حسین امیری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''رشد اخلاقی کودکان'''؛ فرایند تحول اخلاقی کودکان در جریان رشد. | '''رشد اخلاقی کودکان'''؛ فرایند تحول اخلاقی کودکان در جریان رشد. | ||
رشد اخلاقی کودکان فرآیندی چندبعدی است که در بستر | رشد اخلاقی [[کودک|کودکان]] فرآیندی چندبعدی است که در بستر [[خانواده]]، [[فرهنگ]] و [[اجتماع]] شکل میگیرد. ترکیب الگوهای تربیتی صحیح مانند سبک مقتدرانه و ایجاد دلبستگی ایمن، بهکارگیری روشهای جذاب آموزشی مانند داستانهای اخلاقی و بازی و نیز فراهمکردن محیط غنی از ارزشهای مثبت و معنوی میتواند به پرورش وجدان، همدلی و مسئولیتپذیری در کودکان بینجامد. درک مراحل رشد اخلاقی کودکان به [[بزرگسالان]] نیز کمک میکند انتظارات واقعبینانهای داشته باشند و متناسب با سطح درک کودک با او تعامل کنند. | ||
== تعریف رشد اخلاقی == | == تعریف رشد اخلاقی == | ||
رشد اخلاقی به فرآیندی اشاره دارد که در آن کودکان درک و رفتار خود را دربارهٔ درست و غلط، | رشد اخلاقی به فرآیندی اشاره دارد که در آن کودکان درک و رفتار خود را دربارهٔ درست و غلط، [[عدالت]]، انصاف و مراقبت از دیگران توسعه میدهند.<ref>[https://ethics.riqh.ac.ir/article_12940_e1ec8da013b841d87feb9e11430d749a.pdf?lang=en بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در رابطه والد فرزند از منظر روانشناسی اخلاق»، 1398ش، ص114.]</ref> این رشد، تدریجی و پیچیده است و تحت تأثیر تعامل عوامل درونی (شناختی و عاطفی) و بیرونی (خانواده، فرهنگ و مذهب) قرار دارد و بهتدریج نگرش کودکان را در مواجهه با مسائل اخلاقی شکل میدهد.<ref>[https://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-2854-fa.pdf اسماعیلی و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبکهای فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، 1400ش، ص370.]</ref> روانشناسان، رشد اخلاقی را بر سهپایه استوار میدانند: ۱. عنصر شناختی؛ ۲. عنصر رفتاری؛ ۳. عنصر عاطفی. هنگام مواجهه کودک با یک تصمیم اخلاقی، معمولاً هر سه عنصر بهصورت هماهنگ عمل میکنند.<ref>رهنما و همکاران، روانشناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی، 1374ش.</ref> | ||
== نظریههای رشد اخلاقی == | == نظریههای رشد اخلاقی == | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
* مرحله نسبیگرایی اخلاقی: کودک از حدود ۱۰ سالگی به بعد درمییابد قوانین قابل تغییر و مبتنی بر توافق جمعی است و قضاوت بر اساس نیت فرد و موقعیت شکل میگیرد.<ref>[https://noavaryedu.oerp.ir/article_78770_32e4e8e113f15030670b04ffbc5dd9cb.pdf لطفآبادی، «نقد نظریه رشد اخلاقی پیاژه و کولبرگ و باندورا و ارائه الگویی نو برای پژوهش در رشد اخلاقی دانشآموزان ایران»، 1384ش، ص88-89].</ref> | * مرحله نسبیگرایی اخلاقی: کودک از حدود ۱۰ سالگی به بعد درمییابد قوانین قابل تغییر و مبتنی بر توافق جمعی است و قضاوت بر اساس نیت فرد و موقعیت شکل میگیرد.<ref>[https://noavaryedu.oerp.ir/article_78770_32e4e8e113f15030670b04ffbc5dd9cb.pdf لطفآبادی، «نقد نظریه رشد اخلاقی پیاژه و کولبرگ و باندورا و ارائه الگویی نو برای پژوهش در رشد اخلاقی دانشآموزان ایران»، 1384ش، ص88-89].</ref> | ||
لارنس کلبرگ (۲۵ اکتبر ۱۹۲۷–۱۹ ژانویه ۱۹۸۷م)، روانشناس آمریکایی، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان با گسترش نظریه رشد اخلاقی ژان پیاژه و با تمرکز بر استدلال/قضاوتهای اخلاقی، رشد را در سه سطح و شش مرحله ترسیم کرده است؛ بهگونهای که هر مرحله از رشد، مراحل قبلی را نیز در بر میگیرد: | لارنس کلبرگ (۲۵ اکتبر ۱۹۲۷–۱۹ ژانویه ۱۹۸۷م)، روانشناس آمریکایی، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان با گسترش نظریه رشد اخلاقی ژان پیاژه و با تمرکز بر استدلال/قضاوتهای اخلاقی، رشد را در سه سطح و شش مرحله ترسیم کرده است؛ بهگونهای که هر مرحله از رشد، مراحل قبلی را نیز در بر میگیرد: | ||
* سطح پیشعرفی: اخلاقیات توسط پیامدهای بیرونی مانند تنبیه و پاداش (مرحله اول) و مبادله ساده (مرحله دوم) هدایت میشود. | * سطح پیشعرفی: اخلاقیات توسط پیامدهای بیرونی مانند [[تنبیه]] و [[پاداش]] (مرحله اول) و مبادله ساده (مرحله دوم) هدایت میشود. | ||
* سطح عرفی: اخلاقیات بر پایه رعایت هنجارهای اجتماعی و قوانین (مرحله سوم) و حفظ روابط خوب (مرحله چهارم) استوار است. | * سطح عرفی: اخلاقیات بر پایه رعایت [[هنجارهای اجتماعی]] و قوانین (مرحله سوم) و حفظ روابط خوب (مرحله چهارم) استوار است. | ||
* سطح پساعرفی: اخلاقیات بر اساس پیمان اجتماعی (مرحله پنجم) و اصول اخلاقی جهانی، عدالت و حقوق بشر (مرحله ششم) تعریف میشود.<ref>[https://www.sid.ir/FA/VEWSSID/J_pdf/4014713910601.pdf جاویدان و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، 1391ش، ص18.]</ref> | * سطح پساعرفی: اخلاقیات بر اساس پیمان اجتماعی (مرحله پنجم) و اصول اخلاقی جهانی، عدالت و [[حقوق بشر]] (مرحله ششم) تعریف میشود.<ref>[https://www.sid.ir/FA/VEWSSID/J_pdf/4014713910601.pdf جاویدان و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، 1391ش، ص18.]</ref> | ||
کلبرگ بر این باور بود که این سطوح و مراحل در قضاوت اخلاقی بهترتیب و بهتدریج همراه با بالا رفتن سن کودک، در او بروز میکنند. کودک قبل از ۹ سالگی، استدلالهایش دربارهٔ معماهای اخلاقی در سطح اول است. این استدلالها در اوائل نوجوانی عموماً در سطح دوم قرار میگیرند و گاهی هم بین مرحله دوم و چهارم دچار نوسان میشود. برخی از نوجوانان در نیمه دوم نوجوانی به مرحله چهارم میرسند.<ref>[https://www.sid.ir/FA/VEWSSID/J_pdf/4014713910601.pdf جاویدان و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، 1391ش، ص19.]</ref> | کلبرگ بر این باور بود که این سطوح و مراحل در قضاوت اخلاقی بهترتیب و بهتدریج همراه با بالا رفتن سن کودک، در او بروز میکنند. کودک قبل از ۹ سالگی، استدلالهایش دربارهٔ معماهای اخلاقی در سطح اول است. این استدلالها در اوائل نوجوانی عموماً در سطح دوم قرار میگیرند و گاهی هم بین مرحله دوم و چهارم دچار نوسان میشود. برخی از نوجوانان در نیمه دوم نوجوانی به مرحله چهارم میرسند.<ref>[https://www.sid.ir/FA/VEWSSID/J_pdf/4014713910601.pdf جاویدان و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، 1391ش، ص19.]</ref> | ||
| خط ۲۳: | خط ۲۳: | ||
=== عوامل خانوادگی === | === عوامل خانوادگی === | ||
* دینداری والدین: بر اساس پژوهشهای موجود، بین سطح دینداری والدین و رشد اخلاقی کودکان رابطه معناداری وجود دارد.<ref>[https://civilica.com/doc/1417027 شعاعکاظمی و میرمحمدحسین اوشانی، ،«رابطه آموزههای دینی والدین و رشد اخلاقی کودکان دبستانی»، 1394ش، ص107.]</ref> هماهنگی اعتقادی و اخلاقی پدر و | * دینداری والدین: بر اساس پژوهشهای موجود، بین سطح دینداری والدین و رشد اخلاقی کودکان رابطه معناداری وجود دارد.<ref>[https://civilica.com/doc/1417027 شعاعکاظمی و میرمحمدحسین اوشانی، ،«رابطه آموزههای دینی والدین و رشد اخلاقی کودکان دبستانی»، 1394ش، ص107.]</ref> هماهنگی اعتقادی و اخلاقی [[پدر]] و [[مادر]]، احتمال رشد معنوی-اخلاقی کودک را افزایش میدهد.<ref>[https://akhlagh.morsalat.ir/article_68453_131fa0b9571ea4e1149121448f5c568a.pdf جعفریان، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»، 1398ش، ص94.]</ref> | ||
