اعتراضات دی ۱۴۰۴: تفاوت میان نسخه‌ها

اعتراضات [[دی‌ماه]] ۱۴۰۴ش، در پی نوسانات شدید و ناگهانی قیمت [[ارز]] و [[طلا]] در هفتم دی و برداشته‌شدن [[ارز ترجیحی]] ابتدا از بازار [[تهران]] آغاز شد و به‌تدریج به برخی شهرهای دیگر تسری یافت. اجرای طرح حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت [[کالای اساسی|کالاهای اساسی]]، نارضایتی‌های معیشتی را تشدید کرد. این [[اعتراضات]] در مقایسه با دو دورهٔ اعتراضی گستردهٔ پیشین ([[آبان]] ۱۳۹۸ش و [[شهریور]] ۱۴۰۱ش) در هفتهٔ اول، از نظر گستره و شدت محدودتر ارزیابی شد. در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، با فراخوان‌ها و حمایت‌های رسانه‌ای و مجازی گروه‌های مخالف، بخشی از اعتراضات از محور اقتصادی اولیه فاصله گرفت و به درگیری‌های خشونت‌آمیز، تخریب [[اموال عمومی]] و اقدامات اغتشاش‌گرانه منجر شد. ویژگی اصلی این دوره، ترکیب اعتراضات معیشتی و اقتصادی با [[شعارهای سیاسی]] و در عین حال، تقارن آن با اقدامات خشونت‌بار و [[اغتشاش]] همراه بود که واکنش‌های متفاوت مسئولان و نهادهای حکومتی را در پی داشت. روند اعتراضات فراز و نشیب‌هایی داشت و در نهایت، پیامدهایی در حوزه‌های امنیتی، اجتماعی و اقتصادی برجای گذاشت.

== تاریخچه اعتراضات دی ۱۴۰۴ ==

اعتراضات از روز یکشنبه هفتم دی‌ماه ۱۴۰۴ش و همزمان با افزایش ناگهانی قیمت سکه و [[دلار]] کلید خورد. تجمعات اعتراضی ابتدا در [[بازار تهران|بازارهای تهران]] از جمله پاساژ علاءالدین و خیابان جمهوری شکل گرفت و با تعطیلی برخی مغازه‌ها همراه بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404100704554/تجمع-جمعی-از-کسبه-پاساژ-علاءالدین-در-اعتراض-به-بی-ثباتی-قیمت «تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در روزها و هفته‌های بعد، دامنهٔ اعتراضات به شهرهای دیگری از جمله [[مشهد]]، [[اصفهان]]، [[ایلام]]، [[لرستان]]، [[فارس]] و [[کرمانشاه]] کشیده شد.<ref>[https://farsnews.ir/tehran/1767475079426048879/گزارش-میدانی-خبرنگاران-فارس-از-تحرکات-شب-۱۳-دی-در-تهران-و-شهرستان-ها «گزارش میدانی خبرنگاران فارس از تحرکات شب ۱۳ دی در تهران و شهرستان‌ها»، خبرگزاری فارس]</ref> همزمان، شبکه‌های اجتماعی و برخی رسانه‌های خارجی فارسی‌زبان، پوشش گسترده و جهت‌داری از این اعتراضات آغاز کردند. برخلاف دو دورهٔ پیشین که اعتراضات به‌سرعت اوج گرفت، داده‌های پوشش رسانه‌ای در هفتهٔ اول حاکی از گسترش کندتر این دور از اعتراضات بود.<ref>[https://alamejonoob.ir/?p=18336][https://www.irna.ir/news/86049168/روند-اعتراضات-دی-ماه-۱۴۰۴-شیب-نزول-و-صعود-و-پراکندگی «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

