دستی و تمرکز ویژه بر صادرات این محصولات، می‌تواند نقش چشمگیری در رونق اقتصادی و اشتغال پایدار زنان بلوچ ایفا کند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_90070.html آویشی و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، 1402ش، ص77 و 78.]</ref><ref group="دیدگاه">این موارد را فهرستی بیاورید</ref>
[[مهتاب نوروزی]] از چهره‌های سرشناس سوزن‌دوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش.
* آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش.
* آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش.
* آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش.
* «اشتغال‌زایی بیش از ۵۰۰ بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «اشتغال‌زایی بیش از ۵۰۰ بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
* بخش‌کشاورز، رسول، قبل گنج و بلوچی زبان گالوار: ۶۲۴۳ ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، ۱۳۹۳ش.
* جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی-فارسی، ۱۳۹۶ش، تهران، معین.
* جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی-فارسی، ۱۳۹۶ش، تهران، معین.
* خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنانهٔ هنر اسلامی، شمارهٔ ۸، ۱۳۸۷ش.
* خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنامهٔ هنر اسلامی، شمارهٔ ۸، ۱۳۸۷ش.
* دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، ۱۳۸۵ش.
* دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، شماره۱۷، ۱۳۸۵ش.
* رنج‌دوست، شبنم، تاریخ لباس ایران، تهران، جمال‌هنر، ۱۳۸۷ش.
* رنج‌دوست، شبنم، تاریخ لباس ایران، تهران، جمال‌هنر، ۱۳۸۷ش.
* ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، تهران، کریم کاویانی‌پویا، ۱۳۹۶ش.
* ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، زاهدان، کریم کاویانی‌پویا، ۱۳۹۶ش.
* «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
* صادقی، حکیمه، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ هنر دانشگاه الزهرا (س)، شهریور ۱۳۹۴ش.
* صادقی، حکیمه، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ هنر دانشگاه الزهرا (س)، شهریور ۱۳۹۴ش.
* قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، ۱۳۹۲ش.
* قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۹۲ش.
* کشاورز، بخش‌رسول، بتل گنج و بلوچی‌زبان گالوار: ۶۲۴۳ ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، ۱۳۹۳ش.
* کشاورز، گلناز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، دو فصلنامهٔ علمی رجشمار، شماره۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
* کشاورز، گلناز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، دو فصلنامهٔ علمی رجشمار، شماره۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
* کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونهٔ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریهٔ علمی وزارت علوم، شماره۷۹، ۱۳۹۸ش.
* کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونهٔ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریهٔ علمی وزارت علوم، شماره ۷۹، ۱۳۹۸ش.
* مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.
* مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، «بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان»، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.
* محمودخواه، مریم، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
* محمودخواه، مریم، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
* محمودزهی، موسی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش.
* محمودزهی، موسی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش.
* یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش.
* یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۸ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۵۸

سوزن دوزی بلوچی-مدل پرکار
سوزن دوزی بلوچی-مدل پرکار

سوزن‌دوزی بلوچی؛ مجموعه‌ای از انواع نقوش ویژه قوم بلوچ در سوزن‌دوزی.

سوزن‌دوزی بلوچی که بلوچ‌دوزی نیز گفته می‌شود، هنری اصیل و باستانی است که در ادوار ایلخانی، تیموری و صفوی به بلوغ هنری رسید. امروزه گسترهٔ این هنر از مرزهای ایران فراتر رفته و علاوه بر استان‌های خراسان، کرمان و هرمزگان، در بخش‌هایی از کشورهای پاکستان، افغانستان و هندوستان نیز رواج دارد. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، سجاده و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.