* دلبستگی ایمن: ایجاد رابطهای امن، پاسخگو و قابل اعتماد بین کودک و مراقب اصلی (به ویژه مادر)، پایه اساسی رشد اخلاقی سالم،<ref>[https://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-2854-fa.pdf اسماعیلی و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبکهای فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، 1400، ص370-375.]</ref> همدلی و اعتماد به نفس در آینده است.<ref>[https://akhlagh.morsalat.ir/article_68453_131fa0b9571ea4e1149121448f5c568a.pdf <nowiki>[1] جعفریان، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»</nowiki>'''،''' 1398ش'''،''' ص73.]</ref> | * دلبستگی ایمن: ایجاد رابطهای امن، پاسخگو و قابل اعتماد بین کودک و مراقب اصلی (به ویژه مادر)، پایه اساسی رشد اخلاقی سالم،<ref>[https://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-2854-fa.pdf اسماعیلی و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبکهای فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، 1400، ص370-375.]</ref> همدلی و [[اعتماد به نفس]] در آینده است.<ref>[https://akhlagh.morsalat.ir/article_68453_131fa0b9571ea4e1149121448f5c568a.pdf <nowiki>[1] جعفریان، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»</nowiki>'''،''' 1398ش'''،''' ص73.]</ref> | ||
* سبک فرزندپروری: از میان سبکهای مختلف، سبک مقتدرانه که ترکیبی از محبت، پاسخگویی و انتظارات و قوانین روشن است بیشترین همبستگی را با رشد رفتارهای مثبت اجتماعی مانند | * [[سبک فرزندپروری]]: از میان سبکهای مختلف، سبک مقتدرانه که ترکیبی از محبت، پاسخگویی و انتظارات و قوانین روشن است بیشترین همبستگی را با رشد رفتارهای مثبت اجتماعی مانند [[همکاری]]، همدلی، خودمهارگری و نوعدوستی دارد.<ref>[https://ethics.riqh.ac.ir/article_12940_e1ec8da013b841d87feb9e11430d749a.pdf?lang=en بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در رابطه والد فرزند از منظر روانشناسی اخلاق»، 1398ش، ص 115.]</ref> | ||
* تکریم کودک: هنگامی که کودک مورد احترام و تکریم واقع شود و احساس ارزشمندی کند، انگیزه بیشتری برای ترک رفتارهای ناپسند و انجام اعمال نیک خواهد داشت.<ref>[https://jou.spsiran.ir/article_154117_f9e8fbf3293d945389e128cfea8afb98.pdf نامور و دیگران، «پرورش هوش اخلاقی کودکان بر اساس روایات معتبر» 1399ش، ص2629 و 2632.]</ref> | * تکریم کودک: هنگامی که کودک مورد احترام و تکریم واقع شود و احساس ارزشمندی کند، انگیزه بیشتری برای ترک رفتارهای ناپسند و انجام اعمال نیک خواهد داشت.<ref>[https://jou.spsiran.ir/article_154117_f9e8fbf3293d945389e128cfea8afb98.pdf نامور و دیگران، «پرورش هوش اخلاقی کودکان بر اساس روایات معتبر» 1399ش، ص2629 و 2632.]</ref> | ||
* رفتار خواهر و برادرهای بزرگتر: کودکان از طریق یادگیری مشاهدهای از تعاملات اخلاقی یا غیراخلاقی خواهر و برادرهای بزرگتر تأثیر میپذیرند و در گفتوگوهای اخلاقی با آنان شرکت میکنند.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص72 و 75].</ref> | * رفتار [[خواهر]] و برادرهای بزرگتر: کودکان از طریق یادگیری مشاهدهای از تعاملات اخلاقی یا غیراخلاقی خواهر و [[برادر|برادرهای]] بزرگتر تأثیر میپذیرند و در گفتوگوهای اخلاقی با آنان شرکت میکنند.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص72 و 75].</ref> | ||