در میانهٔ این ناآرامی‌ها، دولت در تاریخ ۱۳ دی، طرح حذف ارز ترجیحی و پرداخت نقدی یارانه را به‌طور ناگهانی اعلام کرد. هرچند این اقدام می‌توانست پاسخی به خواسته‌های معیشتی تلقی شود، اما برخی معتقدند اجرای شتابزدهٔ آن بدون توضیح کافی، باعث افزایش سریع قیمت کالاهای اساسی شد. این افزایش قیمت، نارضایتی بیشتری در میان مردم ایجاد کرد و به تشدید اعتراضات انجامید. وقوع حوادثی چون درگیری‌ها و کشته‌شدن تعدادی از مردم به دست [[اغتشاش‌گران]] در استان [[ایلام]] به‌ویژه در شهر ارکواز ملکشاهی، در هفتهٔ دوم، به تشدید و تعمیق ناآرامی‌ها انجامید. این حوادث، بازتاب وسیعی در رسانه‌های بین‌المللی و [[شبکه‌های اجتماعی]] داشت و با واکنش‌ها و اظهارنظرهای برخی مقامات کشورهای غربی همراه شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/روند-اعتراضات-دی-ماه-۱۴۰۴-شیب-نزول-و-صعود-و-پراکندگی «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

در ادامه، بر اساس گزارش‌های منتشر شده، در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، با انتشار فراخوان‌هایی از [[سوی رضا پهلوی]] و تشویق و حمایت آشکار گروه‌ها و رسانه‌های مخالف نظام [[جمهوری اسلامی ایران]]<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2172209/پنج-موج-اعتراضات-دی-1404-به-روایت-جلایی-پور-موجه-اول-بازار «پنج موج اعتراضات دی 1404 به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی‌سابقه»، خبر آنلاین:]</ref> و شماری از [[سلبریتی]]‌ها در [[فضای مجازی]]<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2172506/سلبریتی-های-خارج-نشین-چگونه-فرمان-قتل-و-غارت-و-اغتشاش-می-دادند «سلبریتی‌های خارج‌نشین چگونه فرمان قتل و غارت و اغتشاش می‌دادند؟»، خبر آنلاین.]</ref> و همچنین گزارش‌هایی مبنی بر حضور و تحرک عوامل اخلالگر، بخشی از صحنه‌های اعتراضی از تمرکز بر مطالبات اولیهٔ اقتصادی فاصله گرفت. این دوره با درگیری‌های شدید و گزارش‌هایی از حضور گروه‌های مسلح، افزایش [[خشونت]]‌ها، تخریب اموال عمومی و مردمی و کشتار توسط اغتشاشگران نیز منتشر شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2172209/پنج-موج-اعتراضات-دی-1404-به-روایت-جلایی-پور-موجه-اول-بازار «پنج موج اعتراضات دی 1404 به روایت جلایی‌پور؛ موج اول بازار، موج دوم در شهرهای کوچک با نرخ بیکاری بالای چهل درصد و موج سوم با خشونت بی‌سابقه»، خبر آنلاین:]</ref>

برخی از تحلیلگران معتقدند ریشهٔ اصلی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ش را باید در بستر تاریخی چند دهه‌ای و در تعامل پیچیدهٔ عوامل داخلی و خارجی جست‌وجو کرد. از نگاه آنان، این اعتراضات تنها یک حادثهٔ مقطعی نیست، بلکه نقطهٔ اوج انباشت مطالبات اقتصادی و اجتماعی است که به‌ویژه طی دو دههٔ گذشته، تحت تأثیر [[تحریم بین‌المللیِ|تحریم‌های بین‌المللیِ]] هدفمند و فشارهای خارجی برای تضعیف ارزش [[پول]] ملی و ایجاد [[تورم]] ساختاری، تشدید شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6730933/دی-۱۴۰۴-در-ایران-چه-گذشت «دی ۱۴۰۴ در ایران چه گذشت؟»، خبرگزاری مهر.]</ref> تحلیلگران بر این باورند که تحریم‌ها به‌عنوان یک عامل خارجی، به‌طور عمدی برای کاهش [[رفاه]] عمومی و ایجاد نارضایتی طراحی شده است. در کنار این عامل، ناتوانی نهادهای داخلی در ایجاد سازوکارهای مؤثر برای انتقال و پاسخگویی به مطالبات، نبود [[احزاب]] قدرتمند و نهادهای واسط و نیز ضعف در مدیریت اقتصادی که منجر به احساس بی‌عدالتی و محرومیت در بخش‌هایی از جامعه شده، بستر اجتماعی اعتراضات را فراهم کرده است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-سیاست-6/1080862-اعتراضات-دی-ماه-از-نگاه-یک-جامعه-شناس-ویدئو «اعتراضات دی ماه از نگاه یک جامعه‌شناس+ ویدئو»، وب‌سایت مشرق.]</ref>

