شریف عظیمی (بحث | مشارکتها) |
شریف عظیمی (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
== جایگاه شرم درفرهنگمادی == | == جایگاه شرم درفرهنگمادی == | ||
به دلیل بیاهمیت بودن نقش ایمان در فرهنگ مادی، برخی از متفکران غربی بهدیدۀ منفی نسبت بهشرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان دانسته و با نکوهش آن، دیگران را به دوری از شرم سفارش میکنند.<ref>ميدلتون موز، ''روانشناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref> چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال خود میداند.<ref>مونتسکیو، روح القوانین، ترجمه علی اکبر مهتدی، 1339ش، ص440.</ref> بدینسان، شرم نه تنها در فرهنگ مادی بیارزرش بهشمار میآید؛ بلکه بیشرمی در سبک زندگی مادی، نوعی کمال بهحساب میآید.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادهای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> | به دلیل بیاهمیت بودن نقش ایمان در فرهنگ مادی، برخی از متفکران غربی بهدیدۀ منفی نسبت بهشرم نگریسته و آن را حالت انفعالي و ناشي از ضعف انسان دانسته و با نکوهش آن، دیگران را به دوری از شرم سفارش میکنند.<ref>ميدلتون موز، ''روانشناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref> چنانچه مونتسکیو شرم را خجلتی ناشی از نقص و عدم کمال خود میداند.<ref>مونتسکیو، روح القوانین، ترجمه علی اکبر مهتدی، 1339ش، ص440.</ref> بدینسان، شرم نه تنها در فرهنگ مادی بیارزرش بهشمار میآید؛ بلکه بیشرمی در سبک زندگی مادی، نوعی کمال بهحساب میآید.<ref>[https://lib.eshia.ir/10208/1/100 مصباح یزدی، سجادهای سلوک، 1390ش، ج1، ص100.]</ref> | ||
== شرم اخلاقی و شرم حقوقی == | |||
شرم را از جهت ارتباط آن با رفتارهای ناشایست اخلاقی یا رفتار های مجرمانه، می توان به شرم اخلاقی و شرم حقوقی دسته بندی کرد که این دو مفهوم در چند مورد باهم تفاوت دارند: | |||
# از نظر زمان شرمساری: زمان بروز شرم حقوقی، بعد از ارتکاب رفتار مجرمانه است؛ اما شرم اخلاقی، هم پیش از عمل غیر اخلاقی و هم پس از آن ظاهر میشود. | |||
# از نظر مطلوبیت شرم: از میان دو نوع شرم بدنام کننده و بازپذیرنده، برخی از جرم شناسان، فقط شرم بازپذیرنده را مطلوب و شرم بدنام کننده را مطرود می دانند؛ اما از نظر آموزه های اخلاقی، هرکدام از دو نوع شرم اعم از بدنام کننده و باز پذیرنده به دلیل پیامدهای مؤثر آن در جای خود مفید اند و چه بسا شرم بدنام کننده، تأثیری بهتر در پیشگیری خصوصی افراد از ارتکاب رفتارهای ناشایست دارد. | |||
# از جهت مخاطبین شرم: مخاطب مستقیم شرم در جرم شناسی، تنها بزهکاران است؛ اما مخاطب شرم و جنبۀ اصلاحی آن در آموزه های اسلامی، گسترده بوده و تمام افراد جامعه اعم از بزهکاران و غیر آنان را شامل می شود. | |||
# از جهت ناظران عمل شرم آور: در شرم حقوقی، ناظران سرزنش کننده، تنها افراد جامعه و وجدان اخلاقی افراد بزهکار است اما در آموزه های اخلاقی، خدا، ملائکه و اولیاء نیز از ناظران به شمار می آیند. | |||
# از نظر قلمرو شرم: در شرم حقوقی، انسان تنها از ارتکاب رفتار بزهکارانۀ خود شرمسار می شود؛ اما بنا بر آموزه های اخلاقی، آدمی باید از هر نوع اعمال ناشایست شرم کند؛ حتی اگر گناه نباشد و بدین جهت، دامنۀ شرم اخلاقی وسیع تر است.<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ش3، ص132-133]</ref> | |||
== نسبت مفهومی شرم وحیا == | == نسبت مفهومی شرم وحیا == | ||
| خط ۲۶: | خط ۳۵: | ||
</ref> | </ref> | ||
# بهلحاظ ریشۀ روانشناختی: در حدیثی از پیامبراسلام، حیا بهحیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است<ref>صدوق، الخصال،1403ق، ج1، ص55.</ref> که حیای قوت بهاقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص86.</ref> اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است.<ref>متقی هندی، کنزالعمّال فی سنن الاقوال و الافعال، 1397ق، ج16، ص204.</ref> بدینجهت هرگاه شرم از ضعف ناشی شود، دارای وجه منفی خواهد بود که آن را کمرویی نامیده اند.<ref>پسندیده، غنچه های شرم، 1391ش، ص 84-86.</ref> | # بهلحاظ ریشۀ روانشناختی: در حدیثی از پیامبراسلام، حیا بهحیای قوت و حیای ضعف تقسیم شده است<ref>صدوق، الخصال،1403ق، ج1، ص55.</ref> که حیای قوت بهاقتضای ایمان بوده و مورد تأیید دین است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص86.</ref> اما ضعف، آفت حیا شمرده شده است.<ref>متقی هندی، کنزالعمّال فی سنن الاقوال و الافعال، 1397ق، ج16، ص204.</ref> بدینجهت هرگاه شرم از ضعف ناشی شود، دارای وجه منفی خواهد بود که آن را کمرویی نامیده اند.<ref>پسندیده، غنچه های شرم، 1391ش، ص 84-86.</ref> | ||
== نسبت شرم و گناه == | |||