تعریف بلوچ‌دوزی

سوزن‌دوزی بلوچی که در زبان بلوچی سُوچِندوزی یا سیچِن‌دوزی گفته می‌شود و با نام‌های بلوچ‌دوزی و بلوچی‌دوزی نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از انواع خاص سوزن‌دوزی است که توسط زنان بلوچ و با الهام از طبیعت، باورها، آرزوها و تخیلات‌شان خلق می‌شود. این هنر اصیل که ریشه در تاروپود زندگی عشایری دارد از صنایع دستی رایج در استان سیستان و بلوچستان است.[۱] این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش مصرف انرژی و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات سوزن‌دوزی به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.[۲]

تاریخچه

آثار کشف‌شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.[۳] اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از اسلام برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به دوران مادها اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در دورهٔ مغول گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید ابریشم یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش کرم ابریشم در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.[۴]

گسترهٔ جغرافیایی

سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌ فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.[۵] امروزه مهم‌ترین مراکز سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و زاهدان است.[۶] مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.[۷]

کاربرد بلوچی‌دوزی

بلوچ‌دوزی روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند.[۸] از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، آیینه‌دوزی و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.[۹]

زی آستین لباس بلوچی گل انار
زی آستین لباس بلوچی گل انار

شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی، سوزن‌دوزی می‌شود.[۱۰] از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون پرده، کوسن، سجاده، سفره‌ عقد و موارد شبیه آن استفاده می‌شود.[۱۱]

تقسیم‌بندی سوزن‌دوزی بلوچی

سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود.[۱۲] در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:[۱۳]

نوع سوزن‌دوزی توضیحات کاربردها و ویژگی‌ها
کاربردی جزء اصلی لباس زنان بلوچ، به‌کار رفته در لبه آستین و سرپاچه شلوار. برای افزایش دوام و جلوگیری از ساییده شدن؛ نقش حفاظتی و عملی.
تزئینی اغلب در میان زنان شهرنشین با وضعیت مالی خوب مشاهده می‌شود. مانند قبای بلوچی، پرده و پشتی سوزن‌دوزی‌شده؛ تمرکز بر زیبایی و زینت.
تولیدی یا سفارشی با گسترش شهرنشینی و تقاضای قومیت‌های داخلی و خارجی رونق یافته است. نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.[۱۴]

انواع نقوش سوزن‌دوزی

بلوچ‌دوزی حدود ۷۰ نقش‌مایه دارد که براساس هنرهای سنتی ایران طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند.[۱۵] این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که از طبیعت منطقه الهام گرفته و واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:[۱۶]

نقوش انسانی

نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند.[۱۷]

نام نقش توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش کاربرد و ویژگی
تِلِنگَک نقش یک لوزی با دو خط مورب که با فاصلهٔ کوتاه و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر متصل شده‌اند. حاشیهٔ لباس و مرزبندی میان دو نقش مختلف.
دَحتوک دَس بِ سَر نقشی با سه لوزی در مرکز که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار می‌شوند و به‌همراه دوزائدهٔ Lمانند به‌صورت قرینه در دو طرف نقش. اغلب در حاشیهٔ لباس.[۱۸]
سَروک نقشی با یک محور مرکزی و دو زائدهٔ Lشکل به‌صورت قرینه در دو طرف آن.[۱۹] به‌صورت متوالی و در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس.
عاشق‌ومعشوق نقش یک چندضلعی با حالت کلی فرم بدن انسان. اغلب در حاشیهٔ لباس.
گورچَم از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود آمده که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار دارد. یادآور چشم‌های باز و بسته است و به‌صورت نوار برای جدا کردن نقش‌ها در لباس و اطراف آینه برای تزیین کاربرد دارد.[۲۰]
قلب نقش یک لوزی در مرکز با چهار قلب در اطراف آن. یادآور عبارت «دل پیام‌آور دل است» می‌باشد که اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.[۲۱]

نقوش جانوری

نقوش جانوری به دو دستهٔ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقهٔ بلوچستان قرار دارد.[۲۲]