همزمان، اقدامات تحریک‌آمیز بازیگران خارجی و گروه‌های معارض برون‌مرزی نیز به‌عنوان عامل تشدیدکننده عمل کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که این گروه‌ها با سوءاستفاده از فضای نارضایتی‌های مشروع، با دریافت حمایت‌های مالی و رسانه‌ای، درصدد برآمدند تا اعتراضات مسالمت‌آمیز را به‌سمت خشونت و ناآرامی‌های سازمان‌یافته سوق دهند. این امر موجب دوگانگی در صحنهٔ اجتماعی و پیچیده‌ترشدن تمایز بین اعتراض مدنی و [[آشوب]] شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/روند-اعتراضات-دی-ماه-۱۴۰۴-شیب-نزول-و-صعود-و-پراکندگی «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

از نظر ماهیتی، برخلاف [[اعتراضات ۱۳۹۸ش]] بعد از افزایش قیمت [[بنزین]] و ۱۴۰۱ش بعد از در گذشت [[مهسا امینی]]، جرقهٔ این دوره بیشتر ماهیت اقتصادی معطوف به بازار داشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/روند-اعتراضات-دی-ماه-۱۴۰۴-شیب-نزول-و-صعود-و-پراکندگی «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> تحلیل‌ها همچنین به تغییر نسبی بافت معترضان نسبت به دوره‌های قبل اشاره دارند که با حضور پررنگ‌تر کاسبان، بازاری‌ها، دانشجوها و گروه‌های اجتماعی فرودست که پیش‌تر ممکن بود کمتر در اعتراضات خیابانی دیده شوند، همراه بود. این ناآرامی‌ها در شرایطی رخ داد که دورنمای رفع محدودیت‌های خارجی مبهم به نظر می‌رسید.<ref>[https://rahevatan.ir/آزاد-ارمکی-پلیس-مراقب-معترضان-باشد-اعت/ «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن.]</ref>

برخی از نویسندگان در تحلیل ماهیت این اعتراضات، بر ویژگی اعتراضی‌بودن [[جامعه ایران|جامعهٔ ایران]] به‌عنوان نشانه‌ای از پویایی و مطالبه‌گری برای بهترشدن شرایط زندگی تأکید کرده‌اند. در این تحلیل اعتراض نه یک بحران صرف، بلکه بیانگر وجود نیروی اجتماعی فعال و خواهان بهبود توصیف شده است. به‌نظر تحلیل‌گران حل این چالش‌ها مستلزم توجه به سازوکارهای نهادی برای تبدیل اعتراض به گفتمان مدنی و پاسخ‌گویی به مطالبات صنفی و اقتصادی در کانال‌های تعریف‌شده است.<ref>[https://rahevatan.ir/آزاد-ارمکی-پلیس-مراقب-معترضان-باشد-اعت/ «آزاد ارمکی: پلیس مراقب معترضان باشد/ اعتراض را جمع نکنید، مدنی‌اش کنید»، وب‌سایت راه وطن.]</ref>

 

== ویژگی‌های اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ ==

تحلیلگران شاخصهٔ قابل توجه این رخداد را همزمانی و درهم‌تنیدگی اعتراضات مسالمت‌آمیز معیشتی با خشونت و اقدامات اغتشاش‌گرانه می‌دانند؛ در حالی که تجمعات ابتدایی در شهرهای بزرگ اغلب حول محور اقتصادی و با شعارهای سیاسی همراه بود، به‌تدریج و به‌ویژه پس از حوادث ایلام، رسانه‌ها از گسترش درگیری‌های فیزیکی، تخریب اموال عمومی، سنگ‌پرانی به [[نیروهای انتظامی]] و حتی از حمله به مراکز حکومتی در برخی شهرها خبر می‌دادند.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/روند-اعتراضات-دی-ماه-۱۴۰۴-شیب-نزول-و-صعود-و-پراکندگی «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> این تقارن، هم فضای عمومی را پیچیده‌تر کرد و هم بر سختی تمایز قائل‌شدن بین معترضان و آشوبگران افزود. یکی دیگر از ویژگی‌های برجستهٔ این دور از اعتراضات، تغییر در ترکیب جمعیتی معترضان بود. به گفتهٔ پژوهشگران، نسل‌های جوان دهه‌های ۷۰ و ۸۰ش که با چالش‌هایی چون [[بیکاری]]، [[ناامنی شغلی]] و احساس سقوط طبقاتی مواجهند، هستهٔ اصلی را تشکیل دادند. این تغییر نشان می‌داد مسئله فراتر از معیشت، با بحران‌های هویتی، مطالبات اجتماعی و احساس ناامیدی از آینده نیز پیوند خورده است. برخی تحلیل‌ها از احتمال مداخله و سوءاستفاده گروه‌های مسلح قومی یا سیاسی با اهداف جداگانه در بستر این ناآرامی‌ها خبر دادند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/ناگفته-هایی-از-پشت-پرده-حوادث-دی-ماه-فقدان-عدالت-یا-بحران-معیشت «ناگفته‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