شرم و گناه، از جمله هیجانات خود آگاه اخلاقی اند که در رابطه با امر اخلاقی تعریف شده و در مواجهه با موقعیت ها و تنگناهای اخلاقی بر انگیخته می شوند. انسان پس از یک خطای اخلاقی یا بروز یک رفتار ناشایست، رفتار خود را بد ادراک کرده و با احساس بی کفایتی، بد بدون و حس حقارت در برابر دیگران احساس شرم و گناه کرده و در صدد جبران و کم کردن خسارت های ایجاد شده بر می آید. شرم و گناه به رغم قرابت مفهومی؛ اما در مواردی باهم تفاوت دارند: | |||
# به لحاظ توجه به خود فرد یا عملکرد او: در شرم، تمرکز بر خود انسان؛ اما در گناه، تمرکز بر رفتار ناشایست است، به گونۀ که انسان شرمسار، نظر به شخصیت خود، احساس شرم می کند؛ اما انسان گناهکار با توجه به رفتار معصیت آمیز خود، احساس گناه می کند. | |||
# به لحاظ خصوصی و عمومی بودن عمل ناشایست: انسان در خطای افشا شده، احساس شرم و در خطایی که افشا نشده باشد، احساس گناه می کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/366100/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 جوکار، بهرام و کمالی، فاطمه، «بررسی رابطۀ معنویت واحساس شرم و گناه»، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، شماره 14، سال پنجم، بهار 1394ش. ص5-6].</ref> | |||
== مؤلفه های شرم == | == مؤلفه های شرم == | ||
از آنجا که در متون اسلامی، حیا و شرم بهصورت هممعنا و مترادف بهکار رفته اند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]</ref> مباحثی مرتبط با شرم را نیز میتوان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدینجهت، شرم مانند حیا بهعنوان یکعنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد؛ 1. فاعل شرمکننده، 2. فعل شرمآور، 3. حضور و نظارت ناظر، 4. مهار نفس از ارتکاب کار شرمآور <ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> که کنار هم قرار گرفتن این مؤلفهها سبب بروز شرم در انسان میشود: | از آنجا که در متون اسلامی، حیا و شرم بهصورت هممعنا و مترادف بهکار رفته اند،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64aa70e9b01b8-10694-1400-60.pdf سمیعیان و دیگران، «بررسی تأثیر دین داری بر تجریۀ احساس شرم و حیای شهروندان»، 1396ش، ش11، ص76.]</ref> مباحثی مرتبط با شرم را نیز میتوان در زمرۀ مباحث حیا دنبال کرد. بدینجهت، شرم مانند حیا بهعنوان یکعنصر مؤثر در سبک زندگی انسان، چهار مؤلفه دارد؛ 1. فاعل شرمکننده، 2. فعل شرمآور، 3. حضور و نظارت ناظر، 4. مهار نفس از ارتکاب کار شرمآور <ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> که کنار هم قرار گرفتن این مؤلفهها سبب بروز شرم در انسان میشود: | ||
| خط ۳۳: | خط ۴۷: | ||
# شرم زمانی در انسان برانگیخته میشود که نظارت یکناظری برخوردار از احترام توسط وی درک شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> | # شرم زمانی در انسان برانگیخته میشود که نظارت یکناظری برخوردار از احترام توسط وی درک شود.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص51-56.</ref> | ||
# انسان در صورت ناسازگاری میان خواست و مصلحت خود، زمانی میتواند در ایجاد یکسبک زندگی مطلوب موفق باشد که به اقتضای شرم، خواستههای نفسانی شامل گرایش یا گریز نفس را بر طبق مصلحت خود مهار کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> | # انسان در صورت ناسازگاری میان خواست و مصلحت خود، زمانی میتواند در ایجاد یکسبک زندگی مطلوب موفق باشد که به اقتضای شرم، خواستههای نفسانی شامل گرایش یا گریز نفس را بر طبق مصلحت خود مهار کند.<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص31.</ref> | ||
== آثار شرم == | == آثار شرم == | ||