نام نقش توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش کاربرد و ویژگی
بز نقشی واقع‌گرایانه از بز است. در تزیین وسایل خانه، کوسن، پرده و تزیین لباس کاربرد دارد.
پروانه نقشی جدید و واقع‌گرایانه از پروانه و به دور از فضاهای هندسی است. به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس تزیین می‌شود.
مُرگءُچورگ نقش یک لوزی در مرکز با چهار لوزی کوچک‌تر در چهار رأس آن. درون لوزی‌ها علامت ضربدر طراحی شده و روی هریک از رأس‌های لوزی‌های کوچک‌تر مثلث‌های کوچکی دیده می‌شود. به‌معنی مرغ و جوجه است که در تزیین لباس کاربرد دارد.[۲۳]
مُرگ پانچ نقشی شبیه عدد هفت است که یک فلش از مرکز به‌سمت بالا طراحی شده و پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد. به معنی پای مرغ است که در تزیین لباس و منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد.[۲۴]
بال مُرگ نقش یک محور مرکزی با چهار لوزی روی آن و علامتی+ در پایین را نشان می‌دهد. از اطراف لوزی‌های اول زائده‌های Lمانند و از اطراف لوزی‌های دوم زائده‌های دندانه‌دار از دو طرف به‌صورت قرینه خارج شده‌اند. پرنده‌ای با بال‌های باز را نشان می‌دهد که در تزیین لباس کاربرد دارد.
بال کبوتر یک لوزی با دایره‌ای کوچک در مرکز است و روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه زاویهٔ تیز که فواصل بین آن‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است. این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز است که این مدل دوخت بیشتر در مناطق لاشار، نیک‌شهر و چابهار کاربرد دارد.
پنجه پلنگ این نقش شامل یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های «L» مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های آن یک لوزی کوچک قرار دارد. این نقش قدیمی از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته شده که به‌صورت یک گل کامل یا نیمه در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.[۲۵]
پادگورَبک نقشی با چهار مستطیل باریک است که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود آورده است. این نقش ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد که بیشتر در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.[۲۶]
گوش‌گربه یک لوزی اصلی با مربعی درون آن و یک لوزی کوچک درون مربع که از تقاطع رأس‌های لوزی با اضلاع مربع، چهار مثلث به‌وجود آمده است. از نقوش قدیمی که اغلب در حاشیهٔ لباس به‌کار می‌رود.
کانت گاومیش یک لوزی اصلی که بر رأس‌های بالا و پایین آن نقش‌هایی شبیه سر قوچ قرار دارد. بر رأس‌های کناری، دو لوزی کوچک طراحی شده و زائده‌های Lمانند فاصلهٔ بین اشکال را پر می‌کند. نمادی از نیرومندی مردان بلوچ را نشان می‌دهد که به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد دارد.
کَل سیه مار تکرار متوالی خطوط L روی یک خط صاف. این نقش حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد.[۲۷]
زومک نقش یک لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو زائدهٔ Lمانند به‌شکل قرینه قرار دارد که میان آن نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است. در قسمت‌های مختلف لباس کاربرد دارد.[۲۸]
کِنارِ پادَک طرح یک لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد که از اطراف لوزی خطوطی منشعب شبیه پای حشره به بیرون طراحی شده است. در قسمت‌های مختلف لباس ازجمله پیش‌سینه دوخته می‌شود.[۲۹]

نقوش گیاهی

گل هشت‌برگ استفاده شده در سوزن‌دوزی بلوچی
گل هشت‌برگ استفاده شده در سوزن‌دوزی بلوچی

سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند.[۳۰]

نام نقش توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش کاربرد و ویژگی
مِرچُک نقشی طبیعت‌گرا از یک لوزی کوچک با گوشه‌های گرد است. اغلب در تکمیل نقش‌های دیگر به‌کار می‌رود.
گل چهار برگی از چهار لوزی کشیده و نزدیک به‌هم تشکیل شده است. از تکرار متوالی آن در حاشیهٔ لباس به‌همراه غنچه‌های گل سوزن‌دوزی می‌شود.
گل هشت برگی شکل کامل‌شدهٔ گل چهار برگی که از هشت لوزی کشیده و

نزدیک هم تشکیل شده است.

اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
گل لاله گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است. این دوخت در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور کاربرد دارد.
بورُک بورک، از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند. در انتهای هریک از خطوط دایره‌های کوچکی دیده می‌شود. در زبان بلوچی به‌معنای شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند.
گل سرخ (گل سُهر) نقشی که از علامت + حجیم تشکیل شده که از چهارگوشهٔ آن مثلث‌هایی به‌داخل برگشته‌اند. متعلق به شمال بلوچستان است.
کَلَمپُرَک نقش علامت ضربدری است که مرکز آن دایرهٔ کوچکی قرار دراد. در زبان بلوچی به‌معنای گل میخک است.
سَبزو مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی کوچکی قرار دارد. نماد بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.[۳۱]

نقوش جانوری_گیاهی

نام نقش توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش کاربرد و ویژگی
هُشتِردُمَک \ مَچ و پیچ از تکرار پی‌درپی علامت «>» به‌وجود آمده است. از اصلی‌ترین نقش‌های مکمل بلوچی است که در برخی مناطق با نام دُم شیر و در چابهار

به‌نام ماهی معروف است. در نیک‌شهر و قصرقند و سرباز که درخت نخل بیشتری دارد، به مچ و پیچ معروف است.[۳۲]

بُته\ دِلکَش دَس مَرَس نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچهٔ گل را نشان می‌دهد. هنرمندان بلوچی این نقش را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند که در بخش‌های مختلف لباس کاربرد دارد.[۳۳]

نقوش جمادی

بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است.[۳۴]

نقوش برگرفته از زیورآلات

نام نقش توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش کاربرد و ویژگی
چُلومُک نقشی بایک مربع کوچک در مرکز است که روی هریک از اضلاع آن نقشی شبیه عدد هفت دوخته می‌شود. در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. چراکه زنان این منطقه به زیورآلات اهمیت زیادی می‌دهند و نشانه‌هایی از آن را در سوزن‌دوزی به‌کار می‌گیرند.
گِروهِل نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد. این نقش به‌صورت مشبک و با الهام از زیورآلات زنان سوزن‌دوزی می‌شود.[۳۵]

نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیا مصرفی زندگی

نام نقش توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش کاربرد و ویژگی
جالَر\پت شامل خطوط عمودی و فشرده‌ای است که بین دو خط افقی محصور شده‌اند. در رنگ‌های مختلف در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد، یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای محافظت از دام است.
کَش\چکن خطی باریک است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته می‌شود. در نقش چکن این خطوط به‌صورت زنجیره دیده می‌شود. نقش قدیمی که در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد و یادآور حصارهای چوبی است.
شیرازه نقشی شبیه جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک‌به‌هم که در بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود. اغلب در حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
دارُک نقشی شبیه جالر و شیرازه که خطوط با فاصلهٔ بیشتری نسبت به‌هم قرار دارند. نشان‌دهندهٔ حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است که در حاشیهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
مِحراب تِک نقش مثلث مشبکی است که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است. شبیه محراب است که در قسمت‌های مختلف لباس به‌کار می‌رود.
کوچکُک نقشی با چهار لوزی به به لوزی کوچکتر مرکزی متصل است. این نقش در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به‌فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره دارد.
کلاهی چَگَن \ زه دوخت متوالی از زنجیرهٔ باریک است. در حاشیهٔ لباس و کادربندی نقوش کاربرد دارد و به‌معنی جایی است که آب چشم از آن جاری می‌شود.
پیکان نقش یک خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن است. نماد قدرت و جنگاوری است که از تکرار آن به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده می‌شود.
لَندِروک، درنجوک نقشی شبیه علامت W است که روی زاویهٔ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد. در جنوب بلوچستان به‌علت شباهتی که به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان به درنجوک معروف است.
لُنجوک نقشی با خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند. در قسمت پیش‌سینهٔ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
هَشاس\بُن‌تاس نقش یک لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز بافاصله‌ای کم دوخته می‌شود. دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیهٔ لباس کاربرد دارد.
مقراضک (مگرازک) نقشی شبیه قیچی با دهانهٔ باز است. از تکرار متوالی آن در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.
بَتَنوک نقشی با پنج مربع کوچک است که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند. این نقش در منطقهٔ سراوان رایج است و اغلب در حاشیهٔ لباس دوخته می‌شود.[۳۶]