واکنش مسئولان نظام در سطوح مختلف، ترکیبی از به رسمیت‌شناختن حق اعتراض و هشدار نسبت به اغتشاش بود؛ برای مثال مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، اعتراضات را به رسمت شناخت و به وزارت کشور دستور ایجاد سازوکار گفت‌وگو با معترضان را داد<ref>[https://www.asriran.com/fa/amp/news/1128419 «مهاجرانی: دولت اعتراضات را به رسمیت می‌شناسد (فیلم)»، وب‌سایت تحلیلی-خبری عصر ایران.]</ref> و نیز جلسه‌ای با اصناف و بازاریان برگزار کرد.<ref>[https://president.ir/fa/163154 «اتخاذ 4 تصمیم مهم دولت و مجلس برای حمایت از بازار و فعالان اقتصادی»، وب‌سایت ریاست‌جمهوری.]</ref> محمدباقر قالیباف، رئیس [[مجلس شورای اسلامی]]، بر حق اعتراض مردم، لزوم شنیدن اعتراض و تفکیک میان معترض و افراد مخل امنیت تأکید کرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-سیاست-6/1080289-تاکید-قالیباف-بر-لزوم-گفت-وگو-با-معترضان-صدای-معترض-را-باید-شنید «تأکید قالیباف بر لزوم گفت‌وگو با معترضان: صدای معترض را باید شنید»، وب‌سایت مشرق.]</ref>

آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، نیز در سخنانی تفکیک بین معترض و اغتشاش‌گر را مطرح و بر لزوم گفت‌وگو با گروه اول و برخورد با گروه دوم تأکید کرد.<ref>[https://jahanesanat.ir/ما-با-معترض-حرف-میزنیم-اما-اغتشاشگر-ر/ «ما با معترض حرف می‌زنیم اما اغتشاشگر را باید سر جایش نشاند»، وب‌سایت روزنامۀ جهان صنعت؛][https://www.khabaronline.ir/news/2165006/ببینید-رهبر-انقلاب-ما-با-معترض-حرف-می-زنیم-اما-با-اغتشاشگر «ببینید | رهبر انقلاب: ما با معترض حرف می‌زنیم اما با اغتشاشگر حرف‌زدن فایده ندارد؛ اغتشاشگر را باید سرجایش نشاند»، خبر آنلاین.]</ref> علی لاریجانی، دبیر [[شورای عالی امنیت ملی]]، ضمن تأیید حق اعتراضات اقتصادی بازاریان و کسبه و تأکید بر لزوم گوش شنوا و نیاز کشور به اصلاحات اساسی، هشدار داد که دشمن با تغییر تاکتیک به‌دنبال سوءاستفاده از این بستر برای ایجاد بحران اجتماعی و هدف قراردادن [[همبستگی ملی]] است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-خبر-دیپلماسی-64/4244176-به-اصلاحات-اساسی-نیاز-داریم «به اصلاحات اساسی نیاز داریم»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> احزاب مختلف نیز بر [[حق اعتراض]] مردم تأکید و به دولت توصیه کردند که صدای معترضان شنیده شود.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/10/17/3490635/زینی-وند-احزاب-بر-تفکیک-اعتراض-از-اغتشاش-تأکید-دارند «زینی‌وند: احزاب بر تفکیک اعتراض از اغتشاش تأکید دارند»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