* وساطت فعال والدین در استفاده از رسانه: رسانه تأثیر قابل توجهی در تربیت اخلاقی نسل جدید دارد. خانوادهها نیز با اتخاذ تدابیری میتوانند این تأثیرات را کنترل کنند یکی از تدابیر مهم برای کاهش اثرات منفی رسانه و ارتقای تفکر انتقادی در کودکان این است که والدین هنگام تماشای تلویزیون وساطت فعال داشته باشند؛ یعنی با کودکان در تماشای تلویزیون همراهی کرده و در مورد برنامه موردنظر اظهار نظر کنند و گاهی احساساسات خود را نیز ابراز نمایند. ارزشگذاری مثبت یا منفی در مورد برنامههای رسانه به انتقال دیدگاه ارزشی خانواده به نسل جدید کمک میکند. اگر این اظهار نظرها در قالب سوالات سنجیده باشد، میتوانند باعث ارتقای تفکر انتقادی کودکان نیز شوند.<ref>[https://sid.ir/fileserver/jf/14002013996102.pdf بوسلیکی و آذبایجانی، «رشد اخلاقی کودکان در کشاکش رسانه و خانواده»، 1399، ص12 و 37.]</ref> | * وساطت فعال والدین در استفاده از رسانه: رسانه تأثیر قابل توجهی در تربیت اخلاقی نسل جدید دارد. خانوادهها نیز با اتخاذ تدابیری میتوانند این تأثیرات را کنترل کنند یکی از تدابیر مهم برای کاهش اثرات منفی رسانه و ارتقای تفکر انتقادی در کودکان این است که والدین هنگام تماشای تلویزیون وساطت فعال داشته باشند؛ یعنی با کودکان در تماشای تلویزیون همراهی کرده و در مورد برنامه موردنظر اظهار نظر کنند و گاهی احساساسات خود را نیز ابراز نمایند. ارزشگذاری مثبت یا منفی در مورد برنامههای رسانه به انتقال دیدگاه ارزشی [[خانواده]] به نسل جدید کمک میکند. اگر این اظهار نظرها در قالب سوالات سنجیده باشد، میتوانند باعث ارتقای [[تفکر انتقادی]] کودکان نیز شوند.<ref>[https://sid.ir/fileserver/jf/14002013996102.pdf بوسلیکی و آذبایجانی، «رشد اخلاقی کودکان در کشاکش رسانه و خانواده»، 1399، ص12 و 37.]</ref> | ||
=== عوامل فرهنگی اجتماعی === | === عوامل فرهنگی اجتماعی === | ||
* آموزشهای قرآنی: شرکت در کلاسهای تفسیر قرآن و استفاده از داستانهای اخلاقی قرآن میتواند درک شناختی و مهارت حل تعارض اخلاقی کودکان را تقویت کند. | * آموزشهای قرآنی: شرکت در کلاسهای [[تفسیر قرآن]] و استفاده از [[داستان اخلاقی قرآن|داستانهای اخلاقی قرآن]] میتواند درک شناختی و مهارت حل تعارض اخلاقی کودکان را تقویت کند. | ||
* شرکت در مناسک عبادی: مشارکت در نماز جماعت و مراسم مذهبی، در صورت اجرای غیراجباری و همراه با تقویت مثبت، میتواند حس تعلق، مسئولیتپذیری و کنترل هیجانات را افزایش دهد.<ref>[https://ish.tums.ac.ir/article_40423_dd0b225cdacf77fa24f6cddf40729eda.pdf ساداتحسینی و دیگران، «رشد اخلاقی در کودکان و توصیههایی بر اساس متون اسلامی برای توسعه و تکامل آن»، 1403ش، ص16-17.]</ref> | * شرکت در مناسک عبادی: مشارکت در [[نماز جماعت]] و مراسم مذهبی، در صورت اجرای غیراجباری و همراه با تقویت مثبت، میتواند حس تعلق، [[مسئولیتپذیری]] و کنترل هیجانات را افزایش دهد.<ref>[https://ish.tums.ac.ir/article_40423_dd0b225cdacf77fa24f6cddf40729eda.pdf ساداتحسینی و دیگران، «رشد اخلاقی در کودکان و توصیههایی بر اساس متون اسلامی برای توسعه و تکامل آن»، 1403ش، ص16-17.]</ref> | ||
* بازی گروهی: بازیهای گروهی و رقابتی با قوانین روشن، بهویژه با همسالان، به کودک ارزش قواعد، همکاری، مسئولیتپذیری و درک عدالت را میآموزد و خودمحوری او را کاهش میدهد.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص68-69.]</ref> | * بازی گروهی: بازیهای گروهی و رقابتی با قوانین روشن، بهویژه با همسالان، به کودک ارزش قواعد، همکاری، مسئولیتپذیری و درک عدالت را میآموزد و خودمحوری او را کاهش میدهد.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص68-69.]</ref> | ||