مواد و ابزار در سوزن‌دوزی بلوچی

ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند.[۳۷] عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس کتان، ابریشم و زربافت است.[۳۸] درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های ابریشم مصنوعی و کامواهای ظریف جایگزین الیاف طبیعی شدند.[۳۹] رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.[۴۰]

کارکرد اقتصادی

زن بلوچ در حال بلوچی‌دوزی
زن بلوچ در حال بلوچی‌دوزی

هنر سوزن‌دوزی بلوچ، که به عنوان بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، میراثی فرهنگی است که ریشه‌های عمیق آن توسط زنان بلوچ سینه‌به‌سینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به ارث رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش در خانه‌داری و یاری‌رسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده نگه داشتن مهارت‌های چندگانه‌ای از جمله سوزن‌دوزی‌های پیچیده، سکه‌دوزی، گلیم و قالی‌بافی و حصیربافی را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.[۴۱]

ایرانشهر؛ پایتخت بلوچ‌دوزی

بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد، اما ایرانشهر به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.[۴۲] امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت یونسکو را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.[۴۳]

مهتاب نوروزی از چهره‌های سرشناس سوزن‌دوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.[۴۴]

پانویس

  1. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.
  2. ↑ محمودخواه، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.
  3. ↑ خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.
  4. ↑ کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.
  5. ↑ کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.
  6. ↑ یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.
  7. ↑ رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.
  8. ↑ ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.
  9. ↑ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.
  10. ↑ انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.
  11. ↑ محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.
  12. ↑ محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.
  13. ↑ انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.
  14. ↑ صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص31 و 32.
  15. ↑ رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.
  16. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.
  17. ↑ مبارکی و مبارکی، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، 1395ش، ص4.
  18. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.
  19. ↑ کشاورز و جوادی، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، 1398ش، ص12.
  20. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.
  21. ↑ کشاورز، بتل گنج و بلوچی زبان گالوار: 6243 ضرب‌المثل بلوچی، 1393ش، ص400.
  22. ↑ کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص129.
  23. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.
  24. ↑ آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص160.
  25. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63 و 64.
  26. ↑ ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص138.
  27. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.
  28. ↑ آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص130.
  29. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص66.
  30. ↑ قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.
  31. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص69 و 70.
  32. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.
  33. ↑ جهاندیده، فرهنگ بلوچی-فارسی، 1396ش، ص1153.
  34. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.
  35. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.
  36. ↑ میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص77-74.
  37. ↑ صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.
  38. ↑ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.
  39. ↑ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.
  40. ↑ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.
  41. ↑ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.
  42. ↑ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.
  43. ↑ «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).
  44. ↑ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.

منابع

  • آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش.
  • آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش.
  • «اشتغال‌زایی بیش از ۵۰۰ بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
  • جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی-فارسی، ۱۳۹۶ش، تهران، معین.
  • خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنامهٔ هنر اسلامی، شمارهٔ ۸، ۱۳۸۷ش.
  • دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، شماره۱۷، ۱۳۸۵ش.
  • رنج‌دوست، شبنم، تاریخ لباس ایران، تهران، جمال‌هنر، ۱۳۸۷ش.
  • ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، زاهدان، کریم کاویانی‌پویا، ۱۳۹۶ش.
  • «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • صادقی، حکیمه، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ هنر دانشگاه الزهرا (س)، شهریور ۱۳۹۴ش.
  • قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، شمارهٔ ۲۷، ۱۳۹۲ش.
  • کشاورز، بخش‌رسول، بتل گنج و بلوچی‌زبان گالوار: ۶۲۴۳ ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، ۱۳۹۳ش.
  • کشاورز، گلناز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، دو فصلنامهٔ علمی رجشمار، شماره۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
  • کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونهٔ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریهٔ علمی وزارت علوم، شماره ۷۹، ۱۳۹۸ش.
  • مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، «بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان»، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.
  • محمودخواه، مریم، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
  • محمودزهی، موسی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش.
  • یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=سوزن‌دوزی_بلوچی&oldid=48910»