سعدیه شیخ: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''سعدیه شیخ؛'''</big> فمنیست اسلامی و استاد دانشگاه کیپ‌تاون در آفریقای جنوبی.

سعدیه شیخ در ۱۹۷۰م در آفریقای جنوبی به دنیا آمد و رشد یافت. تجربۀ زندگی در دوران اوج مبارزات ضد آپارتاید، تأثیری عمیق بر شکل‌گیری دیدگاه‌های او گذاشت و سوالات جدی درباره عدالت، آزادی و تفسیر ادیان در ذهنش برانگیخت. این مسیر فکری، او را به سوی تحصیلات دانشگاهی سوق داد و در نهایت برای ادامه تحصیل، راهی دانشگاه تمپل در فیلادلفیای ایالات متحده شد. او در دهه ۱۹۹۰ میلادی، دوره دکترای خود را در رشته مطالعات دین در این دانشگاه به پایان رساند.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادي تأثیر آراي فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref>

پس از فراغت از تحصیل، شیخ به آفریقای جنوبی بازگشت و اکنون به عنوان استاد در دانشگاه کیپ‌تاون به فعالیت علمی مشغول است. مواجهه مستقیم او با تبعیض سیستماتیک، انگیزۀ اصلی‌اش برای بازخوانی متون دینی اسلام، به ویژه قرآن، با رویکردی معطوف به رهایی و برابری شد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادي تأثیر آراي فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref>  

به نظر محققان اندیشه‌های سعدیه شیخ متأثر از دو بستر اصلی شکل گرفته است: ابتدا روش‌شناسی فضل‌الرحمن که بر فهم بافت تاریخی قرآن و نقد تفاسیر مردسالارانه تأکید داشت و سپس آشنایی با عرفان ابن‌عربی که مسیر فکری او را متحول کرد. شیخ با ترکیب این دو رویکرد، «هرمنوتیک فمینیستی» خود را توسعه داد که از یک سو به نقد ساختارهای پدرسالارانه در سنت تفسیری می‌پردازد و از سوی دیگر با استفاده از مفاهیم عرفانی مانند «انسان کامل»، خوانش‌های برابری‌طلبانه از متون دینی ارائه می‌دهد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادي تأثیر آراي فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref>

سعدیه شیخ در پی معرفی عرفان اسلامی به عنوان منبعی از شناخت‌های جایگزین دربارۀ جنسیت است که به عدالت جنسیتی در قرآن نزدیک‌تر بوده و با ارائه برداشت‌های متفاوت انسان‌شناختی، راه را برای بازنگری در احکام حقوق اسلامی می‌گشاید. نقطه تمرکز او در این رهیافت، اندیشه‌های محیی‌الدین ابن‌عربی است. به باور شیخ، مهم‌ترین راه برای درک قوانین الهی، جست‌وجو در فهم رابطه خدا با انسان است که خود مستلزم شناخت خداوند، ماهیت انسان و هدف آفرینش او می‌باشد. صوفیه در طی قرن‌ها روش‌های مفصلی برای فهم انسان و جامعه و همچنین تحقیق در تسلیم انسان در برابر خداوند فراهم کرده‌اند. برخی از اصول عرفانی، امکان بازاندیشی در پیش‌فرض‌های موجود درباره زن و مرد و ماهیت آن‌ها را می‌دهند و از این رو، رهیافتی مؤمنانه به مسائل جنسیتی را در چارچوب شناخت اسلامی ممکن می‌سازند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref>

از آنجا که احکام اسلامی همواره مبتنی بر برداشت‌های خاصی از ماهیت انسان و جنسیت‌مند بودن آن است، روایت‌های صوفیه و انسان‌شناسی عرفانی می‌تواند مبنای ژرفی برای این بازنگری فراهم آورد. شیخ از طریق بررسی روان‌شناسی صوفیه و روایت‌های عارفان، تعریف جنسیت در تفکر مسلمانان را مورد تحلیل قرار می‌دهد. او استدلال می‌کند که هستی‌شناسی ابن‌عربی چارچوبی ارائه می‌دهد که به روشنی با مقولۀ جنسیت پیوند می‌خورد و مفهوم تازه‌ای برای برابری در حوزۀ اجتماعی پدید می‌آورد. این رویکرد عرفانی، منابع نظری و روش‌شناختی در اختیار مسلمانانی قرار می‌دهد که می‌خواهند پارادایم جنسیتی غالب در اسلام را بازاندیشی کنند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref>

سعدیه شیخ رسالت فمینیسم اسلامی را در انجام دو نقد همزمان می‌داند: نقد پدرسالاری و تفاسیر تبعیض‌آمیز درون جهان اسلام، و نقد گفتمان‌های فمینیستی نواستعماری که اسلام را یکپارچه مردسالار تصویر می‌کنند. او برای دستیابی به این هدف، روشی تحلیلی با عنوان «هرمنوتیک فمینیستی» را به کار می‌گیرد که متشکل از دو مؤلفه کلیدی است: هرمنوتیک شکاکانه، برای نقد و واکاوی پیش‌فرض‌های مردسالارانه در متون و تفاسیر تاریخی؛ و هرمنوتیک بازسازی، برای ارائه خوانش‌های جایگزین و برابری‌طلبانه از همان متون.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایت‌زاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابن‌عربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref>