* آشناسازی با سیره اهلبیت در قالب برنامههای فرهنگی: استفاده از داستانهای برگرفته از سیره اهلبیت در قالب برنامههایی مانند «فلسفه برای کودکان» بر رشد اخلاقی دانشآموزان تأثیر مثبت دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1813687/بررسی-تاثیر-داستان-های-فکری-برگرفته-از-سیره-حضرت-فاطمه-علیها-السلام-بر-رشد-اخلاقی-دانش-اموزان-دختر-پایه-ششم-دبستان-در-شهرستان-شهربابک حسینمحمدی و دیگران، «بررسی تأثیر داستانهای فکری برگرفته از سیرۀ حضرت فاطمه بر رشد اخلاقی دانشآموزان دختر پایۀ ششم دبستان در شهرستان شهربابک»، 1400ش، ص137.]</ref> | * آشناسازی با سیره اهلبیت در قالب برنامههای فرهنگی: استفاده از داستانهای برگرفته از سیره اهلبیت در قالب برنامههایی مانند «فلسفه برای کودکان» بر رشد اخلاقی دانشآموزان تأثیر مثبت دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1813687/بررسی-تاثیر-داستان-های-فکری-برگرفته-از-سیره-حضرت-فاطمه-علیها-السلام-بر-رشد-اخلاقی-دانش-اموزان-دختر-پایه-ششم-دبستان-در-شهرستان-شهربابک حسینمحمدی و دیگران، «بررسی تأثیر داستانهای فکری برگرفته از سیرۀ حضرت فاطمه بر رشد اخلاقی دانشآموزان دختر پایۀ ششم دبستان در شهرستان شهربابک»، 1400ش، ص137.]</ref> | ||
* فرهنگ همسالان: هنجارها و ارزشهای اخلاقی گروه همسالان، مانند تقبیح لو دادن، تأثیر عمیقی بر قضاوت و رفتار اخلاقی کودک دارد.<ref>ب[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf وسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص73-74.]</ref> | * فرهنگ همسالان: هنجارها و ارزشهای اخلاقی گروه همسالان، مانند تقبیح لو دادن، تأثیر عمیقی بر قضاوت و رفتار اخلاقی کودک دارد.<ref>ب[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf وسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص73-74.]</ref> | ||
* تجربه عمل اخلاقی: فراهم آوردن فرصتهایی برای انجام رفتارهای جامعهپسند (مانند کمک به دیگران) رشد اخلاقی را تقویت میکند، در حالی که مواجهه مکرر با رفتارهای خشونتبار بدون نظارت میتواند تأثیر منفی داشته باشد.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص77.]</ref> | * تجربه عمل اخلاقی: فراهم آوردن فرصتهایی برای انجام رفتارهای جامعهپسند (مانند کمک به دیگران) رشد اخلاقی را تقویت میکند، در حالی که مواجهه مکرر با رفتارهای خشونتبار بدون نظارت میتواند تأثیر منفی داشته باشد.<ref>[https://ethics.isramags.ir/article_63627_89ff8208badb64f10144c74b521ff237.pdf بوسلیکی، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، 1396ش، ص77.]</ref> | ||
* مدیریت شبکههای اجتماعی: برخی از پژوهشگران تاثیر شبکههای اجتماعی بر امنیت اخلاقی را مورد بررسی قرار داده و به نتیجه رسیدند که این شبکهها میتوانند بالقوه تأثیر مخربی بر بر امنیت اخلاقی داشته باشند. برای پیشگیری از اثرات مخرب | * مدیریت شبکههای اجتماعی: برخی از پژوهشگران تاثیر [[شبکه اجتماعی|شبکههای اجتماعی]] بر [[امنیت اخلاقی]] را مورد بررسی قرار داده و به نتیجه رسیدند که این شبکهها میتوانند بالقوه تأثیر مخربی بر بر امنیت اخلاقی داشته باشند. برای پیشگیری از اثرات مخرب پایگاههای ضداخلاقی میتوان در زمینه سایتهای مفید سمایهگذاری کرده و آنها را جذاب سازی کرد. همچنین لازم است از نفوذ سایتهای مخرب نیز پیشگیری نمود.<ref>[https://www.balagh.ir/sites/default/files/1401-11/old/183.pdf گروسی و گروسی، «بررسی جرمشناختی تأثیر شبکههای اجتماعی بر امنیت اخلاقی»، 1394، ص43 و 52.]</ref> | ||
== آزمون سنجش رشد اخلاقی کودکان == | == آزمون سنجش رشد اخلاقی کودکان == | ||