در سطح عملیاتی، اقداماتی مانند تغییر رئیس [[بانک مرکزی]] و آغاز طرح حذف ارز ترجیحی و واریز مستقیم [[یارانه]] صورت گرفت که البته اثرات متفاوتی داشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/روند-اعتراضات-دی-ماه-۱۴۰۴-شیب-نزول-و-صعود-و-پراکندگی «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> نیروهای انتظامی و امنیتی ضمن تأکید بر حق اعتراض مردم،<ref>[https://www.irna.ir/news/86047115/سردار-رادان-اعتراض-حق-مردم-است-اما-با-اغتشاشگران-با-قاطعیت-برخورد «سردار رادان: اعتراض حق مردم است/ اغتشاشگران منتظر برخوردی قاطع و بی‌امان باشند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> با اتکا به اشراف اطلاعاتی، رصد میدانی و تعامل مستقیم با تجمع‌کنندگان، تلاش کردند از بروز آسیب و تنش جلوگیری کنند تا فضای تجمع‌ها امن باقی بماند.<ref>[https://www.irna.ir/news/86043034/سخنگوی-پلیس-اعتراضات-اخیر-ماهیت-اقتصادی-و-مدنی-داشت-اجازه-سوءاستفاده «سخنگوی پلیس: اعتراضات اخیر ماهیت اقتصادی و مدنی داشت/ اجازه سوءاستفاده و ناامنی داده نشد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در همین راستا و پس از تبدیل شدن اعتراضات به اغتشاشات، محدودیت‌های گسترده‌ای بر دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی اعمال شد.<ref>[https://www.jamaran.news/fa/amp/news-1694814 «نگاهی به ۴ بار قطع گسترده اینترنت ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴؛ روزهایی که ارتباط مردم و دنیا قطع شد»، پایگاه خبری جماران.]</ref>

رسانه‌های داخلی با تمرکز بر اخبار و تحلیل‌های مرتبط با این رویداد، رویکردهایی مبتنی بر ملاحظات اقتصادی و اجتماعی در پیش گرفتند؛ برای مثال [[صداوسیما]] و تعدادی از رسانه‌های منتسب به جریان [[اصول‌گرا]]، با تأکید بر حق قانونی و مشروع اعتراضات اقتصادی، سخنان مقاماتی را که بر لزوم شنیدن صدای معترضان و گفت‌وگو برای حل مسائل معیشتی تأکید داشتند، بازتاب گسترده‌ای دادند. در این بازه، توصیه‌های مکرر مسئولان به نیروهای انتظامی مبنی بر پرهیز از خشونت و حفظ خونسردی نیز به‌طور برجسته در این رسانه‌ها منعکس می‌شد.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-سیاسی-9/754952-تغییر-مهم-اعتراضات-رسانه «یک تغییر مهم در اعتراضات اخیر؛ سکوت رسانه‌های دولتی و حاکمیتی شکست»، اعتماد آنلاین.]</ref>

در سوی دیگر، رسانه‌های [[اصلاح‌طلب]] و میانه‌رو نیز با تمرکز بر ریشه‌یابی اقتصادی ناآرامی‌ها، بر ضرورت توجه جدی به مطالبات مردم و یافتن راه‌حل‌های فوری برای بحران معیشت تأکید کردند. این رسانه‌ها ضمن انعکاس اخبار میدانی، فضایی برای تحلیل کارشناسان اقتصادی و اجتماعی فراهم آوردند که اغلب بر اجتناب از چرخهٔ خشونت و لزوم خرد جمعی برای عبور از بحران، صحه می‌گذاشتند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404101710908/دوگانه-اعتراض-و-اغتشاش «دوگانه اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

رسانه‌های خارجی و بین‌المللی نیز پوشش قابل توجهی به این رویدادها اختصاص دادند. شبکه‌های خبری فارسی‌زبان خارج از کشور نظیر [[بی‌بی‌سی]] فارسی و [[ایران اینترنشنال]]، با تمرکز بر اخبار میدانی، گزارش‌های تصویری از اعتراضات و درگیری‌ها و مصاحبه با معترضان یا تحلیلگران مخالف، روایتی مبتنی بر سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز ارائه دادند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/266428/آنتن-یا-آتشبار؟! «آنتن یا آتشبار؟!»، وب‌سایت نور نیوز.]</ref> از نگاه مقامات و شهروندان ایرانی، این رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری برای تحریک و جنگ روانی تلقی شدند. رسانه‌های بین‌المللی مانند بی‌بی‌سی، نیویورک‌تایمز و سی‌ان‌ان نیز با پوشش رویدادها، تورم فزاینده، ناامنی معیشتی و تحریم‌ها را به‌عنوان زمینه‌ساز اصلی اعتراضات برجسته کردند. این رسانه‌ها به‌طور همزمان، به واکنش‌های بین‌المللی و تحریم‌های جدید علیه ایران در پی حوادث نیز پرداختند.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-بین-الملل-17/758215-اسرائیل-ترامپ-رسانه-خارجی «افشای دوگانگی رسانه‌های غربی در پوشش غزه و ایران»، اعتماد آنلاین.]</ref>

وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ش با پیامدهایی در حوزهٔ روابط دولت و جامعه همراه بود و از میزان اعتماد متقابل و انسجام اجتماعی کاست.<ref>[https://www.irna.ir/news/86049168/روند-اعتراضات-دی-ماه-۱۴۰۴-شیب-نزول-و-صعود-و-پراکندگی «روند اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴؛ شیب نزول و صعود و پراکندگی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> از منظر اجتماعی، این تحولات به‌شکل‌گیری فضایی از احتیاط، کاهش مشارکت مدنی در بخش‌هایی از جامعه منجر شد که گاه از آن با عنوان «سکوت پسااعتراضی» یاد می‌شود. در بُعد امنیتی، این وضعیت با تداوم نگرانی نسبت به بازتولید دوره‌ای ناآرامی‌ها و افزایش حساسیت نهادهای مسئول به تحولات اجتماعی همراه بوده است و در برخی دیدگاه‌ها به‌مثابه پیچیده‌ترشدن فرایند بازسازی [[اعتماد عمومی]] و تقویت [[همبستگی ملی]] در سطوح اجتماعی و نهادی ارزیابی می‌شود.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/ناگفته-هایی-از-پشت-پرده-حوادث-دی-ماه-فقدان-عدالت-یا-بحران-معیشت «ناگفته‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

ناآرامی‌ها، بی‌ثباتی بازارهای مالی، به‌ویژه ارز و سکه را تشدید کرد و نگرانی‌ها نسبت به آیندهٔ اقتصادی را عمق بخشید. تمرکز منابع و توجه حکومت بر مدیریت بحران امنیتی، به‌احتمال قوی، اجرای برنامه‌های توسعه‌ای را با تأخیر مواجه خواهد کرد. تحلیلگران تأکید می‌کنند که نارضایتی اقتصادی اکنون دیگر محدود به اقشار خاص نیست، بلکه بخش‌هایی از [[طبقۀ متوسط شهری]]، [[کسب‌وکارهای کوچک]] و حتی متخصصان را دربرگرفته و به یک امر عمومی تبدیل شده است. این وضعیت، فشار بر معیشت را در یک چرخهٔ معیوب تشدید کرده و پدیده‌هایی مانند [[مهاجرت نخبگان]] را تسریع می‌بخشد که پیامدهای بلندمدت اقتصادی و فکری در پی دارد.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/ناگفته-هایی-از-پشت-پرده-حوادث-دی-ماه-فقدان-عدالت-یا-بحران-معیشت «ناگفته‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

بر اساس نظر کارشناسان، این اعتراضات نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی را آشکار و لزوم بازنگری اساسی در سیاست‌های کلان را به یک گفتمان رسمی تبدیل کرد. اذعان صریح مقامات ارشد امنیتی و اجرایی به ضرورت اصلاحات ساختاری در راستای فراهم ساختن زمینه برای بیان اعتراضات، خود پیامدی سیاسی محسوب می‌شود. به‌باور برخی، خواسته‌های نسل معترض، دولت را ناگزیر می‌سازد تا به‌سمتی حرکت کند که روش‌های جدیدی را جایگزین روش‌های قبلی در ساختار تصمیم‌گیری کند. به نظر تحلیل‌گران آیندهٔ سیاسی تا حد زیادی به توانایی نظام برای پاسخ به این مطالبات از طریق اصلاحات واقعی و بازسازی اعتماد عمومی گره خورده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/943700/ناگفته-هایی-از-پشت-پرده-حوادث-دی-ماه-فقدان-عدالت-یا-بحران-معیشت «ناگفته‌هایی از پشت‌پرده حوادث دی‌ماه؛ فقدان عدالت یا بحران معیشت؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>