تحول فکری شیخ پس از آشنایی عمیق با عرفان ابن‌عربی صورت گرفت. او با استفاده از مفاهیم بنیادین اندیشه ابن‌عربی، مانند مفهوم «انسان کامل» که ذاتاً فاقد جنسیت است و امکان تجلی برابر صفات جلال و جمال الهی برای هر دو جنس، به بازسازی مبانی انسان‌شناختی اسلام می‌پردازد. هدف او از این بازسازی، ایجاد پایه‌های نظری لازم برای بازنگری در فقه و کمک به شکل‌گیری فقهی فمینیستی است. حتی مفاهیمی ظاهراً سلسله‌مراتبی مانند «درجه» مردان بر زنان را با تشبیه رابطه زن و مرد به رابطه عالم صغیر و کبیر، از حالت برتری ذاتی به رابطه‌ای مبتنی بر نقش‌های عملکردی و پذیرندگی تفسیر می‌کند.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایت‌زاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابن‌عربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref>

سعدیه شیخ تفاسیر سنتی از آیۀ ۳۴ سوره نساء را ناقض اصل توحید می‌داند. از نگاه او، این تفاسیر با قراردادن اقتدار مردان در راستای اقتدار خداوند، یک سلسله مراتب معنوی مشروط ایجاد می‌کنند که در آن خدا در رأس، مردان به‌عنوان واسطه در وسط و زنان در پایین قرار می‌گیرند. به باور وی، این خوانش، حاکمیت مطلق و یگانگی خدا را زیر سؤال برده و ماهیتی مشرکانه به خود می‌گیرد. بنابراین شیخ با تکیه بر بافت تاریخی نزول آیه، معتقد است آیه نه برای تأیید خشونت، بلکه برای محدودکردن خشونت شدید رایج در آن زمان نازل شده است. او در نهایت برداشت خود از آیه را به دو شکل مطرح می‌کند: یا اعمال مجازات یاد شده تنها در شرایط استثنایی بسیار محدود مجاز است، یا منظور از «ضرب»، ضرب‌های نمادین است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادي تأثیر آراي فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref>

به نظر منتقدان، رویکرد سعدیه شیخ مبتنی بر هرمنوتیک فمینیستی، با نادیده گرفتن تفاوت‌های تکوینی و طبیعی زن و مرد، در تعارض با مبانی انسان‌شناختی اسلام قرار می‌گیرد. در دیدگاه اسلامی، این تفاوت‌ها هدفمند و ناشی از حکمت الهی است و منجر به تنوع در نقش‌ها و مسئولیت‌ها می‌شود، نه برتری ذاتی یک جنس. برابری در اسلام به معنای تعادل و تناسب حقوق با تکالیف است، نه یکسانی مطلق. بنابراین، استفاده از مفاهیم عرفانی مانند «انسان کامل» برای اثبات برابری به معنای فمینیستی آن، از نظر این منتقدان، تأویلی نادرست و ناهماهنگ با نظام تشریعی اسلام محسوب می‌شود.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص48.]</ref>

اشکال اساسی در تفسیر شیخ، تسری نادرست مبانی توحید به حوزه روابط خانوادگی است. اطاعت زن از شوهر در چارچوب احکام خانواده، به معنای قرار گرفتن آن در عرض اطاعت از خدا و شرک نیست، بلکه تکلیفی است که خداوند با در نظر گرفتن تفاوت‌های طبیعی و مسئولیت‌های متفاوت زن و مرد مقرر کرده است. در نظام حقوقی اسلام، این احکام در طول اراده خداوند و در چارچوب معروف تعریف شده‌اند. همچنین، اگر اطاعت از اولی‌الامر که قرآن به آن امر شده، به معنای شرک تلقی نشده، پس اطاعت زن از شوهر در حدود شرع نیز نمی‌تواند ناقض توحید باشد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادي تأثیر آراي فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref>

از نظر محققان قوامیت بخشی از یک شبکه به هم پیوسته احکام است که در چارچوب «معاشرت به معروف» قرار می‌گیرد و هدف آن تحکیم نهاد خانواده است. از نظر آنها قوامیت مردان در اسلام، نه یک حق مطلق  بلکه مسئولیتی مدیریتی و مبتنی بر دو عامل توانایی‌های طبیعی متفاوت و تکلیف نفقه است. این جایگاه، به‌معنای مالکیت مرد بر زن یا دسترسی بی‌قید به جسم او نیست، بلکه سازوکاری حقوقی برای ایجاد نظم و تعادل در خانواده و تأمین امنیت و آسایش زن است. از طرف دیگر قوامیت قابل تحدید است و زوجین می‌توانند با شرط ضمن عقد، دامنه آن را محدود کنند. نفقه نیز به‌عنوان تکلیف مرد، حمایتی مالی برای استحکام خانواده و کرامت زن است، نه معامله‌ای برای بهره‌کشی.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادي تأثیر آراي فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref>